Кіріспе
Сөйлем құрауышы
Лингвистика және оның салаларында предикат термині екі түрлі мағынада қолданылады. Біріншісі предикатты стандартты жай сөйлемдегі жолдаудан басқа барлық нәрсе деп анықтайды, ал екіншісі – тек басты мазмұнды білдіретін етістік немесе сөйлемнің предикативті тіркесі деп қарастырады. Осылайша, бірінші анықтама бойынша, «Фрэнк торт жеңді» сөйлемінің предикаты – «торт жеңді», ал екінші анықтама бойынша, ол тек «жеңді» етістігі, ал Фрэнк пен торт осы предикаттың аргументтері болып табылады. Осы екі анықтама арасындағы қайшылық жаңсақтық тудыруы мүмкін.
Дәстүрлі грамматика
Дәстүрлі грамматикадағы предикат түсінігі Аристотельдік логикаға қайнар көзінен бастау алады. Предикат – субъектіге тән қасиет немесе оны сипаттайтын белгі. Сондықтан предикат – бір нәрсеге қатысты шындық болуы мүмкін тіркес. Мысалы, "қозғалып жатыр" деген тіркес, қозғалып жатқан кез келген нәрсеге қатысты шындық. Бұл классикалық түсінік латын және грек грамматикасына көбінесе тікелей қабылданды; содан кейін ағылшын грамматикасына өтті, онда ол тікелей сөйлем құрылымын талдау үшін қолданылады. Бұл ағылшын тілінің сөздіктерінде берілген предикаттарды түсінудің де негізі болып табылады. Предикат – сөйлемнің екі негізгі бөлігінің бірі (екіншісі – предикатқа қатысты субъект). Предикатта міндетті түрде етістік болуы керек, ал етістік предикатты толықтыру үшін басқа элементтерді қажет етеді немесе рұқсат етеді, не болмаса олардың болуын жол бермейді. Бұл элементтер – толықтауыштар (тікелей, жанама, сөз тіркесімен), предикативтер және қосымшалар:
Ол билейді. – Тек етістіктен тұратын предикат. Бен кітап оқиды. – Етістік пен тікелей толықтауыштан тұратын предикат. Беннің анасы Фелисити маған сыйлық берді. – Етістік, жанама толықтауыш және тікелей толықтауыштан тұратын предикат. Ол радио тыңдады. – Етістік пен сөз тіркесімен толықтауыштан тұратын предикат. Ол паркте. – Етістік пен предикативтік сөз тіркесінен тұратын предикат. Ол онымен паркте кездесті. – Етістік, тікелей толықтауыш және қосымшадан тұратын предикат. Предикат субъект туралы ақпарат береді, мысалы, субъект қандай, не істеп жатыр немесе қандай екенін көрсетеді. Субъект пен оның предикаты арасындағы байланыс кейде "некс" деп аталады. Предикативті атау – зат есім сөз тіркесі: "Жорж III Англия королі" деген сөйлемде "Англия королі" деген сөз тіркесі – предикативті атау. Ағылшын тілінде субъект пен предикативті атауды жалғау етістігімен байланыстыру керек, оны копула деп те атайды. Предикативті сын есім – сын есім, мысалы, "Ивано тартымды", мұнда "тартымды" – предикативті сын есім. Субъект пен предикативті сын есім де копуламен байланысуы тиіс.
Синтаксистің қазіргі заманғы теориялары
Синтаксистің кейбір теориялары тақырыптық-баяндамалық ажыратымдылықты қабылдайды. Мысалы, оқулықтағы сөйлем құрылымы грамматикасы әдетте ағылшын тіліндегі жай сөйлемді (S) есімдік тіркес (NP) және етістік тіркес (VP) деп бөледі. Тақырыптық NP жасыл түспен, ал баяндамалық VP көк түспен көрсетіледі. Сөздердің реті икемдірек болатын тілдер (көбінесе конфигурациялық емес тілдер деп аталады) сөйлем құрылымы тәсілдерінде көбінесе әртүрлі қарастырылады. Ал тәуелділік грамматикасы тақырыптық-баяндамалық екілік бөлінуді қабылдамайды және шекті етістікті сөйлемнің түбірі ретінде қояды. Матрицалық баяндама көк түспен, ал оның екі аргументі жасыл түспен белгіленеді. Баяндама формальды мағынада құраушы ретінде қарастырылмаса да, ол – катена. Үзіліс болмаса, тәуелділік құрылымдарында баяндамалар мен олардың аргументтері әрқашан тізбектей орналасады. Грамматиканың кейбір теориялары сөйлемдерді тақырыпқа және баяндамаға екілік бөлінуді қабылдайды, сонымен қатар баяндаманың басына ерекше мәртебе береді. Мұндай жағдайларда, осы басқа қатысты "предикатор" термині қолданылады.
Семантикалық болжау
Предикат термині қасиеттерге және оларды көрсететін сөздер мен сөз тіркестеріне де қолданылады. Мұндай қолданыс логикадағы предикат түсінігінен туындайды. Логикада предикаттар – аргументтер үстіндегі қатынастар немесе функциялар ретінде қарастырылатын символдар. Семантикада кейбір тілдік өрнектердің мағынасы осыған ұқсас жолмен талданады. Семантикалық мағынада предикатты білдіретін өрнектер кейде "предикация" деп аталады.
