Көне Римнің теңіз күштері

Римнің ежелгі теңіз күштері: тарихы, құрылысы, бірінші Пун соғысындағы рөлі. Жерорта теңізін бағындырудағы маңыздылығы, әскери-теңіз күштерінің дамуы.

34 мин оқу

100%

Дереккөз: Roman navy — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ежелгі Римнің теңіз флоты

Ежелгі Рим мемлекетінің теңіз күштері (классис) Жерорта теңізі бассейнін Римнің жаулап алуында маңызды рөл атқарды, бірақ ол ешқашан Рим легиондарының беделін көрген емес. Тарихының барысында римдіктер негізінен құрлықтағы халық болып қала берді және кемелерін жасау үшін гректер мен египеттіктер сияқты теңізге бейімделген азаматтарына ішінара сүйенді. Осы себепті теңіз флоты Рим мемлекетінің толық қолдауына ие болмады және «римдік емес» деп есептелді. Көне дәуірде теңіз және сауда флоттарының қазіргі заманғы кемелерге тән логистикалық тәуелсіздігі болмады, және қазіргі теңіз күштерінен айырмашылығы, Рим теңіз флоты тіпті өркендеген кезеңінде де дербес күш ретінде емес, Рим армиясының бір бөлігі ретінде жұмыс істеді. Бірінші Пуникалық соғыс кезінде Рим теңіз флоты күрт кеңейтілді және Римнің жеңісіне, сондай-ақ Рим Республикасының Жерорта теңізіндегі гегемонияға қол жеткізуіне маңызды үлес қосты. Б.з.д. II ғасырдың бірінші жартысында Рим Карфагенді жойды және Жерорта теңізінің шығысындағы эллинистік мемлекеттерді бағындырып, «Mare Nostrum» деп аталатын ішкі теңізге толық иелік етті. Рим флоты б.з.б. I ғасырда қарақшыларға қарсы соғыстарда және Республиканы құлатқан азаматтық соғыстарда да көзге түсті, олардың әскери операциялары Жерорта теңізінде жүрді. Б.з.д. 31 жылы Актиум шайқасы азаматтық соғыстарды аяқтады, нәтижесінде Август жеңіске жетіп, Рим империясы құрылды. Императорлық кезеңде Жерорта теңізі көбінесе бейбіт «Рим көліне» айналды. Теңізден келетін қауіп болмағандықтан, теңіз флотының негізгі міндеттері патрульдеу, қарақшылыққа қарсы күрес және көліктік жұмыстарға дейін төмендетілді. Теңіз флотының ең маңызды міндеті – Римнің астық импортын теңіз арқылы және Жерорта теңізі арқылы елордаға кедергісіз жеткізілуін қамтамасыз ету болды. Теңіз флоты сондай-ақ Рейн және Дунай сияқты маңызды шекаралық өзендердегі кемелерді күтіп-жөндеумен және әскерді жабдықтаумен айналысты. Империяның шетінде, жаңа жаулап алуларда немесе, көбінесе, варварлардың шабуылдарынан қорғануда Рим флоттары әлі де ашық соғысқа қатысты. III ғасырдағы Империяның құлдырауы теңіз флотына ауыр соққы берді, оның көлемі де, жауынгерлік қабілеті де бұрынғысымен салыстырғанда әлсіреп қалды. Империяның құрлық шекарасына кезекті шабуылдар жасалғанда теңіз флоты тек екінші рөлде болды. V ғасырдың басында Рим шекарасы бұзылып, Батыс Жерорта теңізінің жағалауында варварлық мемлекеттер пайда болды. Олардың бірі – Карфагенде орналасқан астанасы бар Вандалдар мемлекеті, өз теңіз флотын құрып, Жерорта теңізінің жағалауына шабуыл жасады, тіпті Римді тонады, ал әлсіреген Рим флоттарына қарсы тұру мүмкін болмады. Батыс Рим империясы V ғасырдың соңында құлады. Күшін жоғалтқан Шығыс Рим империясының теңіз флоты Византия теңіз флоты деп танылды.

The naval forces of the ancient Roman state (classis) were instrumental in the Roman conquest of the Mediterranean Basin, but it never enjoyed the prestige of the Roman legions. Throughout their history, the Romans remained a primarily land based people and relied partially on their more nautically inclined subjects, such as the Greeks and the Egyptians, to build their ships. Because of that, the navy was never completely embraced by the Roman state, and deemed somewhat "un Roman". In antiquity, navies and trading fleets did not have the logistical autonomy that modern ships and fleets possess, and unlike modern naval forces, the Roman navy even at its height never existed as an autonomous service but operated as an adjunct to the Roman army. During the course of the First Punic War, the Roman navy was massively expanded and played a vital role in the Roman victory and the Roman Republic's eventual ascension to hegemony in the Mediterranean Sea. In the course of the first half of the 2nd century BC, Rome went on to destroy Carthage and subdue the Hellenistic kingdoms of the eastern Mediterranean, achieving complete mastery of the inland sea, which they called Mare Nostrum. The Roman fleets were again prominent in the 1st century BC in the wars against the pirates, and in the civil wars that brought down the Republic, whose campaigns ranged across the Mediterranean. In 31 BC, the great naval Battle of Actium ended the civil wars culminating in the final victory of Augustus and the establishment of the Roman Empire. During the Imperial period, the Mediterranean became largely a peaceful "Roman lake". In the absence of a maritime enemy, the navy was reduced mostly to patrol, anti piracy and transport duties. By far, the navy's most vital task was to ensure Roman grain imports were shipped and delivered to the capital unimpeded across the Mediterranean. The navy also manned and maintained craft on major frontier rivers such as the Rhine and the Danube for supplying the army. On the fringes of the Empire, in new conquests or, increasingly, in defense against barbarian invasions, the Roman fleets were still engaged in open warfare. The decline of the Empire in the 3rd century took a heavy toll on the navy, which was reduced to a shadow of its former self, both in size and in combat ability. As successive waves of the Völkerwanderung crashed on the land frontiers of the battered Empire, the navy could only play a secondary role. In the early 5th century, the Roman frontiers were breached, and barbarian kingdoms appeared on the shores of the western Mediterranean. One of them, the Vandal Kingdom with its capital at Carthage, raised a navy of its own and raided the shores of the Mediterranean, even sacking Rome, while the diminished Roman fleets were incapable of offering any resistance. The Western Roman Empire collapsed in the late 5th century. The navy of the surviving eastern Roman Empire is known as the Byzantine navy.

