Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ортағасырлық египеттік алхимик, химик, дәрігер және жазушы (1342 жылы қайтыс болған) Әли бин Махаммад Айдамир немесе ʿИзз әл-Дин әл-Жилдаки (Египет арабша: عز الدين الجلدكي) (коптша: Ⲉⲍ ⲉⲗⲇⲓⲛ ⲉⲗϫⲇⲕⲓ), сондай-ақ әл-Жалдаки (1342 жыл, христиан күнтізбесі бойынша / 743 жыл, хижри күнтізбесі бойынша) – 14 ғасырғы Мысыр Мамлюк сұлтанатынан шыққан египеттік алхимик. Химия саласында маманданған ғалым және автор, ол хижри VIII ғасырында өмір сүрген. Ол Жәбир бин Хайян, Әбу Бакр әл-Рази, Ибн Арфа` Рас, Әбу әл-Қасим әл-Ирақи және басқалардың еңбектерінен толық абзацтарды көшіріп алып, осылайша ислам химиясының тарихына үлкен үлес қосты, өйткені ол өз еңбектерінде алдыңғы буын ғалымдарының кітаптарынан жоғалып кеткен көптеген мәліметтерді сақтап қалды. "Кашф әл-Зунун" кітабының авторы Хажи Халифа әл-Жилдакидің 26 кітабы болғанын мәлімдеді.
Medieval Egyptian alchemist, chemist, doctor and writer (d. 1342)
Ali bin Mahammad Aydamir or ʿIzz al Dīn al Jildakī (Egyptian Arabic: عز الدين الجلدكي) (Coptic: Ⲉⲍ ⲉⲗⲇⲓⲛ ⲉⲗϫⲗⲇⲕⲓ), also written al Jaldakī (d. 1342 CE / 743 AH) was an Egyptian alchemist from the 14th century Mamluk Sultanate of Egypt. A scientist and author who specialized in chemistry and lived in the eighth century AH. He copied entire paragraphs from the works of Jabir bin Hayyan, Abu Bakr al Razi, Ibn Arfa` Ras, Abu al Qasim al Iraqi, and others, thus serving the history of chemistry in Islam, as he recorded in his works much of what had disappeared from the books of his predecessors. Haji Khalifa, the author of "Kashf al Zunun", stated that al Jildakī has 26 books.
Өмір
XIV ғасырдағы ең маңызды ислам ғалымдарының бірі болғанына қарамастан, оның ерте өмірі туралы дерлік ештеңе белгісіз. Әл-Жилдаки, басы артық, Мысырда туған болуы мүмкін. Өзінің жазбаларында ол он жеті жыл бойы Ирак, Анатолия, Йемен, Солтүстік Африка және Сирияны аралағанын айтады. Тарихи ғалымдардың көпшілігі оның Мысырға жататындығына келіседі, сондықтан оны әл-Масри (мисырлық) деп атаған. Оның Нисбасы "әл-Жалдаки" деп болжамды түрде айтылуына сүйене отырып, ХХ ғасырдағы Генри Корбин сияқты жазушылар оның Хорасанның Жалдақ қаласынан шығып, содан кейін Мысырға көшіп келгенін болжады. Николас Г. Харрис бұл теорияны сынға алып, оның бұрынғы ешбір деректе кездеспегенін атап өтті. Оның орнына, оның туралы белгілі барлық биографиялық мәліметтер – оның түркі тіліндегі "Айдамир" есімі, тұратын жерлері және ана тілі – тек мамлюктердің тарихымен байланысты қарастырылғанда ғана түсінікті болатынын айтты. Харрис сондай-ақ "Жылдак" және одан туындаған Нисба "Әл-Жылдаки" түркі тіліндегі есімдер екенін, әсіресе мамлюк әмірлерінің арасында кең таралғанын көрсетті. Әл-Жилдаки ортағасырлық ислам алхимиктерінің соңғы және ең ұлыларының бірі болды. Ол "әл-Мисбах фи Илм әл-Мифтах" (المصباح فی علم المفتاح, Нұр ғылымдарының кілті) және алхимиялық трактат "Китаб әл-Бурхан фи асрар 'илм әл-Мизан" (کتاب البرهان فی اسرار علم المیزان, Тепе-теңдік ғылымдарының құпияларына қатысты дәлел) сияқты ғылыми еңбектердің авторы. Ол көптеген алхимиялық жазбалардың авторы, олардың үш кітабы АҚШ Ұлттық медицина кітапханасында сақтаулы. Оның трактаттары, тек алхимиямен ғана шектелмейтін, одан да кең қызығушылықтарды көрсетеді және бұрынғы авторлардан көптеген цитаталарды сақтайды.
