Кіріспе

Ортағасырлық египеттік алхимик, химик, дәрігер және жазушы (1342 жылы қайтыс болған) Әли бин Махаммад Айдамир немесе ʿИзз әл-Дин әл-Жилдаки (Египет арабша: عز الدين الجلدكي) (коптша: Ⲉⲍ ⲉⲗⲇⲓⲛ ⲉⲗϫⲇⲕⲓ), сондай-ақ әл-Жалдаки (1342 жыл, христиан күнтізбесі бойынша / 743 жыл, хижри күнтізбесі бойынша) – 14 ғасырғы Мысыр Мамлюк сұлтанатынан шыққан египеттік алхимик. Химия саласында маманданған ғалым және автор, ол хижри VIII ғасырында өмір сүрген. Ол Жәбир бин Хайян, Әбу Бакр әл-Рази, Ибн Арфа` Рас, Әбу әл-Қасим әл-Ирақи және басқалардың еңбектерінен толық абзацтарды көшіріп алып, осылайша ислам химиясының тарихына үлкен үлес қосты, өйткені ол өз еңбектерінде алдыңғы буын ғалымдарының кітаптарынан жоғалып кеткен көптеген мәліметтерді сақтап қалды. "Кашф әл-Зунун" кітабының авторы Хажи Халифа әл-Жилдакидің 26 кітабы болғанын мәлімдеді.

Өмір

XIV ғасырдағы ең маңызды ислам ғалымдарының бірі болғанына қарамастан, оның ерте өмірі туралы дерлік ештеңе белгісіз. Әл-Жилдаки, басы артық, Мысырда туған болуы мүмкін. Өзінің жазбаларында ол он жеті жыл бойы Ирак, Анатолия, Йемен, Солтүстік Африка және Сирияны аралағанын айтады. Тарихи ғалымдардың көпшілігі оның Мысырға жататындығына келіседі, сондықтан оны әл-Масри (мисырлық) деп атаған. Оның Нисбасы "әл-Жалдаки" деп болжамды түрде айтылуына сүйене отырып, ХХ ғасырдағы Генри Корбин сияқты жазушылар оның Хорасанның Жалдақ қаласынан шығып, содан кейін Мысырға көшіп келгенін болжады. Николас Г. Харрис бұл теорияны сынға алып, оның бұрынғы ешбір деректе кездеспегенін атап өтті. Оның орнына, оның туралы белгілі барлық биографиялық мәліметтер – оның түркі тіліндегі "Айдамир" есімі, тұратын жерлері және ана тілі – тек мамлюктердің тарихымен байланысты қарастырылғанда ғана түсінікті болатынын айтты. Харрис сондай-ақ "Жылдак" және одан туындаған Нисба "Әл-Жылдаки" түркі тіліндегі есімдер екенін, әсіресе мамлюк әмірлерінің арасында кең таралғанын көрсетті. Әл-Жилдаки ортағасырлық ислам алхимиктерінің соңғы және ең ұлыларының бірі болды. Ол "әл-Мисбах фи Илм әл-Мифтах" (المصباح فی علم المفتاح, Нұр ғылымдарының кілті) және алхимиялық трактат "Китаб әл-Бурхан фи асрар 'илм әл-Мизан" (کتاب البرهان فی اسرار علم المیزان, Тепе-теңдік ғылымдарының құпияларына қатысты дәлел) сияқты ғылыми еңбектердің авторы. Ол көптеген алхимиялық жазбалардың авторы, олардың үш кітабы АҚШ Ұлттық медицина кітапханасында сақтаулы. Оның трактаттары, тек алхимиямен ғана шектелмейтін, одан да кең қызығушылықтарды көрсетеді және бұрынғы авторлардан көптеген цитаталарды сақтайды.