Ертедегі республика

Рим флотының нақты бастауы белгісіз. Етрускілерден өзгеше, римдіктер дәстүрлі түрде егіншілікпен және құрлықта тіршілік ететін халық болғандықтан, теңізге сирек шығатын. Біздің заманымыздан бұрын 4 ғасырдың басында римдік соғыс кемелерінің болғанына куәліктер бар, мысалы, 394 жылы Дельфиге елшілікпен барған соғыс кемесі туралы мәлімдеме бар, бірақ қандай жағдайда болса да, рим флоты, егер ол болған болса, мардымсыз еді. Рим теңіз күшінің ресми құрылған күні шамамен б.з.д. 311 жылға дейін саналады, осы жылы Кампанияны бағындырғаннан кейін екі жаңа шенеунік, duumviri navales classis ornandae reficiendaeque causa, флотты күтіп ұстаумен айналысуға бекітілді. Осының нәтижесінде республика алғашқы флотын алды, ол көбінесе триремалардан тұратын 20 кемеден құралды, әр дуумвир 10 кемеден тұратын эскадрильяға басшылық етті. Дегенмен, республика Италияда кеңею үшін көбінесе легиондарына сүйенді; теңіз күші, басымен, пираттықпен күреске бағытталған және теңіз соғысында тәжірибесі болмағандықтан, б.з.д. 282 жылы Тарентиндықтардан жеңіліске ұшырады. Бұл жағдай Бірінші Пуникалық соғысқа дейін жалғасты: рим флотының басты міндеті Италия жағалауы мен өзендерін патрульдеу және теңіз саудасын пираттардан қорғау болды. Ірі тапсырмалар туғанда, мысалы, қоршауға алынған қаланың теңізден блокадалануы, римдіктер Оңтүстік Италияның одақтас грек қалаларын, socii navales, кемелер мен экипаждармен көмектесуге шақырды. Бұл теңіз одақтастарын бақылау, б.з.д. 267 жылы құрылған төрт жаңа praetores classici-дің міндеттерінің бірі болуы мүмкін.

Бірінші Пуникалық соғыс

Римдіктердің Италиядан тыс жерлерге жасаған алғашқы жорығы б.з.б. 265 жылы Сицилия аралына қарсы болды. Бұл Карфагенмен соғыстың басталуына әкелді, ол 241 жылға дейін созылды. Сол кезде Пуникалық қала батыс Жерорта теңізінің талассыз қожайыны болды, оның ұзақ теңіз және теңіз тәжірибесі мен үлкен флоты болды. Италияны жаулап алу үшін Рим өзінің легиондарына арқа сүйеген болса да, Сицилиядағы операцияларды флот қолдауы керек болды, ал Рим одақтастарының кемелері жеткіліксіз болды. 261 жылы Рим Сенаты 100 квинкерема мен 20 триремадан тұратын флотты құрастыруды бастады. Полибийдің айтуынша, римдіктер кеме апатына ұшыраған Карфагендік квинкереманы алып, оны өз кемелерінің жобасы ретінде қолданған. Жаңа флоттарға жыл сайын сайланатын римдік магистраттар басшылық жасады, бірақ теңіздегі тәжірибе төменгі офицерлер тарапынан қамтамасыз етілді, олар социо, негізінен гректер тарапынан қамтамасыз етіле берді. Бұл практика империяның жақсы кезеңдеріне дейін жалғасты, бұл көптеген грек теңіз терминдерін тікелей қабылдаумен расталған. Үлкен жинақтауға қарамастан, римдік экипаждар карфагендіктерге тең тең теңелмейтін теңіз тәжірибесімен төмен болды және оларды үлкен маневрлеу қабілеті мен тәжірибесі қажет болған теңіз тактикасымен салыстыруға үміт ете алмады. Сондықтан олар жаңа қаруды пайдаланып, теңізде соғысуды өздерінің пайдасына айналдырды. Олар кемелеріне, бәлкім, афиналықтарға қарсы Сиракустар бұрын жасаған корвусты қолданған. Бұл - жау кемелеріне ілініп тұруға арналған тікенекті ұзын тақтай. Оны көпір ретінде пайдаланып, теңізшілер жау кемесіне көтеріле алды, бұл теңіздегі шайқасты құрлықтағы шайқасқа айналдырды, онда римдік легионерлер басым болды. Алайда, Corvus салмағы кемелерді тұрақсыз етіп, дауылда кемелерді айналдыра алады деп есептеледі. Соғыстың алғашқы теңіз шайқасы, 260 жылы Липари аралдары шайқасы Римге жеңіліс әкелгенімен, қатысқан күштер салыстырмалы түрде аз болды. Сол жылы "Корвус" кемесі арқылы Гай Дюйлидің қолбасшылығындағы Рим флоты Мила шайқасында алғашқы жеңіске жетті. Соғыс барысында Рим теңізде жеңіске жетуді жалғастырды: Сулки (б.з.б. 258 ж.) және Тиндарис (б.з.б. 257 ж.) жеңістерінен кейін Экономус мысындағы үлкен шайқас болды, онда консулдар Марк Атилиус Регул мен Люций Манлий қол астындағы Рим флоты карфагендіктерге ауыр жеңіліс әкелді. Осы жеңістер Римге соғысты теңізден Африкаға және Карфагенге дейін жеткізуге мүмкіндік берді. Римдіктердің табыстылығы олардың теңіз флоты елеулі тәжірибе жинақтады дегенді білдірді, бірақ олар дауылдарға байланысты бірқатар апатты шығынға ұшырады, ал керісінше, Карфаген теңіз флоты құлдыраудан зардап шекті. 249 жылы Дрепана шайқасы Карфагеннің теңіздегі жалғыз жеңісі болды, бұл римдіктерді жеке азаматтардың сый-тартуларымен жаңа флотты жабдықтауға мәжбүр етті. 241 жылы Егета аралдарында болған соғыс кезінде римдіктер Гай Лутаций Катулдың қол астында карфагендіктерге қарағанда кемеде жақсы өнер көрсетті, атап айтқанда, жеңіс үшін қазір тасталып кеткен Корвустың орнына олардың қошқарларын қолданды.

