Кіріспе

адам миындағы құрылым

Тіл модулі немесе тіл қабілеті – бұл Ноам Чомский бастапқыда ұсынған, тілге қатысты туа біткен қабілеттерге ие деп саналатын адам миының гипотетикалық құрылымы. Когнитивтік ғылым мен нейроғылым салаларында мидың модулділігін зерттеу жұмыстары жүргізілуде, бірақ қазіргі көзқарас 1980 жылдары Чомский мен Джерри Фодор ұсынғаннан гөрі әлдеқайда жұмсақ. Қазіргі терминологияда "модулділік" – мамандануды білдіреді: тілдік өңдеу мида, көру сияқты басқа ақпаратты өңдеу түрлерінен өзгеше аймақтарда ішінара жүзеге асырылатындай мамандандырылған. Осылайша, қазіргі түсінік бойынша, тіл бөлінген де емес, өңдеудің жалпы принциптеріне негізделген де емес (Джордж Лакофф ұсынғандай). Ол белгілі бір танымдық дағдыны немесе таным саласын құрайтын деңгейде модулді.

Модульдің мәні

Адам миындағы арнайы тіл модулі туралы түсінік Ноам Чомскидің Ұлттық грамматика (ҰГ) теориясымен қалыптасты. Тілдегі модульдік сипаттама мәселесі бойынша пікірталас, ішінара, осы ұғымның әртүрлі түсініктеріне байланысты. Дегенмен, әдебиетте модульдің мамандықталған ұсынылымдарды (домендік ерекшелік) ақпараттық тұрғыдан оқшауланған түрде өңдеуге бағытталғандығы туралы белгілі бір келісім бар. Анатомиялық модульділік, мидың бір "аймағының" осы өңдеумен айналысатынын ұсынады, ал функционалдық модульділік анатомиялық модульділікті қажет етпейді, бірақ мидың тараған бөліктерінде ақпараттық оқшаулануды сақтайды.

Анатомиялық модуль жоқ

Қолда бар дәлелдер мидың ешбір бөлігі тілді өңдеуге ғана арналмаған деген қорытындыға жетеледі. Вада тестісі, онда натрий амобарбиталды қолданып бір жарты шарды ұйытуға болады, сол жарты шардың тіл өңдеуде маңызды екенін көрсетеді. Алайда, нейробейнелеу ешбір нақты аймақты көрсетпейді, керісінше, көптеген түрлі аймақтар тіл өңдеудің әртүрлі жақтарына қатысады екенін анықтайды, және бұл тек сол жарты шарда ғана емес. Сонымен қатар, әр аймақ бірнеше түрлі функцияны атқарады. Осылайша, тіл өңдеу анатомиялық модульде қаншалықты жүзеге асатыны минималды деп есептеледі. Дегенмен, көптеген ғалымдардың айтуынша, модульдік өңдеу мидың ішінде жүзеге асырылған жағдайда да болуы мүмкін; яғни тіл өңдеу функционалдық модульде жүруі мүмкін.

