Қасиетті Гертруда Хельфталық

Кіріспе

Неміс бенедиктіндік қаһын және католик қасиеттісі Гертруда Ұлы, OSB (немесе Хельфталық Гертруда қасиеттісі; , Gertrud die Große von Helfta, Sancta Gertrudis; 6 қаңтар 1256 – 17 қараша 1302) – Хельфта монастырынан шыққан неміс бенедиктіндік қаһын және мистик. Католик шіркеуі оны қасиетті деп мойындады және ол Рим ритуалы бойынша 16 қарашада жалпы рим күнтізбесінде міндетті емес естелік ретінде тойланады. Соңғы кезде Епископтық шіркеу 21 қарашада Гертруданы Епископтық қасиеттілер күнтізбесіне қосты.

Өмір

1256 жылы 6 қаңтарда Епифания мерекесінде Турингияның Айслебен қаласында (Киелі Рим империясының аумағында) дүниеге келген Гертруданың ерте өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Төрт жасында ол Хельфтадағы (Бенедикт және Цистерциан ордендеріне жататын) Сент-Мария монастырлық мектебіне, оның аббаты Гертруда Хакеборн басшылығымен оқуға түсті. Оның діншіл ата-анасы оны бала кезінде шіркеуге құрбандыққа берген болуы мүмкін. Алайда, Гертруданың «Геральдта» ата-анасының өзі жазған кезде қаза болғанын айтқанын ескерсек, ол жетім ретінде монастырлық мектепке келген болуы да ғажап емес. Гертруда аббаты Гертруданың кіші әпкесі Мехтильданың қамқорлығына берілді және 1266 жылы монастырь қауымына қосылды. Оның өзінің жазбаларынан оның түрлі салаларда жан-жақты білім алғаны анық көрінеді. Ол, сондай-ақ «Геральдтың» 1, 3 және 5 кітаптарын жазған монах әйел, Киелі кітаптармен, шіркеу әулиелері Августин Гипполық және Ұлы Григориймен, сондай-ақ Ричард және Хью Санкт-Викторлық, Вильгельм Сент-Тьеррилік және Бернард Клерволық сияқты заманауи рухани жазушылармен жақсы таныс болған. Сонымен қатар, Гертруданың жазбалары оның шешендік өнерде сабақтас екенін және латын тілінде еркін сөйлейтінін көрсетеді. 1281 жылы, 25 жасында, ол өмірінің соңына дейін жалғасқан және өмірін өзгертетін көріністердің біріншісін бастан өткізді. Оның басымдықтары дүниелік білімнен арылып, Киелі кітаптар мен теологияны зерттеуге ауысты. Гертруда жеке дұға мен ойға шолуға берілді және әріптес монахтарының рухани жетілуі үшін рухани трактаттар жаза бастады. Гертруда 1302 жыл шамасында Саксонияның Айслебен қаласына жақын Хельфтада қайтыс болды. Оның мерекесі 16 қарашада тойланады, бірақ оның қайтыс болған күні белгісіз; қараша күні аббаты Гертруда Хакеборнмен шатасудан туындаған. Оның өмірбаянын жазғандардың бірі Гаспаро Антонио Кампаччо өзінің «Discorso Cronologico» (154–160 беттер) еңбегінде оның қайтыс болған күні 17 қараша 1334 жыл екенін айтқан.