The first Roman expedition outside mainland Italy was against the island of Sicily in 265 BC. This led to the outbreak of hostilities with Carthage, which would last until 241 BC. At the time, the Punic city was the unchallenged master of the western Mediterranean, possessing a long maritime and naval experience and a large fleet. Although Rome had relied on her legions for the conquest of Italy, operations in Sicily had to be supported by a fleet, and the ships available by Rome's allies were insufficient. Thus in 261 BC, the Roman Senate set out to construct a fleet of 100 quinqueremes and 20 triremes. According to Polybius, the Romans seized a shipwrecked Carthaginian quinquereme, and used it as a blueprint for their own ships. The new fleets were commanded by the annually elected Roman magistrates, but naval expertise was provided by the lower officers, who continued to be provided by the socii, mostly Greeks. This practice was continued until well into the Empire, something also attested by the direct adoption of numerous Greek naval terms. Despite the massive buildup, the Roman crews remained inferior in naval experience to the Carthaginians, and could not hope to match them in naval tactics, which required great maneuverability and experience. They, therefore, employed a novel weapon that transformed sea warfare to their advantage. They equipped their ships with the corvus, possibly developed earlier by the Syracusans against the Athenians. This was a long plank with a spike for hooking onto enemy ships. Using it as a boarding bridge, marines were able to board an enemy ship, transforming sea combat into a version of land combat, where the Roman legionaries had the upper hand. However, it is believed that the Corvus weight made the ships unstable, and could capsize a ship in rough seas. Although the first sea engagement of the war, the Battle of the Lipari Islands in 260 BC, was a defeat for Rome, the forces involved were relatively small. Through the use of the Corvus, the fledgling Roman navy under Gaius Duilius won its first major engagement later that year at the Battle of Mylae. During the course of the war, Rome continued to be victorious at sea: victories at Sulci (258 BC) and Tyndaris (257 BC) were followed by the massive Battle of Cape Ecnomus, where the Roman fleet under the consuls Marcus Atilius Regulus and Lucius Manlius inflicted a severe defeat on the Carthaginians. This string of successes allowed Rome to push the war further across the sea to Africa and Carthage itself. Continued Roman success also meant that their navy gained significant experience, although it also suffered a number of catastrophic losses due to storms, while conversely, the Carthaginian navy suffered from attrition. The Battle of Drepana in 249 BC resulted in the only major Carthaginian sea victory, forcing the Romans to equip a new fleet from donations by private citizens. In the last battle of the war, at Aegates Islands in 241 BC, the Romans under Gaius Lutatius Catulus displayed superior seamanship to the Carthaginians, notably using their rams rather than the now abandoned Corvus to achieve victory.

Илирия және екінші пунистік соғыс

Римдіктердің жеңісінен кейін Батыс Жерорта теңізіндегі теңіз күштерінің теңгерімі Карфагеннен Римге ауысты. Бұл Карфагеннің Сардиния мен Корсиканы жаулап алуына келісімін қамтамасыз етті, сонымен қатар Римге Адриатикадағы иллириялық қарақшылардың төндірген қауіпімен күресуге мүмкіндік берді. Иллирия соғыстары Римнің Балқан түбегінің істеріне алғашқы араласуын білдірді. 229 жылы 200 әскери кемеден тұратын флот патшайым Тьютаға қарсы жіберілді және тез арада Иллирия гарнизондарын қазіргі Албанияның грек жағалау қалаларынан қуылды. Он жылдан кейін римдіктер осы аймаққа тағы бір экспедиция жіберіп, Иллирия теңіз флотын қайта құрған және Эгей теңізіне дейін қарақшылықпен айналысқан Фарос Димитриімен күресті. Димитрийді Іллирияда Рим билігінің кеңеюінен алаңдаған Македония патшасы Филип V қолдады. Римдіктер тағы да жылдам жеңіске жетіп, Иллириялық протектораттарын кеңейтті, бірақ Екінші Пуникалық соғыс басталғаннан кейін (б.з.д. 218–201 жж.) олар келесі ондаған жылдарға ресурстарын батысқа аударды. Римнің теңізге билік етуі Карфагеннің ұлы генералы Ганнибалдың теңізден шабуыл жасаудан бас тартуына себеп болды, оның орнына Италия жарты аралына соғысты құрлық арқылы әкелуді таңдады. Бірінші соғыстан айырмашылығы, бұл соғыста теңіз флоты екі тараптан да аз рөл атқарды. Теңіз шайқастары соғыстың алғашқы жылдарында Лилибаумда (б.з.д. 218 ж.) және Эбро өзенінде (б.з.д. 217 ж.) болды, екеуі де римдіктердің жеңісімен аяқталды. Саны жағынан теңдікке қарамастан, соғыс қалған уақытында карфагендіктер Римнің үстемдігіне күшті қарсылық көрсетпеді. Рим флоты негізінен Африка жағалауына шабуыл жасап, Италияны күзетумен айналысты, бұл міндет Ганнибал әскеріне жабдықтар мен күштер жеткізетін Карфаген конвойларын тоқтатуды, сондай-ақ Карфагеннің одақтасы Филип V-тің араласу мүмкіндігін қадағалауды қамтиды. Рим флотының қатысқан жалғыз ірі әрекеті – б.з.д. 214–212 жылдары Марк Клавдий Марцелл басқаруымен 130 кемелік Сиракуз қамалы болды. Бұл қамалда Архимедтің кемелерді өртетін айналар немесе қамалдаған әскерді екі жыл бойы ұстап тұрған «Архимед тырнағы» сияқты тапқыр өнертабыстарымен есте қалды. 202 жылы Африкада Сципион Африкан әскерін қолдау үшін 160 кемеден тұратын флот жиналды, және оның экспедициясы сәтсіз аяқталған жағдайда әскерін эвакуациялау жоспарланған. Алайда, Сципион Зама шайқасында шешуші жеңіске жетті, ал соңынан келген бейбіт келісім Карфагенді флотынан айырды.

