Кіріспе

Сөздердің мағынасы олардың қолданылу жолының нәтижесі деген сенім. Неопрагматизм, кейде Деуиден кейінгі прагматизм, лингвистикалық прагматизм немесе талдамалық прагматизм деп аталады, бұл сөздердің мағынасы олардың қолданылу жолымен анықталады, ал олар көрсететін нысандар емес, деген философиялық дәстүр. Батыс философиясының Блэкуэлл сөздігі (2004) «неопрагматизмді» «американдық философ Ричард Рорти жасаған, Джон Дьюи, Мартин Хайдеггер, Уилфрид Селларс, В.В.О. Куайн және Жак Деррида сияқты авторлардан шабыт алған прагматизмнің постмодерн түрі» деп анықтайды. Бұл прагматизмнің көптеген ұғымдарын қайта енгізетін заманауи философиялық бағыт. Дәстүрлі прагматизм тәжірибеге назар аударса, Рорти тілге баса назар аударады. Жекелік «сенімдер мен құштарлықтардың орталықсыз желісі» ретінде қарастырылады. Ол әмбебап шындық, эпистемологиялық негізділік, бейнелеушілік және эпистемиялық объективтілік ұғымдарын жоққа шығарады. Бұл табиғи түрлер мен тілдік құрылымдардың маңызды онтологиялық салдары бар екенін жоққа шығаратын номиналистік көзқарас. Рорти гуманитарлық ғылымдардың пәнін табиғат ғылымдарын зерттегендей зерттеуге болады деп мойындайды. Ол Хилари Патнэм сияқты басқа да ойшылдармен байланысты, бірақ ешқайсысы өздерін «неопрагматистер» деп атаған жоқ. Заманауи философтардың арасында Николас Решер (әдістемелік прагматизм мен прагматикалық идеализмнің жақтаушысы), Юрген Хабермас, Сьюзан Хаак, Роберт Брэндом және Корнел Уэст жиі неопрагматистер деп есептеледі. 1960 жылы жарық көрген еңбек, біздің түсініктердің шындыққа сәйкес келуіне күдік тудырды. Куайн тіл шындықтың толыққанды бейтарап суретін бере алмайды деген пікірді қолдаған онтологиялық салыстырмалылық туралы теорияны ұсынды. Нақтырақ айтқанда, онтологиялық салыстырмалылық – әлемде бар деп сенетін нәрселер біздің субъективті «ой тілдерімізге» толығымен байланысты деген тезис. «Ой тілі» – бұл санамыздағы ұғымдарды білдіретін сөздердің әлемдегі нысандарға сәйкестендірілуі. Куайннің онтологиялық салыстырмалылыққа қатысты аргументі шамамен былай: Шындыққа қатысты барлық идеялар мен сезімдер біздің ой тіліміз арқылы санамызға беріледі. Ой тілдері әлемдегі нысандардың біздің сезім деректерімізден қалай құрылатынын анықтайды. Әртүрлі ой тілдері әртүрлі онтологияларды (әлемде бар әртүрлі нысандарды) анықтайды. Екі түрлі ой тілінің арасында толық аударма жасау мүмкін емес; әр тілдегі терминдерді екіншісіне сәйкестендірудің әрқашан бірнеше, үйлесімді жолдары болады. Шындықты біздің түсінігімізден бөлек, нақты, объективті тіл ретінде қарастыруға болады, яғни, нәрселердің қалай екенін анықтайтын тіл. Екі ой тілінің арасында аударма жасау мен шындықтың объективті тілін және жеке ой тілінің арасында аударма жасау арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Сондықтан, екі ой тілінің арасында аударма жасаудың объективті жолы болмаған сияқты (бірінің терминдерін екіншісіне сәйкестендіру жоқ), шындықтың нақты, объективті тілін біздің ой тілімізге объективті түрде аударудың (немесе сәйкестендірудің) жолы жоқ. Сондықтан, шындықты бейнелей алатын көптеген онтологиялар (мүмкін, шексіз көп) бар. («Сөз және нысан» 2-тарауды қараңыз). Жоғарыдағы аргумент тілдің бейнелеу теориясына қарсы неопрагматизмдегі тақырыпты еске түсіреді, зерттеудің мақсаты – шындықты тілмен дұрыс бейнелеу деген ой. Неопрагматизмге екінші ықпалды философ – Томас Кун, ол шындықты бейнелеуге арналған тілдеріміз немесе ол «парадигмалар» деп атаған нәрселер болашақтағы мүмкін тәжірибелер мен байқауларды жасауға мүмкіндік берсе ғана жақсы деп мәлімдеді. Кун ғылым философы болғандықтан, «Ғылыми революциялардың құрылымы» еңбегінде «ғылыми прогресс» деген сөзді дұрыс емес деп түсіндірді; Кун үшін біз ғылымда ескі ғылыми парадигмаларды олардың байланысты тұжырымдамалары мен әдістерімен бірге жаңа парадигмалардың пайдасына тастаған кезде жетістіктерге жетеміз. Кун үшін «электрондар» біз қабылдаған жаңа парадигма туралы көбірек білуге мүмкіндік беретін жаңа эксперименттер жасау үшін ғана пайдалы. Кун әртүрлі парадигмалар әлемде әртүрлі нәрселер бар деп санайды және сондықтан бір-бірімен салыстыруға келмейді деп санайды. Мұны тағы бір жағынан қарастыра отырып, парадигмалар жаңа тілдерді сипаттайды, олар бізге әлемді жаңаша сипаттауға мүмкіндік береді. Кун – қате жіберуге дайындық жақтасы; ол барлық ғылыми парадигмалардың (мысалы, классикалық Ньютон механикасы, Эйнштейннің теориясы) жалпы алғанда, жалған, бірақ ғалымдарға ойынға салатын жаңа идеялар беретін уақытқа дейін жақсы деп санайды. Кунның қате жіберуге дайындығы, толықтығы, салыстыруға келмейтіндікке баса назар аударуы және объективті шындыққа қатысты идеялары неопрагматистердің жазбаларында жиі кездеседі. Уилфрид Селларс эпистемологиядағы негіздік дәлелдеуге қарсы шықты және сондықтан неопрагматистерге, әсіресе Рортиге де үлкен ықпал етті.