Despite being one of the most important Islamic scholars of the 14th century, almost nothing is known about his early life. Al Jildaki was probably born in Egypt. In his writings he reveals that he spent seventeen years traveling through Iraq, Anatolia, Yemen, North Africa, and Syria. Historical scholars almost unanimously agree that he belongs to Egypt, so they called him al Masry (the Egyptian). Based on a speculative vocalization of his Nisba as "al Jaldaki ", some 20th century writers like Henry Corbin suggested that he was originally from Jaldak, a town in Khorasan before emigrating to Egypt. Nicholas G. Harris has criticized this theory noting that it was never mentioned in any pre modern source before. Instead, he notes that all the biographical information known about him –like his Turkic name "Aydamir", places of residence and native language – would make sense only when set against a Mamluk background. Harris further notes that the name "Jildak" and its derivative Nisba "Al Jildaki" are attested Turkic names, especially among Mamluk amirs. Al Jildaki was one of the last and one of the greatest of medieval Islamic alchemists, he was the author of scientific works such as the al Misbah fi Ilm al Miftah (المصباح فی علم المفتاح, Key of the Sciences of Lights) and alchemical treatise Kitab al Burhan fi asrar 'ilm al mizan (کتاب البرهان فی اسرار علم المیزان, The Proof Regarding Secrets of the Science of the Balance). He was a prolific author of alchemical writings, of which the United States National Library of Medicine has three. His treatises, which reflect interests much broader than simply alchemy, preserve extensive quotations from earlier authors.
Шығармалары
Ал Жалдаки ғылымды сүйіп өсті, химияға қатысты барлық кітаптарды оқып, оларды сын тұрғысынан қарастырды. Ол Жәбір ибн Хаянға қатты қызығушылық танытты, тіпті оны "Имам" деп атады. Ол оның кітаптарынан 42 шығарма жинап, зерттеді және талқылады. Сонымен қатар, Әл-Рази және басқа ғалымдардың еңбектерін оқып, химиядағы кейбір теориялар мен түсініксіз мәселелерге көптеген түсініктемелер мен кеңейтулер жасады. Ол ғылыми мәліметтердің дұрыстығына қатты мән бергендіктен, оның еңбектері ғылым тарихшылары үшін құнды деп есептеледі. Бұған қоса, химиядағы алдыңғы буын ғалымдарының еңбектерін жинауы, сақтауы және талдауы, олардың жоғалған мұрасының көп бөлігін сақтап қалды. Ол табиғаттану ғылымдары мен өсімдіктерге де қызығушылық танытып, олардың тақырыптарын терең зерттеп, осы ғылымдар бойынша маңызды кітаптарды оқыды. Химияға қатысты бірде-бір кітапты оқымай немесе түсініктеме бермей қалдырмады. Ол жомарттығымен, құлшынысымен, білімді таратуымен және білім іздеушілерге көмектесуімен танымал болды. Ол үйін білімді іздеуші студенттерге ашып, химия немесе басқа ғылым салалары бойынша сұрақтары мен түсініктемелері барларға жүрегін ашты. Әл-Жалдаки жазу стилімен ерекшеленді, оны түсіну қиын болды. Кейбір адамдар оны қарапайым оқырман үшін түсініксіз, тіпті сыйлы кітапқа жақын деп айыптады, бірақ бұл оны кінәламайды, өйткені ол химия саласындағы мамандар үшін жазды. Манучехр Таслими 1954 жылы Лондон университетіндегі докторлық диссертациясында Әл-Жалдакидің ғылыми сапарларына он жеті жыл жұмсағанын айтты. Ол химиялық байланыста "Белгілі пропорциялар заңының" құрылуының негізін қалады және оны егжей-тегжейлі түсіндірді, кейін Кеплер, Галилей және Ньютон осы заңға сүйенді. Бұл заңды Әл-Жалдакиден бес ғасыр кейін дүниеге келген Жозеф Пруст өзіне жатқызуға тырысты. Әл-Жалдаки азот қышқылымен