After the Roman victory, the balance of naval power in the Western Mediterranean had shifted from Carthage to Rome. This ensured Carthaginian acquiescence to the conquest of Sardinia and Corsica, and also enabled Rome to deal decisively with the threat posed by the Illyrian pirates in the Adriatic. The Illyrian Wars marked Rome's first involvement with the affairs of the Balkan peninsula. Initially, in 229 BC, a fleet of 200 warships was sent against Queen Teuta, and swiftly expelled the Illyrian garrisons from the Greek coastal cities of modern day Albania. Ten years later, the Romans sent another expedition in the area against Demetrius of Pharos, who had rebuilt the Illyrian navy and engaged in piracy up into the Aegean. Demetrius was supported by Philip V of Macedon, who had grown anxious at the expansion of Roman power in Illyria. The Romans were again quickly victorious and expanded their Illyrian protectorate, but the beginning of the Second Punic War (218–201 BC) forced them to divert their resources westwards for the next decades. Due to Rome's command of the seas, Hannibal, Carthage's great general, was forced to eschew a sea borne invasion, instead choosing to bring the war over land to the Italian peninsula. Unlike the first war, the navy played little role on either side in this war. The only naval encounters occurred in the first years of the war, at Lilybaeum (218 BC) and the Ebro River (217 BC), both resulting Roman victories. Despite an overall numerical parity, for the remainder of the war the Carthaginians did not seriously challenge Roman supremacy. The Roman fleet was hence engaged primarily with raiding the shores of Africa and guarding Italy, a task which included the interception of Carthaginian convoys of supplies and reinforcements for Hannibal's army, as well as keeping an eye on a potential intervention by Carthage's ally, Philip V. The only major action in which the Roman fleet was involved was the siege of Syracuse in 214–212 BC with 130 ships under Marcus Claudius Marcellus. The siege is remembered for the ingenious inventions of Archimedes, such as mirrors that burned ships or the so called "Claw of Archimedes", which kept the besieging army at bay for two years. A fleet of 160 vessels was assembled to support Scipio Africanus' army in Africa in 202 BC, and, should his expedition fail, evacuate his men. In the event, Scipio achieved a decisive victory at Zama, and the subsequent peace stripped Carthage of its fleet.

Шығыс операциялары

Рим енді Батыс Жерорта теңізінің даусыз билеушісі болды және жеңілген Карфагеннен назарын эллиндік әлемге бұрды. Шағын рим әскерлері бірінші Македония соғысына қатысқан еді, б.з.д. 214 жылы Марк Валериус Левиний басқаратын флот Филипп V-тің жаңа салынған флотымен Илирияға шабуыл жасауына кедергі келтірді. Соғыстың қалған бөлігін көбінесе Римнің одақтастары – Этолия лигасы және кейін Пергам корольдығы жүргізді, бірақ шамамен 60 кемеден тұратын рим-пергамдық флот б.з.д. 205 жылға дейін Эгей теңізін патрульдеді. Бұл қақтығыста, әлі де Пуникалық соғысқа тартылып жатқан Рим, өзінің иелігін кеңейтуге емес, Филипптің Грециядағы күшін тежеуге мүдделі болды. Соғыс тиімді тепе-теңдікпен аяқталды және б.з.д. 201 жылы Филипп V Кіші Азияға басып кірген кезде қайта басталды. Хиос аралынан өткен теңіз шайқасы Пергам-Родос одағының қымбатқа түскен жеңісімен аяқталды, бірақ македониялық флот көптеген соғыс кемелерін, соның ішінде өзінің флагманы – декерсті жоғалтты. Осыдан кейін Пергам мен Родос Римге көмек сұрады, және Республика Екінші Македония соғысына тартылды. Римнің теңіз күштерінің үлкен артықшылығын ескере отырып, соғыс құрлықта жүргізілді, ал Хиоста әлдеқашан әлсіреген македониялық флот Деметриас портынан шығуға батыл болмады. Киноскефаладағы римнің шешуші жеңілісінен кейін Македонияға қатаң шарттар қойылды, оның ішінде флотты толық тарату да болды. Македония жеңілгеннен кейін Рим Селевкид империясымен соғысқа қатысты. Бұл соғыс та көбінесе құрлықта шешілді, бірақ рим-родос біріккен флоты Мионнес пен Эвримедон шайқастарында Селевкидтерден жеңіске жетті. Бұл жеңістер, әдетте тек номиналды теңіз күштерін ұстауға тыйым салатын бейбіт келісімдермен аяқталды, бұл эллиндік патшалық флоттардың жоғалуына әкеп соқты, Рим мен оның одақтастары теңізде бәсекелес болмады. Карфагеннің толық жойылғандығымен және Македонияның тәуелсіздігінің аяқталуымен, б.з.д. II ғасырдың соңына қарай Римнің болашақта "біздің теңізіміз" деп аталатын барлық аймаққа бақылауы орнатылды. Содан кейін рим флоты күрт қысқартылды және өз флоттарына сүйенді.