Little is known of the early life of Gertrude who was born on the Feast of the Epiphany, January 6, 1256, in Eisleben, Thuringia (within the Holy Roman Empire). At age four, she entered the monastery school at St. Mary at Helfta (variously described both as Benedictine and as Cistercian), under the direction of its abbess, Gertrude of Hackeborn. It is speculated that her devout parents offered her as a child oblate to the church. However, given that Gertrude implies in the Herald that her parents were long dead at the time of writing, it is also possible that she entered the monastery school as an orphan. Gertrude was entrusted to the care of Mechtilde, younger sister of the Abbess Gertrude, and joined the monastic community in 1266. It is clear from her own writings that she received a thorough education in a range of subjects. She, and the nun who authored Books 1 and 3 5 of the Herald, are thoroughly familiar with scripture, the Church Fathers such as Augustine of Hippo and Gregory the Great, and also more contemporary spiritual writers such as Richard and Hugh of St. Victor, William of St Thierry, and Bernard of Clairvaux. Moreover, Gertrude's writing demonstrates that she was well versed in rhetoric, and her Latin is very fluent. In 1281, at age 25, she experienced the first of a series of visions that continued for the rest of her days, and which changed the course of her life. Her priorities shifted away from secular knowledge and toward the study of scripture and theology. Gertrude devoted herself strongly to personal prayer and meditation, and began writing spiritual treatises for the benefit of her fellow nuns. Gertrude died at Helfta, near Eisleben, Saxony, around 1302. Her feast day is celebrated on November 16, but the exact date of her death is unknown; the November date stems from a confusion with Abbess Gertrude of Hackeborn. One of her biographers, Gasparo Antonio Campaccio, diligently produced his own ‘Discorso Cronologico’ (pp 154–160) on her life, stating that the exact date of her death was November 17, 1334.

Шығармалары

Гертруда көптеген жазбалар жазды, бірақ олардың тек бір бөлігі бүгінгі күнге жетті. Ең ұзақ сақталған еңбегі – Legatus Memorialis Abundantiae Divinae Pietatis (қазіргі ағылшын тілінде The Herald of Divine Love немесе The Herald of God's Loving Kindness деп аталады, ал бұрынғыда – Өмір және Аян деп белгілі болған), оның бір бөлігі басқа монахтармен бірлесіп жазылған. Оның "Рухани жаттығулар" жинағы да сақталған. Preces Gertrudianae (Гертрудиандық дұғалар) атты еңбек – кейінірек жинақталған, оған Гертруданың жазбаларынан алынған үзінділер мен оның стилінде жазылған дұғалар кіреді. Гертруданың Хакеборнның Мехтильд аяндарының бір бөлігінің авторы болуы мүмкін, атап айтқанда, Ерекше рақым кітабы. "Геральд" бес кітаптан тұрады. 2-кітап – шығарманың негізгі бөлігі, және оны Гертруда өзі жазған; ол 1289 жылғы Маунди бейсенбіде жұмысты бастағанын айтады. 3, 4 және 5-кітаптар Гертруданың өмірінде басқа монахтармен, мүмкін бірнеше монахтармен бірлесіп жазылған, және олардың бір бөлігі Гертруданың диктанты бойынша жазылған болуы мүмкін. 1-кітап Гертруданың қайтысынан бұрын немесе кейін бүкіл жинаққа кіріспе ретінде жазылған; оны Гертруданың мойындаушысы жазған болуы мүмкін, бірақ одан да ықтимал Хельфта монахшасы жазған. "Рухани жаттығулардың" маңыздылығы бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, себебі олар католик литургиясының тақырыптары мен рәсімдеріне негізделген, мысалы, крещение, дінге келу, міндеттеме, шәкірттік, Құдаймен бірігу, Құдайды мақтау және өлімге дайындық. Гертруданың "Рухани жаттығуларын" дұға мен ой-толғау арқылы рухани әлемін тереңдетуді қалайтын кез келген адам пайдалана алады.