"Континенттік" әсерлер

Деррида мен Хайдеггер сияқты философтардың тілге қатысты пікірлері Ричард Рорти сияқты неопрагматиктерге зор ықпал етті. Рорти сонымен қатар Фуко сияқты еуропалық ойшылдардың көрнектісі болған "тарихи" немесе "генеалогиялық" философиялық әдістердің маңыздылығын баса көрсетті.

Витгенштейн және тілдік ойындар

"Кейінгі" Людвиг Витгенштейн "Философиялық зерттеулер" еңбегінде, "Логико-философиялық трактаттағы" бұрынғы көзқарастарына қайшы келе отырып, тілдің рөлі шындықты сипаттау емес, керісінше, қауымдастықтарда белгілі бір әрекеттерді атқару екенін айтады. Витгенштейн осыны көрсету үшін "тілдік ойын" тұжырымын пайдаланды. Витгенштейн шамамен былай деп есептеді: Тілдер қауымдастықтар ішінде белгілі бір мақсаттарға жету үшін қолданылады. Әр тілдің өзіндік ережелер жиынтығы және оған қатысты нысаналар бар. Дәл осылай, үстел ойындарының қандай қимылдар жасауға болатынын бағыттайтын ережелері болғандай, тілдер де қауымдастықтағы тілдік ойын ішінде түсінікті түрде сөйлеуге болатын нысаналардың түрлері болып табылады. Егер екі адам екі түрлі тілдік ойынға қатысатын болса, олардың ешқандай мағыналы қарым-қатынас жасағанын айтуға болмайды. Витгенштейннің көптеген тақырыптары неопрагматизмде де кездеседі. Тілдің қауымдық мақсаттарға жетудегі "қолданылуының" маңыздылығына Витгенштейннің тоқталғаны және екі түрлі тілдік ойын арасында байланыс орнатуға тырысумен байланысты мәселелер неопрагматизмде кеңінен қолдау тапқан.

Ричард Рорти және өкілдікке қарсылық

Ричард Рортиге Джеймс, Дьюи, Селларс, Куайн, Кун, Витгенштейн, Деррида және Хайдеггер әсер етті. Ол осы философтардың көптеген жазбаларында ортақ ойларды тапты, себебі ол осы философтардың бәрі тіліміз шындықтағы нәрселерді ешқандай маңызды тәсілмен бейнелемейді деген тұжырымға ұмтылғанын сенді. Тілді дұрыс немесе тура табу үшін жағдай жасаудың орнына, Рорти философиялық еңбектерінің бірінші томына кіріспесінде, біздің сенімдеріміз – әлемге жауап беру және бейімделу үшін қолданатын әдеттер ғана деп сенуіміз керек дейді. Рорти үшін нәрселерді "өздерінің бойында" дұрыс түсіну пайдасыз, тіпті мағынасыз. 1995 жылы Рорти былай деп жазды: "Мен лингвистикалық бұрылыстан бұрынғы философтарды мүмкіндігінше лингвистикалық тұрғыдан қарастырып, оларды барлық метафизикалық проблемалар шешілген, ал дін мен ғылым поэзияға жол берген утопияның пайғамбарлары ретінде оқуға тырысамын". Бұл "тілдік бұрылыс" стратегиясы Рорти классикалық прагматизмде әлі де сақталған эссенциализмдерден ("ақиқат", "шындық", "тәжірибе") аулақ болуға бағытталған. Рорти былай деп жазды: "Тілге назар шоғырландырғандықтан, аналитикалық философия Джеймс пен Дьюидің өзінен де жақсырақ кейбір маңызды прагматикалық тезистерді қорғай алды. [ ] Тәжірибе мен табиғат арасындағы емес, тіл мен әлемнің қалған бөлігі арасындағы қатынасқа назар аударғаннан кейін, постпозитивистік аналитикалық философия философиялық дәстүрден радикалды түрде үзіліс жасауға қол жеткізді".