Rome was now the undisputed master of the Western Mediterranean, and turned her gaze from defeated Carthage to the Hellenistic world. Small Roman forces had already been engaged in the First Macedonian War, when, in 214 BC, a fleet under Marcus Valerius Laevinus had successfully thwarted Philip V from invading Illyria with his newly built fleet. The rest of the war was carried out mostly by Rome's allies, the Aetolian League and later the Kingdom of Pergamon, but a combined Roman–Pergamene fleet of ca. 60 ships patrolled the Aegean until the war's end in 205 BC. In this conflict, Rome, still embroiled in the Punic War, was not interested in expanding her possessions, but rather in thwarting the growth of Philip's power in Greece. The war ended in an effective stalemate, and was renewed in 201 BC, when Philip V invaded Asia Minor. A naval battle off Chios ended in a costly victory for the Pergamene–Rhodian alliance, but the Macedonian fleet lost many warships, including its flagship, a deceres. Soon after, Pergamon and Rhodes appealed to Rome for help, and the Republic was drawn into the Second Macedonian War. In view of the massive Roman naval superiority, the war was fought on land, with the Macedonian fleet, already weakened at Chios, not daring to venture out of its anchorage at Demetrias. After the crushing Roman victory at Cynoscephalae, the terms imposed on Macedon were harsh, and included the complete disbandment of her navy. Almost immediately following the defeat of Macedon, Rome became embroiled in a war with the Seleucid Empire. This war too was decided mainly on land, although the combined Roman–Rhodian navy also achieved victories over the Seleucids at Myonessus and Eurymedon. These victories, which were invariably concluded with the imposition of peace treaties that prohibited the maintenance of anything but token naval forces, spelled the disappearance of the Hellenistic royal navies, leaving Rome and her allies unchallenged at sea. Coupled with the final destruction of Carthage, and the end of Macedon's independence, by the latter half of the 2nd century BC, Roman control over all of what was later to be dubbed mare nostrum ("our sea") had been established. Subsequently, the Roman navy was drastically reduced, depending on its Socii navales.

Митридат пен қарақшылар қатерлі ісі

Күшті теңіз күші болмағандықтан, Жерорта теңізінде, әсіресе Киликияда, сондай-ақ Критте және басқа да жерлерде қақпарыс гүлденді, оны Понт патшасы Митридат VI-ның ақшасы және соғыс кемелерімен одан әрі күшейтті, ол Римге қарсы соғыстарында олардың көмегін алуды үміттенеді. Бірінші Митридат соғысында (б.з.д. 89–85 жж.) Сулла Митридаттың флотына қарсы тұру үшін қайда болса сонда кемелерді алуға мәжбүр болды. Рим флотының уақытша жасалғандығына қарамастан, б.з.д. 86 жылы Лукулл Тенедос түбінде Понт флотын жеңді. Соғыс аяқталғаннан кейін бірден, Римнің одақтас теңіз мемлекеттерінің үлесінен шамамен 100 кемеден тұратын тұрақты күш Эгей теңізінде құрылды. Бұл күш Митридаттан қорғануға жеткілікті болғанымен, олардың күші тез өсіп келе жатқан қақпарыс жасаушыларға қарсы толығымен жеткіліксіз болды. Келесі он жылда қақпарыс жасаушылар бірнеше римді командирлерін жеңіп, Италияның жағалауына дейін, тіпті Римнің Остия портына дейін тосқауылсыз шабуыл жасады. Плутархтың мәлімдемесіне сәйкес, "қақпарыс жасаушылардың кемелері мыңнан асып, олар басып алған қалалардың саны төрт жүзге жеткен". Олардың әрекеттері Рим экономикасына өтеусіз зиян келтіріп, Рим билігіне үлкен сын болды: бірнеше көрнекті римдіктер, оның ішінде екі претор және олардың сүйемелдеушілері, сондай-ақ жас Юлий Цезарь тұтқынға алынып, құны үшін босатылды. Ең маңыздысы, қақпарыс жасаушылар Римнің өмірлік маңызы бар көлік артериясын – Африка мен Египеттен келетін астық пен басқа да өнімдердің үлкен партияларын, қала халқының күнкөрісін қамтамасыз ету үшін қажетті азық-түлікті бұзды. Астық тапшылығы үлкен саяси мәселеге айналды, халықтың наразылығы жарылысқа ұшырауы мүмкін еді. 74 жылы Үшінші Митридат соғысы басталғанда, Марк Антоний (Марк Антонийдің әкесі) қақпарыс жасаушыларға қарсы ерекше билікпен претор болып тағайындалды, бірақ міндетін орындай алмады: ол 72 жылы Крит түбінде жеңіліске ұшырады және көп ұзамай қайтыс болды. Соңында, б.з.д. 67 жылы Халық кеңесінде Lex Gabinia қабылдалды, бұл Помпейге бұрын-соңды болмаған билік берді және оған оларға қарсы әрекет етуге рұқсат берді. Үлкен және үйлесімді науқанда Помпей үш айдың ішінде теңізді қақпарыс жасаушылардан тазартты. Кейін флот қайтадан эпизодтық қақпарыс жасаушыларға қарсы күзеттік міндеттерге қайтарылды.