алтынды күмістен бөлудің химиялық әдісін жасады, бұл әдіс бүгінге дейін қолданылады. Ол химиялық реакциялардан туындайтын газдарды жұтудың қаупіне қарсы алдын алу шараларын және қажетті сақтық ережелерін егжей-тегжейлі сипаттады, осылайша химиялық зертханалардағы тыныс алу аппаратын ойлап табу туралы алғашқы ойды айтты. Оның еңбектері сілтілер мен қышқылдарды терең зерттеуге дейін жетіп, сол кездегі сабын жасау әдісін жетілдіруге мүмкіндік берді. Ол қазіргі кезде қолданылатын сүзгілеу әдісін, мысалы, сүзгі қағазын, су ваннасында дистилляциялау және екі рет дистилляциялауды түсіндірді. Ол зат күйген кезде өзінің түсін беретінін алғаш айтқан. Ол химия мен ботаникадан басқа механика, акустика, ауа және су толқындары сияқты түрлі салаларды да зерттеді. Ол өзінен бұрынғы батыс ғалымдары жазған химияға қатысты көптеген кітаптарға түсініктемелер, түсіндірмелер мен түзетулер енгізді. Әл-Жалдаки атомның электрондық құрылымын білген, оны өзінің әйгілі өлеңдерінде Күн жүйесімен салыстырған және көптеген ғылыми кітаптар жазған, олар әлемнің көптеген кітапханаларында таралған, бірақ олардың көпшілігі әлі күнге дейін қолжазба түрінде сақтаулы. Омар Рида Кахала өзінің "العلوم البحتة في العصور الإسلامية Pure Sciences in Islamic Ages" атты кітабында былай дейді: "Дегенмен, Әл-Жалдаки химия тарихы мен оған дейін жазылғандарды білетін ең ұлы ғалымдардың бірі болып саналады. Ол химиялық еңбектерді жинап, оларды түсіндіруді ұнататын. Оның әдеті - Жәбір ибн Хаян мен Әбу Бәкір әл-Рази сияқты өзінен бұрынғы атақты ғалымдардың бүкіл абзацтарын келтіруге дағдыланған. Осылайша ол Исламдағы химия тарихы үшін үлкен қызмет етті, өйткені ол өзінің салыстырмалы түрде жақында шыққан кітаптарында өзінің алдыңғыларының кітаптарынан жоғалған және жойылған нәрселерді жазды. Оның еңбектері исламдағы химия мен химиктер туралы білімнің ең жақсы көзі болды. Әл-Жалдаки қарапайым металдарды эликсир жасау арқылы қымбат металдарға айналдыруға болады деп сенген ғалымдардың бірі болды. Сондықтан ол Ислам әлемінің шығысы мен батысында пайда болған осы ғылымға қатысты араб тіліндегі ең танымал еңбектерді жинап, оларды зерттеді және түсіндірді. Ахмад Шәүқат Әл Шатти өзінің "Ислам өркениетіндегі табиғи ғылымдар тарихы туралы зерттеулер жинағы" атты кітабында ол туралы былай дейді: "Әл-Жалдаки химия саласындағы әйгілі ғалымдардың бірі, ол тек батыс және мұсылман ғалымдары арасында ғана емес, сонымен қатар жалпы химияшылар арасында да танымал. "Эрик Джон Холмярд өзінің "Химия жасаушылары" атты кітабында ол туралы былай дейді: "Әл-Жалдаки химия ғылымында үлкен рөл атқарған ғалымдардың бірі деп толыққанды мойындалады. Әл-Жалдаки химия ғылымы туралы жазылғандарды оқуға қатты қызығушылық танытқандықтан, оқығандары мен талдауларынан химия ғылымында ғылыми жол құруға қол жеткізді. Осыны египеттік және исламдық химияның әдебиеті деп атайды. Әл-Жалдаки химия саласында тәжірибелер жүргізді, және оның көп бөлігі талдауға қатысты болғанымен, ол қазіргі ғалымдардың көп қарызын алған ғалымдардың бірі. "Әл-Жалдакидің химиядағы маңызды пікірлері бар, оның ішінде: химиялық заттар белгілі пропорцияда ғана өзара әрекеттеседі, және бұл химиялық реакциялардағы белгілі пропорциялар заңының негізі болды. Ол сонымен қатар азот қышқылының күмісті ерітетінін және таза алтынды қалдыратынын анықтады. Ол сынаптың қасиеттерін зерттеуге қызығушылық танытты, өйткені ол барлық тастардың сынысы сынаптан шыққан деп сенді. Эрик Джон Холмярд өзінің "Далтон заманына дейінгі химия" атты кітабында былай дейді: "Әл-Жалдаки заттар белгілі пропорцияда және салмақта ғана өзара әрекеттеседі деген қорытындыға толық сеніммен келді." Абдул Разақ Нофал өзінің "Мұсылмандар және қазіргі ғылым" атты кітабында былай дейді: "Әл-Жалдаки қайтыс болғаннан бес ғасыр өткен соң, ғалым Жозеф Пруст химиялық байланыстағы белгілі пропорциялар заңын жариялады, және оның мағынасы Әл-Жалдакидің теориясымен бірдей."