Шығармалары

Ал Жалдаки ғылымды сүйіп өсті, химияға қатысты барлық кітаптарды оқып, оларды сын тұрғысынан қарастырды. Ол Жәбір ибн Хаянға қатты қызығушылық танытты, тіпті оны "Имам" деп атады. Ол оның кітаптарынан 42 шығарма жинап, зерттеді және талқылады. Сонымен қатар, Әл-Рази және басқа ғалымдардың еңбектерін оқып, химиядағы кейбір теориялар мен түсініксіз мәселелерге көптеген түсініктемелер мен кеңейтулер жасады. Ол ғылыми мәліметтердің дұрыстығына қатты мән бергендіктен, оның еңбектері ғылым тарихшылары үшін құнды деп есептеледі. Бұған қоса, химиядағы алдыңғы буын ғалымдарының еңбектерін жинауы, сақтауы және талдауы, олардың жоғалған мұрасының көп бөлігін сақтап қалды. Ол табиғаттану ғылымдары мен өсімдіктерге де қызығушылық танытып, олардың тақырыптарын терең зерттеп, осы ғылымдар бойынша маңызды кітаптарды оқыды. Химияға қатысты бірде-бір кітапты оқымай немесе түсініктеме бермей қалдырмады. Ол жомарттығымен, құлшынысымен, білімді таратуымен және білім іздеушілерге көмектесуімен танымал болды. Ол үйін білімді іздеуші студенттерге ашып, химия немесе басқа ғылым салалары бойынша сұрақтары мен түсініктемелері барларға жүрегін ашты. Әл-Жалдаки жазу стилімен ерекшеленді, оны түсіну қиын болды. Кейбір адамдар оны қарапайым оқырман үшін түсініксіз, тіпті сыйлы кітапқа жақын деп айыптады, бірақ бұл оны кінәламайды, өйткені ол химия саласындағы мамандар үшін жазды. Манучехр Таслими 1954 жылы Лондон университетіндегі докторлық диссертациясында Әл-Жалдакидің ғылыми сапарларына он жеті жыл жұмсағанын айтты. Ол химиялық байланыста "Белгілі пропорциялар заңының" құрылуының негізін қалады және оны егжей-тегжейлі түсіндірді, кейін Кеплер, Галилей және Ньютон осы заңға сүйенді. Бұл заңды Әл-Жалдакиден бес ғасыр кейін дүниеге келген Жозеф Пруст өзіне жатқызуға тырысты. Әл-Жалдаки азот қышқылымен алтынды күмістен бөлудің химиялық әдісін жасады, бұл әдіс бүгінге дейін қолданылады. Ол химиялық реакциялардан туындайтын газдарды жұтудың қаупіне қарсы алдын алу шараларын және қажетті сақтық ережелерін егжей-тегжейлі сипаттады, осылайша химиялық зертханалардағы тыныс алу аппаратын ойлап табу туралы алғашқы ойды айтты. Оның еңбектері сілтілер мен қышқылдарды терең зерттеуге дейін жетіп, сол кездегі сабын жасау әдісін жетілдіруге мүмкіндік берді. Ол қазіргі кезде қолданылатын сүзгілеу әдісін, мысалы, сүзгі қағазын, су ваннасында дистилляциялау және екі рет дистилляциялауды түсіндірді. Ол зат күйген кезде өзінің түсін беретінін алғаш айтқан. Ол химия мен ботаникадан басқа механика, акустика, ауа және су толқындары сияқты түрлі салаларды да зерттеді. Ол өзінен бұрынғы батыс ғалымдары жазған химияға қатысты көптеген кітаптарға түсініктемелер, түсіндірмелер мен түзетулер енгізді. Әл-Жалдаки атомның электрондық құрылымын білген, оны өзінің әйгілі өлеңдерінде Күн жүйесімен салыстырған және көптеген ғылыми кітаптар жазған, олар әлемнің көптеген кітапханаларында таралған, бірақ олардың көпшілігі әлі күнге дейін қолжазба түрінде сақтаулы. Омар Рида