In the absence of a strong naval presence however, piracy flourished throughout the Mediterranean, especially in Cilicia, but also in Crete and other places, further reinforced by money and warships supplied by King Mithridates VI of Pontus, who hoped to enlist their aid in his wars against Rome. In the First Mithridatic War (89–85 BC), Sulla had to requisition ships wherever he could find them to counter Mithridates' fleet. Despite the makeshift nature of the Roman fleet however, in 86 BC Lucullus defeated the Pontic navy at Tenedos. Immediately after the end of the war, a permanent force of ca. 100 vessels was established in the Aegean from the contributions of Rome's allied maritime states. Although sufficient to guard against Mithridates, this force was totally inadequate against the pirates, whose power grew rapidly. Over the next decade, the pirates defeated several Roman commanders, and raided unhindered even to the shores of Italy, reaching Rome's harbor, Ostia. According to the account of Plutarch, "the ships of the pirates numbered more than a thousand, and the cities captured by them four hundred." Their activity posed a growing threat for the Roman economy, and a challenge to Roman power: several prominent Romans, including two praetors with their retinue and the young Julius Caesar, were captured and held for ransom. Perhaps most important of all, the pirates disrupted Rome's vital lifeline, namely the massive shipments of grain and other produce from Africa and Egypt that were needed to sustain the city's population. The resulting grain shortages were a major political issue, and popular discontent threatened to become explosive. In 74 BC, with the outbreak of the Third Mithridatic War, Marcus Antonius (the father of Mark Antony) was appointed praetor with extraordinary imperium against the pirate threat, but signally failed in his task: he was defeated off Crete in 72 BC, and died shortly after. Finally, in 67 BC the Lex Gabinia was passed in the Plebeian Council, vesting Pompey with unprecedented powers and authorizing him to move against them. In a massive and concerted campaign, Pompey cleared the seas of the pirates in only three months. Afterwards, the fleet was reduced again to policing duties against intermittent piracy.

Цезарь және азаматтық соғыстар

56 ж.б.д. бірінші рет римдік флот Жерорта теңізінен тыс жерде шайқасқа түсті. Бұл оқиға Юлий Цезардың Галлия соғыстары кезінде, теңізшіл Венети тайпасы Римге қарсы көтерілген кезде болды. Венетиге қарсы күресте римдіктердің қолынан келмейтін жағдай туды, себебі олар жағалауды білмеді және ашық теңізде толқындар мен ағыстармен күресу тәжірибесі болмады. Сонымен қатар, венети кемелері жеңіл римдік галераларынан басым болды. Олар еменнен жасалған және есу құралдары болмады, сондықтан тарануға төзімді болды. Одан әрі, олардың биіктігі зымыранмен шабуыл жасауда да, кемеге шабуыл жасауда да артықшылық берді. Екі флот Киберон шығанағында кездескен кезде, Д. Брут басқаратын Цезардың флоттық күштері венети кемелерінің желкендерін ұстап тұрған гальярдтарды кесіп тастайтын ұзын бағаналарға ілгектерді қолданды. Қозғалмай қалған венети кемелеріне легионерлер оңай шабуылдады, ал желсіз қалған кезде қашқан венети кемелері қолға түсті. Осылайша Англияның ағылшын арнасын бақылауына алғаннан кейін, Цезар келесі жылдары осы жаңадан салынған флотты Британияға екі шабуыл жасау үшін пайдаланды. Римдік флоттың Жерорта теңізіндегі соңғы ірі әскери операциялары 3-ші ғасырдың соңына дейін Республиканы аяқтаған азаматтық соғыстарда болды. Шығыста республикалық фракция тез арада бақылауын орнатты, ал Эгей теңізіндегі соңғы тәуелсіз теңіз державасы – Родос 43 ж.б.д. Гай Кассий Лонгинның флоты Кос түбінде жеңілгеннен кейін бағындырылды. Батыста триумвирлерге қарсы Секст Помпей тұрды, оған 43 ж.б.д. Сенат итальяндық флотқа қолбасшылық етуді тапсырды. Ол Сицилияны басып алып, оны өзінің базасына айналдырды, Италияны блокадаға алды және Африкадан Римге астық жеткізілімін тоқтатты. 42 ж.б.д. Сексттен жеңілгеннен кейін Октавиан, өзінің ең жақын серігі Марк Агриппаның көмегімен, үлкен теңіздік қарулануды бастады: Равенна мен Остияда кемелер салынды, Кумада Порт Юлийдің жаңа жасанды порты салынды, және 20 000-нан астам босатылған құлдарды қоса алғанда, сарбаздар мен есушілер жиналды. Соңында Октавиан мен Агриппа 36 ж.б.д. Наулох шайқасында Секстті жеңіп, Помпейдің барлық қарсылығын тоқтатты. Октавианның билігі 31 ж.б.д. Актиум шайқасында Марк Антоний мен Египет патшайымы Клеопатраның біріккен флотына қарсы жеңіске жеткеннен кейін одан әрі нығайды, онда Антоний Октавианның 400 кемесіне қарсы 500 кеме жинады. Рим Республикасының соңғы теңіз шайқасы Октавианды Рим мен Жерорта теңізі әлемінің жалғыз билеушісі ретінде бекітті. Жеңісінен кейін ол флоттың құрылымын ресмилендірді және Жерорта теңізінде бірнеше маңызды порттарды құрды (төменде қараңыз). Кәсіби теңіз күштерінің негізгі міндеттері пираттыққа қарсы күрес, әскерлерді сүйемелдеу және Еуропаның өзендерінің шекараларын күзету болды. Дегенмен, олар империяның шетіндегі әрекеттерде де белсенді түрде қатысты.