Al Jaldaki grew up loving science, and devoted himself to reading all the chemistry books he could find, and read them critically. He was fascinated by Jabir ibn Hayyan, to the point that he called him "the Imam". He collected 42 works from his books that he studied and discussed. He also read Al Razi and other scientists, and made many comments and many explanations of some theories and mysterious issues in chemistry. He is famous for his concern for the authenticity of transmission, so his works are considered of high value to historians of science. In addition, his collection of the works of the predecessors in chemistry, his preservation of them, and his analysis of their content preserved much of the heritage that was lost from them. He was also fond of the natural sciences and plants, and was keen to delve into their topics and read the most important books on these sciences. He did not leave a book on chemistry without reading and commenting on it. He was known for his generosity, piety, spreading knowledge, and caring for seekers of knowledge. He would open his home to students of knowledge, and would open his heart to anyone who asked him for questions or clarification on issues of chemistry or other branches of knowledge. Al Jaldaki was distinguished by his writing in a style that was difficult to understand. Some people sometimes accuse him of being a style that is closer to talisman for the average reader, but this does not fault him because he was writing for specialists in the field of chemistry. Manouchehr Taslimi mentioned in his doctoral thesis from the University of London in 1954 that Al Jaldaki spent seventeen years on his scientific travels. He laid the basic building block for the creation of the "Law of definite Proportions" in chemical union, and explained it in detail, which Kepler, Galileo, and Newton later relied on in their studies. It is the law that Joseph Proust, who was born five centuries after Al Jaldaki, falsely claimed for himself. Al Jaldaki developed a chemical method for separating gold from silver by nitric acid, a method still used today. He gave a detailed description of the method of prevention and necessary precautions against the danger of inhaling gases resulting from chemical reactions, and thus he was the first to think of inventing and using respirators in chemistry laboratories. His contributions extended to the in depth study of alkalis and acids, which enabled him to make some improvements to the method of soap making that was known at the time. He explained the currently used distillation method, such as filter papers, distillation under a water bath, and double distillation. He was the first to say that the substance gives its own color when burned. He also researched various fields, in addition to chemistry and botany, such as mechanics, acoustics, and air and water waves. He made comments, explanations, and corrections to many chemistry books written by his predecessors, Western scientists. Al Jaldaki was aware of the electronic structure of the atom, as he compared it to the solar system in his famous poetry and wrote many