Қасиетті жүрекке берілгендік

Ол христиандық Батыстың ең құрметті әйел қасиеттерінің бірі, Исаның қасиетті жүрегіне ертеден берілген көрнекті жақтас болды. "Құдайдың махаббатының жаршысы" кітабының 2-ші бөлімі христиандық назар аудару тарихында ерекше орын алады, себебі Гертруданың көріністерінің айқын сипаттамалары Мәсіхтің жүрегіне ұзақ жылдар бойы қалыптасқан, бірақ толық анықталмаған құрметті едәуір кеңейтеді. Осы құрметке байланысты сенім – Мәсіхтің жүрегі оның қабырғасындағы жара арқылы құтқарудың қызыл көзін құйған деген болжам, бұл бейне Бернард Клервоның "Әндер әніне" жазған түсіндірмесінде ең танымал түрінде көрініс тапты. Хельфта әйелдері – ең алдымен Гертруда, ол әрине Бернардтың түсіндірмелерін білген, сондай-ақ шамалы дәрежеде екі Мехтильд, Магдебургтық Мехтильд және Хакеборндық Мехтильд, осы назар аударуды өздерінің мистикалық көріністерінің орталық мәселесіне айналдырды. Гертруда Жақияның Жақсы хабаршысы мерекесінде болған көрінісі туралы айтты. Ол Мәсіхтің қабырғасындағы жараға жақын басын тынықтырып, оның жүрегінің соғысын естіді. Ол Жақиядан соңғы тоқсанның кешкі асы кезінде осы соқпақтарды сезінген бе, неге ол туралы ешқашан айтпағанын сұрады. Жақия бұл аянның кейінгі дәуірлерге сақталғанын, яғни әлем суынып, оның махаббатын қайта жандандыруға мұқтаж болған кезде ашылатынын айтты.

Кейінгі беделі мен ықпалы

Ол қайтыс болғаннан кейін Гертруданың еңбектері дерлік із қалдырмай жоғалып кеткендей. "Геральдтың" тек бес қолжазбасы сақталған, ең ертесі 1412 жылы жазылған, және осы қолжазбалардың екеуі ғана толық. Баспа өнерінің пайда болуымен Гертруда әлдеқайда белгілі болды, XVI ғасырда латын, итальян және неміс тілдерінде басылымдары жарық көрді. Ол XVII ғасырдағы Францияда танымал болды, онда оның Құдайға деген сенімі мен құштарлығы янсенизмге қарсы тиімді құрал болды. Филипп Нери және Франциск де Сальс оның дұғаларын пайдаланды және басқаларға ұсынды. Испанияда Филипп II-нің рухани кеңесшісі Таррагона епископы Диего корольдің өмірінің соңғы сәттерінде Эскориалда Гертруданың аян-аяндарын оқыды. Оның еңбектері XVI ғасырда Жалаңаяқ Кармелиттердің арасында да кең таралды. Франсиско Рибера, Тереза Авильскаяның рухани кеңесшісі, оған Гертруданы рухани ұстазы және жетекшісі ретінде қабылдауға кеңес берді. Испан әйелдер мистикасының қарыштамасында испан иезуиті Алонсо де Андраде Гертруданың өмірбаянын жариялады, бұл Терезаға ортағасырлық түбірлерін көрсетті. Жақында Францияда бенедиктиндік монахтығын жаңартушы Дом Проспер Геранжер Гертруданың ықпалында болды. Оның Сользмес конгрегациясы XIX ғасырда Гертрудаға қатысты жұмыстардың көп бөлігін атқарды.

Құрмет

Гертруда ешқашан салтанатты түрде қасиетті деп жарияланбаған, бірақ 1606 жылы Рим оның құрметіне дұға, оқу және ән-күйлерден тұратын литургиялық қызметті бекітті, бұл канонизацияға тең деп есептелді. Қасиетті Гертруданың мерекесін Рим папасы Клемент XII латын шіркеуіне кеңейтті және қазіргі күні оны қарашаның 16-сы күні тойлайды, осы күні оның дүниеден өткен күні деп есептеледі. Кейбір діни қауымдар, соның ішінде кейбір бенедиктиндер, оны қарашаның 17-сі күні литургиялық түрде тойлайды, бұл бастапқыда таңдалған күн болған, бірақ ол уже Грегорий Тауматургтың мерекесімен бірге келіп қалған. Бенедикт XIV әйелдің оны орнынан ығыстыруын жөнсіз деп санағаны айтылады. Осыған байланысты Рим папасы қарашаның 15-ін Гертруда күні ретінде белгіледі, кейіннен ол қарашаның 16-сына ауыстырылды. Рим папасы Бенедикт XIV оны Гертруда Хаккоборннан ерекшелендіру және оның рухани және теологиялық ой-өрісінің тереңдігін мойындау үшін "Ұлы" деген атақ берді. Гертруда "тазару орнындағы жандарға шын ниетпен қайырлылықпен қарады" және олар үшін дұға етуге шақырды. Сондықтан ол тазару орнындағы азап шегуші жандарға көмек ретінде шақырылады. Төмендегі дұға Гертрудаға жатқызылады және оның дұға карточкасында жиі бейнеленеді:

Осы себепті, оның есімі белгісіз тегі мен мерзімі бар аңызға байланысты дұғаға қосылған (екісі де Ұлы Гертруданың аяндарында кездеспейді), онда Мәсіх әр оқылған сайын мың жанды тазару орнынан босататынына уәде берген; Папа Лео XIII белгілі бір дұғаны оқу арқылы тазару орнынан бір немесе бірнеше жанды босатуға уәде берумен байланысты практиканы тыйым салған болатын. Дегенмен, оның аяндарында, мысалы, қайтыс болғандар үшін Григориандық миссаларын өткізу сияқты, Католик шіркеуі бекіткен құлшылықтарды көруге болады.

Иконография

Гертруданың суреттерінде оны көкке қарайтын, хор киіміне тән кең жеңді монахша киімінде бейнелеу жиі кездеседі. Барокко дәуірінде киімді бенедиктиндік киімі ретінде нақты көрсету кең таралған көркемдік практикаға айналды, бірақ бұл егжей-тегжейлі тарихи тұрғыдан толық нақты емес. Кейде оны бір қолында Әйгілі Бенедикт Ережесінің көшірмесін, ал екінші қолында таяқ ұстап, әйел монастырының басшысы ретінде көрсетеді. Бұл соңғы егжей-тегжейлі, әрине, қате және Ұлы Гертруданы Хельфтадағы Әулие Мария монастырының басшысы Гертруда Хакеборнмен шатастырудан туындаған. Гертруданың суреттерін ерекшелейтін басқа көркемдік белгілер – көбінесе қолында ұстаған айқыш пен кейде екінші қолындағы жүрек. Кейде жүрек оның кеудесінде алтын сәулелермен оралып, ішінде айқыш немесе Исаның қасиетті жүрегінің суреті немесе Кішкентай Исаның бейнесі болады.

Қамқорлық

Көптеген авторлар Испания королі Филипп IV-тің өтініші бойынша 1609 жылы Батыс Үндістанның қамқоршысы деп жарияланды десе, Америкада оның құлшынысының таралуын осыған байланысты деп есептейді. Бірақ, бұл мәлімдемені қолдайтын ешқандай құжат жоқ; шындығында, киелінің ең беделді испандық өмірбаян жазушылары Андраде мен Лардито еңбектерінде де мұндай қамқорлық туралы ешқандай мәлімет табылмады. Неміс әулиесі Жаңа Испаниядағы Пуэбла-де-лос-Анхелес (1747 ж.) сияқты бірнеше американдық қалалардың қамқоршысы болып ант берді және жақсы өлімге дайындалудағы, сондай-ақ жандарды тазарудан құтқарудағы араласу күшімен белгілі болды. Перуде оның мерекесі зор қызығушылықпен аталып өтеді, ал Нью-Мексикода Санта Гертрудис де ло де Мора қаласы оның құрметіне салынды және оның атын иеленді. Цинциннати, Огайо; Кингсвилл, Техас; Вудсток, Нью-Брансуик, Канада; Франклин Парк, Иллинойс; Вандергрифт, Пенсильвания; және Чикаго, Иллинойс. St. Gertrude High School – Вирджиния штатының Ричмонд қаласында 9-12 сыныптарда оқитын қыздарға арналған католиктік колледжге дайындық күндізгі мектебі. Килларнидегі Фейрис шіркеуі, Керри округі, Ирландия. Ұлы Гертруда католик мектебі (TK 8-сынып) және Белл Гарденс, Калифорниядағы шіркеуі. Қасиетті Гертруда шіркеуі, Каунас, Литва.