Кахала өзінің "العلوم البحتة في العصور الإسلامية Pure Sciences in Islamic Ages" атты кітабында былай дейді: "Дегенмен, Әл-Жалдаки химия тарихы мен оған дейін жазылғандарды білетін ең ұлы ғалымдардың бірі болып саналады. Ол химиялық еңбектерді жинап, оларды түсіндіруді ұнататын. Оның әдеті - Жәбір ибн Хаян мен Әбу Бәкір әл-Рази сияқты өзінен бұрынғы атақты ғалымдардың бүкіл абзацтарын келтіруге дағдыланған. Осылайша ол Исламдағы химия тарихы үшін үлкен қызмет етті, өйткені ол өзінің салыстырмалы түрде жақында шыққан кітаптарында өзінің алдыңғыларының кітаптарынан жоғалған және жойылған нәрселерді жазды. Оның еңбектері исламдағы химия мен химиктер туралы білімнің ең жақсы көзі болды. Әл-Жалдаки қарапайым металдарды эликсир жасау арқылы қымбат металдарға айналдыруға болады деп сенген ғалымдардың бірі болды. Сондықтан ол Ислам әлемінің шығысы мен батысында пайда болған осы ғылымға қатысты араб тіліндегі ең танымал еңбектерді жинап, оларды зерттеді және түсіндірді. Ахмад Шәүқат Әл Шатти өзінің "Ислам өркениетіндегі табиғи ғылымдар тарихы туралы зерттеулер жинағы" атты кітабында ол туралы былай дейді: "Әл-Жалдаки химия саласындағы әйгілі ғалымдардың бірі, ол тек батыс және мұсылман ғалымдары арасында ғана емес, сонымен қатар жалпы химияшылар арасында да танымал. "Эрик Джон Холмярд өзінің "Химия жасаушылары" атты кітабында ол туралы былай дейді: "Әл-Жалдаки химия ғылымында үлкен рөл атқарған ғалымдардың бірі деп толыққанды мойындалады. Әл-Жалдаки химия ғылымы туралы жазылғандарды оқуға қатты қызығушылық танытқандықтан, оқығандары мен талдауларынан химия ғылымында ғылыми жол құруға қол жеткізді. Осыны египеттік және исламдық химияның әдебиеті деп атайды. Әл-Жалдаки химия саласында тәжірибелер жүргізді, және оның көп бөлігі талдауға қатысты болғанымен, ол қазіргі ғалымдардың көп қарызын алған ғалымдардың бірі. "Әл-Жалдакидің химиядағы маңызды пікірлері бар, оның ішінде: химиялық заттар белгілі пропорцияда ғана өзара әрекеттеседі, және бұл химиялық реакциялардағы белгілі пропорциялар заңының негізі болды. Ол сонымен қатар азот қышқылының күмісті ерітетінін және таза алтынды қалдыратынын анықтады. Ол сынаптың қасиеттерін зерттеуге қызығушылық танытты, өйткені ол барлық тастардың сынысы сынаптан шыққан деп сенді. Эрик Джон Холмярд өзінің "Далтон заманына дейінгі химия" атты кітабында былай дейді: "Әл-Жалдаки заттар белгілі пропорцияда және салмақта ғана өзара әрекеттеседі деген қорытындыға толық сеніммен келді." Абдул Разақ Нофал өзінің "Мұсылмандар және қазіргі ғылым" атты кітабында былай дейді: "Әл-Жалдаки қайтыс болғаннан бес ғасыр өткен соң, ғалым Жозеф Пруст химиялық байланыстағы белгілі пропорциялар заңын жариялады, және оның мағынасы Әл-Жалдакидің теориясымен бірдей."

Өлім

Тарихи дереккөздер оның қайтыс болған күні туралы әртүрлі мәліметтер келтіреді. Кейбір сілтемелерде ол 743 жылы хижра бойынша / 1342 жылға сай қайтыс болса, неміс шығыстанушысы Карл Брокельман 762 жылы хижра бойынша / 1361 жылға сай қайтыс болғанын айтады.