scientific books that were circulated in many libraries around the world, but most of them are still in manuscript form. Omar Rida Kahhala says in his book "العلوم البحتة في العصور الإسلامية Pure Sciences in Islamic Ages":" However, Al Jaldaki is considered one of the greatest scholars knowledgeable about the history of chemistry and what was written about it before him. He was fond of collecting chemical works and interpreting them, and it was his habit to quote entire paragraphs from famous people who preceded him, such as Jabir bin Hayyan and Abu Bakr Al Razi. Thus, he performed a great service for the history of chemistry in Islam, as he recorded in his relatively recent books what had disappeared and been lost from the books of his predecessors. His works were the best source for knowledge of chemistry and chemists in Islam. Al Jaldaki was one of the scientists who believed that base metals could be transformed into precious metals, by making elixirs. Therefore, he collected the most famous Arabic works on this science that appeared in the East and West of the Islamic world, and studied and explained them. Ahmad Shawkat Al Shatti says about him in his book "مجموعة أبحاث عن تاريخ العلوم الطبيعة في الحضارة الإسلامية A Collection of Research on the History of the Natural Sciences in Islamic Civilization":"Al Jaldaki is one of the famous scientists in chemistry, not only among Western and Muslim scientists, but also among chemists in general. "Eric John Holmyard says about him in his book Makers of Chemistry:"Al Jaldaki is truly considered one of the scientists who have a great role in the science of chemistry. Al Jaldaki was very interested in reading what was written about the science of chemistry, so he took from his readings and analysis a way to build a scientific path in the science of chemistry. This is what is called the literature of Egyptian and Islamic chemistry. Al Jaldaki carried out experiments in the field of chemistry, and although most of his work is analytical, he is one of the scientists to whom modern scientists owe a great deal. "Al Jaldaki has important opinions in chemistry, including: that chemical substances do not interact with each other except in certain proportions, and this was the basis for the law of definite proportions in chemical reactions. He also reached the possibility of separating gold from silver by nitric acid, which dissolves the silver, leaving pure gold. He was interested in studying the properties of mercury, because he believed that all stones had their origin in mercury. Eric John Holmyard mentions in his book "Chemistry to the Time of Dalton":"Al Jaldaki concluded with complete aplomb that substances do not interact with each other except in fixed proportions and weights. "Abdul Razzaq Nofal adds in his book "المسلمون والعلم الحديث Muslims and Modern Science":"Five centuries after Al Jaladaki's death, the scientist Joseph Proust announced the law of definite proportions in the chemical union, and its meaning is the same as Al Jaldaki's theory."
Өлім
Тарихи дереккөздер оның қайтыс болған күні туралы әртүрлі мәліметтер келтіреді. Кейбір сілтемелерде ол 743 жылы хижра бойынша / 1342 жылға сай қайтыс болса, неміс шығыстанушысы Карл Брокельман 762 жылы хижра бойынша / 1361 жылға сай қайтыс болғанын айтады.
Historical sources differed on the date of his death. Some references stated that he died in 743 AH / 1342 AD, and the German orientalist "Karl Brockelmann" stated that he died in 762 AH / 1361 AD.