Екі еселік диссоциация жоқ сатып алынған немесе даму

Модульділікті көрсетудің ең көп қолданылатын тәсілі – қос диссоциацияны табу. Яғни, екі топты қарастыру қажет: Біріншіден, тілі ауыр зақымдалған, бірақ қалыпты когнитивтік қабілеттері сақталған адамдар, екіншіден, қалыпты когнитивтік қабілеттері күрт нашарлаған, бірақ тілінің бұзылмаған адамдар. Сол жарты шардың перисильвиялық аймағындағы кең ауқымды зақымданулар адамды тілді өндіре алмай немесе қабылдай алмай (жалпы афазия) қалдыруы мүмкін, бірақ тілдік емес нашарлаулар кезінде тілдің толыққанды сақталуының белгілі бір жағдайлары жоқ. Осыған байланысты, осы деректерге сүйенетін тілдік өңдеуге функционалдық модуль мәртебесін беруге болмайды. Дегенмен, даму зерттеулерінен алынған басқа да деректер (ең танымал Пинкер ұсынған) тіл модулін қолдайды, атап айтқанда, спецификалық тілдік бұзылу (SLI) мен Уильямс синдромы (WS) арасындағы айқын диссоциация. SLI-де тіл бұзылады, ал басқа когнитивтік қабілеттер сақталады, ал WS-де ауыр когнитивтік кемістіктерге қарамастан тіл сақталған деп есептеледі. Бірақ, жақында жүргізілген және эмпирикалық тұрғыдан негізделген зерттеулер осы талаптардың дәл емес болуы мүмкін екенін көрсетті, соның салдарынан диссоциацияға қолдау әлсіреді. Мысалы, Брок пен Мервис, сондай-ақ Бексераның шолуынша жасалған жұмыстар, WS-дегі тілдік қабілеттер тілдік емес қабілеттерге сәйкес болжамдардан аспайды. Сонымен қатар, SLI шынымен тілдік бұзылу ма, әлде оның себебі жалпы когнитивтік (мысалы, фонологиялық) мәселеге байланысты ма, деген мәселеде көп пікірталас бар. Осылайша, модульділік туралы толық картинаны құру үшін қажетті деректер – ауыр зиятектерік нашарлаумен қатар тілдің сақталуы – әлі табылмады. Соның салдарынан, даму деректері тілдік өңдеудің модуль ішінде жүзеге асырылады деген пікірді қолдамайды. Демек, қос диссоциациядан алынған деректер модульділікті қолдамайды, бірақ диссоциацияның болмауы модульге қарсы дәлел емес; мұндай қорытынды логикалық тұрғыдан жасауға болмайды.

Ақпаратты капсулалаудың болмауы

Шынында да, егер тіл модуль болса, онда ол ақпараттық тұрғыдан жабық болар еді. Бірақ, мұндай емес екенін көрсететін дәлелдер бар. Мысалы, МакГурк эффектісінде, бір дыбыстық бірлік айтылып жатқан еріндерді қарау кезінде, екінші дыбыстық бірлік ойнатылса, араласқан дыбыстық бірлік сезіледі. Бұдан өзге, Таненхаус, Спиви-Ноултон, Эберхард және Седиви (1995) визуалды ақпараттың синтаксистік өңдеуге қатысатынын көрсетті. Сонымен қатар, болжамдалатын тіл модулі тілге қатысты ақпаратты ғана өңдеуі тиіс (яғни, салалық болуы керек). Алайда, дәлелдер тілге қызмет ететін деп есептелетін аймақтардың сонымен қатар моторлық бақылау мен тілдік емес дыбыстарды түсінуге де қатысатындығын көрсетеді. Әрине, жеке процестер болуы мүмкін, бірақ олар қазіргі бейнелеу техникасының шешім қабылдау деңгейінен төмен болуы мүмкін. Бірақ, барлық дәлелдерді ескергенде, ақпараттық жабық болу туралы аргумент әлсірейді.

Басқа көзқарастар

Балама нұсқасы бойынша, тіл жалпы танымдық жүйеде пайда болады. Кері пікір – адам тілінде ерекше нәрсе бар сияқты. Бұл әдетте мынадай деректермен дәлелденеді: жануарларды адам тіліне оқытудың барлық әрекеттері үлкен жетістікке ие болған жоқ (Хаузер және басқалар, 2003 ж.) және тілді таңдамалы түрде зақымдау мүмкін (жеке диссоциация), бұл арнайы есептеулерді қажет етеді. «Таза» модулділік ұғымын қолданудың орнына, теоретиктер одан әлсіз нұсқаны таңдады – функционалдық тұрғыдан мамандандырылған нейрондық тізбектер мен есептеулерде іске асырылған домендік ерекшелік (мысалы, Джекендофф пен Пинкердің айтуынша, біз тілді «бір монолит емес, компоненттердің жиынтығы ретінде зерттеуіміз керек, олардың кейбіреулері тілге тән, ал басқалары – жалпы қабілеттерге негізделген»).