Карлсон сыныптары
Грег Карлсонның маңызды еңбегі предикаттардың түрлерін ажыратады. Карлсонның жұмысына негізделген предикаттар келесі төменгі топтарға бөлінді, олар предикаттың өзінің тақырыбымен қалай байланысты екенін көрсетеді.
Степендік деңгейдегі предикаттар
Кезеңдік деңгейлік предикат өзінің тақырыбының уақыт кезеңіне қатысты болады. Мысалы, егер Джон "аш" болса, онда ол әдетте біраз тамақ жейді. Оның аш болу жағдайы сондықтан өмірінің барлық уақыты бойы емес, белгілі бір мерзімге созылады. Кезеңдік деңгейлік предикаттар грамматикалық құрылымдардың кең спектрінде кездесе алады және бұл, бағаналы түрдегі предикаттың ең әмбебап түрі.
Жеке деңгейдегі предикаттар
Жеке деңгейлік предикат жеке тұлғаның өмір сүру барысында дұрыс болады. Мысалы, егер Джон "ақылды" болса, онда бұл оның кез келген уақыт кезеңінде сақталатын қасиеті. Жеке деңгейлік предикаттар сатылық деңгейлік предикаттарға қарағанда шектеулі. Жеке деңгейлік предикаттар презентациялық "бар" сөйлемдерінде қолданылмайды (сөйлем алдындағы жұлдызша оның сәйкессіз немесе бұрыс екенін көрсетеді):
Бар полиция. — "қолжетімді" сатылық деңгейлік предикат. *Бар өрт сөндірушілердің игіліктілік қасиеті. — "игіліктілік" жеке деңгейлік предикат. Сатылық деңгейлік предикаттар тәсілдік есімдермен және басқа да есімдік модификаторлармен өзгертілуі мүмкін. Жеке деңгейлік предикаттар өзгертілмейді, мысалы:
Тайрон дәлізde француз тілін қатты сөйледі. — "француз тілін сөйлеу" сатылық деңгейлік предикат ретінде қарастырылуы мүмкін. *Тайрон француз тілін үнсіз білді. — "француз тілін білу" сатылық деңгейлік предикат ретінде қарастырылуы мүмкін емес. Жеке деңгейлік предикат өткен шақта қолданылғанда, "өмірлік әсер" деп аталатын құбылыс туындайды: сөйлемнің жолдасының қайтыс болғаны немесе өмірден шыққаны болжануы керек. Джон қолжетімді болды. — Сатылық деңгейлік предикат "өмірлік әсерді" тудырмайды. Джон игілікті болды. — Жеке деңгейлік предикат "өмірлік әсерді" тудырады.
Түр деңгейіндегі предикаттар
Түрлі деңгейлік предикат нәрсенің бір түрі үшін дұрыс, бірақ түрдің жеке мүшелеріне қолданылмайды. Мысалы, "кең таралған" предикатын қарастырайық. Жеке адам, мысалы, Жүніс туралы "ол кең таралған" деудің мәні жоқ; мұны тек түрлерге қатысты айтуға болады, мысалы:
Мысықтар кең таралған. Кейбір есімдік сөз тіркестері түрлі деңгейлік предикаттың тақырыбы бола алмайды. Біз енді ғана нақты есімнің мұндай тақырып бола алмайтынын көрдік. Бұл ортада жалғыздық белгісіз есімдік сөз тіркестеріне де тыйым салынады:
*Мысық кең таралған. — Салыстырып қараңыз: Қасқырлар кең таралған.
Ұжымдық және үлестіруші предикаттар
Предикаттар ұжымдық немесе үлестіруші болуы мүмкін. Ұжымдық предикаттар олардың тақырыптарының қандай да бір жолмен көптік санды болуын қажет етеді, ал үлестіруші предикаттар олай емес. Ұжымдық предикатқа мысал – "қатар құрды". Бұл предикат тек көптік тақырыппен ғана байланыса алады:
Студенттер қатар құрды. – Ұжымдық предикат көптік тақырыппен қолданылады. *Студент қатар құрды. – Ұжымдық предикат жекеше тақырыппен қолданыла алмайды. Ұжымдық предикаттардың басқа мысалдары: орман ішінде кездесу, үйді қоршау, дәлізде жиналу және бірге пианиноны көтеру. Соңғысының (пианиноны бірге көтеру) "бірге" деген сөзін алып тастау арқылы ұжымдық емес предикатқа айналуы мүмкін екенін ескеріңіз. Сандар белгісіздігі ұжымдық предикаттың тақырыбы бола алатынына қарай өзгешеленеді. Мысалы, "барлығы" арқылы жасалған сандар белгісіздігі, ал "әрбір" немесе "әрқайсысы" арқылы жасалғандары бола алмайды. Барлық студенттер қатар құрды. – "Барлығы" арқылы жасалған сан белгісіздігімен ұжымдық предикат мүмкін. Барлық студенттер дәлізде жиналды. – "Барлығы" арқылы жасалған сан белгісіздігімен ұжымдық предикат мүмкін. Барлық студенттер бірге пианино көтерді. – "Барлығы" арқылы жасалған сан белгісіздігімен ұжымдық предикат мүмкін. *Әр студент қатар құрды. – "Әрбір" арқылы жасалған сан белгісіздігімен ұжымдық предикат мүмкін емес. *Әр студент дәлізде жиналды. – "Әрқайсысы" арқылы жасалған сан белгісіздігімен ұжымдық предикат мүмкін емес.