In 56 BC, for the first time a Roman fleet engaged in battle outside the Mediterranean. This occurred during Julius Caesar's Gallic Wars, when the maritime tribe of the Veneti rebelled against Rome. Against the Veneti, the Romans were at a disadvantage, since they did not know the coast, and were inexperienced in fighting in the open sea with its tides and currents. Furthermore, the Veneti ships were superior to the light Roman galleys. They were built of oak and had no oars, being thus more resistant to ramming. In addition, their greater height gave them an advantage in both missile exchanges and boarding actions. In the event, when the two fleets encountered each other in Quiberon Bay, Caesar's navy, under the command of D. Brutus, resorted to the use of hooks on long poles, which cut the halyards supporting the Veneti sails. Immobile, the Veneti ships were easy prey for the legionaries who boarded them, and fleeing Veneti ships were taken when they became becalmed by a sudden lack of winds. Having thus established his control of the English Channel, in the next years Caesar used this newly built fleet to carry out two invasions of Britain. The last major campaigns of the Roman navy in the Mediterranean until the late 3rd century AD would be in the civil wars that ended the Republic. In the East, the Republican faction quickly established its control, and Rhodes, the last independent maritime power in the Aegean, was subdued by Gaius Cassius Longinus in 43 BC, after its fleet was defeated off Kos. In the West, against the triumvirs stood Sextus Pompeius, who had been given command of the Italian fleet by the Senate in 43 BC. He took control of Sicily and made it his base, blockading Italy and stopping the politically crucial supply of grain from Africa to Rome. After suffering a defeat from Sextus in 42 BC, Octavian initiated massive naval armaments, aided by his closest associate, Marcus Agrippa: ships were built at Ravenna and Ostia, the new artificial harbor of Portus Julius built at Cumae, and soldiers and rowers levied, including over 20,000 manumitted slaves. Finally, Octavian and Agrippa defeated Sextus in the Battle of Naulochus in 36 BC, putting an end to all Pompeian resistance. Octavian's power was further enhanced after his victory against the combined fleets of Mark Antony and Cleopatra, Queen of Egypt, in the Battle of Actium in 31 BC, where Antony had assembled 500 ships against Octavian's 400 ships. This last naval battle of the Roman Republic definitively established Octavian as the sole ruler over Rome and the Mediterranean world. In the aftermath of his victory, he formalized the Fleet's structure, establishing several key harbors in the Mediterranean (see below). The now fully professional navy had its main duties consist of protecting against piracy, escorting troops and patrolling the river frontiers of Europe. It remained however engaged in active warfare in the periphery of the Empire.

Августтың басқаруындағы операциялар

Август тұсында және Мысырды жаулап алғаннан кейін Рим экономикасының сауда жолдарын Үндістанға дейін кеңейту қажеттілігі артты. Арабтардың Үндістанға барлық теңіз жолдарын бақылауы бұл жолда кедергі болды. Сондықтан, император Августтың басқаруымен жүргізілген алғашқы теңіз операцияларының бірі Арабия түбегіне жорық дайындау болды. Мысыр префекті Элий Галл 130 көлік құралын салуға бұйрық берді, содан кейін 10 000 әскерді Арабияға тасымалдады. Бірақ Йеменге қарай шөл арқылы жасалған келесі шабуыл сәтсіз аяқталды және Арабия түбегін бақылау жоспарларынан бас тартуға тура келді. Империяның екінші шетінде, Германияда, теңіз күштері легиондарды жабдықтау және тасымалдауда маңызды рөл атқарды. Б.з.д. 15 жылы Констанц көлінде тәуелсіз флот құрылды. Кейін генералдар Друз бен Тиберий Рим шекарасын Эльбаға дейін кеңейтуге тырысқанда теңіз күштерін белсенді пайдаланды. Б.з.д. 12 жылы Друз 1000 кемеден тұратын флот құрылысын тапсырды және оларды Рейн арқылы Солтүстік теңізге жіберді. Фриздер мен хавкилердің римдіктердің басым күшіне, тактикасына және технологиясына қарсы тұруға шамасы жетпеді. Олар өзен сағаларына кірген кезде, жергілікті тайпалар қарсылық көрсетпей бағынды. Б.з.д. 5 жылы Тиберий жасаған жорық кезінде Римнің Солтүстік және Балтық теңіздер туралы білімі кеңейді, ол Эльбаға дейін жетті: Плиний римдік теңіз күштерінің Хелиголандты асып өтіп, Данияның солтүстік-шығыс жағалауына қалай жеткенін сипаттайды, ал Август өзінің «Res Gestae» еңбегінде мақтан тұтып айтады: «Менің флотым Рейн сағасынан шығысқа қарай Кимврлер жеріне дейін жүзіп өтті, сол уақытқа дейін ешбір римдік осы жерге құрлықпен де, теңізбен де жеткен емес». Германияның солтүстігіндегі көптеген теңіз операциялары б.з. 9 жылы Тейтобург орман шайқасынан кейін тоқтатылды.

Юлий-Клавдий әулеті

15 және 16 жылдары Герман Рине және Эмс өзендері бойында бірнеше флоттық операциялар жүргізді, бірақ германдықтардың қатты қарсылығы мен қатаң дауылдың салдарынан тұрақты нәтижелерге қол жеткізе алмады. 28 жылы римдіктер Рейн сағасының бақылауын жоғалтты, бірқатар фриздік көтерілістер осыған себеп болды. 43-85 жылдары рим флоты Ұлыбританияны жаулап алуда маңызды рөл атқарды. Classis Germanica көптеген десанттық операцияларда ерекше көзге түсті. 46 жылы теңіз экспедициясы Қара теңіз аймағына терең еніп, тіпті Танаиске дейін жетті. 47 жылы Галлия жағалауында қарақшылықпен айналысқан хаукилердің көтерілісін Гней Домиций Корбуло басып берді. 57 жылы экспедициялық корпус Херсонеске (қараңыз: Харак, Қырым) жетті. Нерон тұсында флот Үндістанмен сауда үшін стратегиялық маңызды позицияларды алды; бірақ Қызыл теңізде белгілі бір флот болған жоқ. Мүмкін, Александрия флотының бір бөлігі Үндістан саудасын сүйемелдеу үшін қолданылған шығар. 66-70 жылдары яһудилердің көтерілісі кезінде римдіктер Израильдің Жерорта теңізі жағалауындағы, қазіргі Тель-Авив аймағындағы яһуди кемелерімен күресуге мәжбүр болды. Осы уақыт аралығында Ғалилея теңізінде бірнеше катерлік шайқастар өтті. 68 жылы, Неронның билігі әлсіреген кезде, ол преториандық флоттың теңізшілерінен I Adiutrix легионы құрды. Нерон құлатылғаннан кейін, 69 жылы, «төрт император жылында» преториандық флоттар император Отоны узурпатор Вителлиусқа қарсы қолдады, ал оның соңғы жеңісінен кейін Веспасиан олардың қатарынан тағы бір легион, II Adiutrix легионы құрды. Тек Понтта ғана Classis Pontica қолбасшысы Аникет Вителлиусты қолдады. Ол флотты өртеп, Иберия тайпаларына қашып, қарақшылықпен айналысты. Жаңа флот құрылғаннан кейін бұл көтеріліс басылды.

Флавий, Антонин және Северан әулеттері

Батавиялық Гей Юлий Цивильдің (69–70) көтерілісі кезінде көтерілісшілер Рейн флотының эскадрильясын сатқындықпен басып алды, ал қақтығыста Римнің Рейн флотилиясы жиі қолданылды. Соғыстың соңғы кезеңінде британдық флот және XIV легион Ұлыбританиядан Батавия жағалауына шабуыл жасау үшін жеткізілді, бірақ Батавиялықтардың одақтасы – Кананефаттар флоттың көп бөлігін жойды немесе басып алды. Осы уақытта Римнің жаңа қолбасшысы Квинт Петилий Цериалис солтүстікке жылжып, жаңа флот құрды. Цивилис өзінің флотымен қысқаша шайқасқа түсуге тырысты, бірақ Римнің басым күштері Батавия аралдарына қондырып, оларды тонауға кедергі келтіре алмады, бұл көп ұзамай бейбіт келісімге әкелді. 82–85 жылдары Гней Юлий Агрикола басқаратын римдіктер қазіргі Шотландиядағы каледониялықтарға қарсы жорық ұйымдастырды. Осыған байланысты Рим флоты Шотландияның шығыс жағалауындағы әрекеттерін күшейтті. Сонымен қатар бірнеше экспедициялар мен барлау сапарлары жүргізілді. Осы сапарлар барысында римдіктер Оркней аралдарын (Оркады) қысқа мерзімге басып алып, Шетланд аралдары туралы мәліметтер алды. Тациттың Агриколаның аралды жаулап алуды жоспарлағаны туралы хабарламаларына сүйене отырып, римдіктердің Ирландияға қонғаны туралы болжамдар бар, бірақ бұл теорияны растайтын нақты дәлелдер табылған жоқ. Бес жақсы императордың тұсында флот негізінен өзендерде жұмыс істеді, сондықтан ол Траянның Дакияны жаулап алуы кезінде маңызды рөл атқарды және Евфрат және Тигр өзендері үшін уақытша тәуелсіз флот құрылды. Сондай-ақ, Марк Аврелийдің басшылығымен Маркоман конфедерациясына қарсы соғыстар кезінде Дунай және Тиссада бірнеше шайқастар өтті. Северан әулетінің қолдауымен флоттың жалғыз белгілі әскери операциялары Септимий Северус тұсында жүзеге асырылды, ол Евфрат және Тигр бойындағы, сондай-ақ Шотландиядағы жорықтарында теңіз көмегін пайдаланды. Осылайша римдік кемелер Персия шығанағына және Британ аралдарының ең шеткі нүктелеріне жетті.

During the Batavian rebellion of Gaius Julius Civilis (69–70), the rebels got hold of a squadron of the Rhine fleet by treachery, and the conflict featured frequent use of the Roman Rhine flotilla. In the last phase of the war, the British fleet and legio XIV were brought in from Britain to attack the Batavian coast, but the Cananefates, allies of the Batavians, were able to destroy or capture a large part of the fleet. In the meantime, the new Roman commander, Quintus Petillius Cerialis, advanced north and constructed a new fleet. Civilis attempted only a short encounter with his own fleet, but could not hinder the superior Roman force from landing and ravaging the island of the Batavians, leading to the negotiation of a peace soon after. In the years 82 to 85, the Romans under Gnaeus Julius Agricola launched a campaign against the Caledonians in modern Scotland. In this context the Roman navy significantly escalated activities on the eastern Scottish coast. Simultaneously multiple expeditions and reconnaissance trips were launched. During these the Romans would capture the Orkney Islands (Orcades) for a short period of time and obtained information about the Shetland Islands. There is some speculation about a Roman landing in Ireland, based on Tacitus reports about Agricola contemplating the island's conquest, but no conclusive evidence to support this theory has been found. Under the Five Good Emperors the navy operated mainly on the rivers; so it played an important role during Trajan's conquest of Dacia and temporarily an independent fleet for the Euphrates and Tigris rivers was founded. Also during the wars against the Marcomanni confederation under Marcus Aurelius several combats took place on the Danube and the Tisza. Under the aegis of the Severan dynasty, the only known military operations of the navy were carried out under Septimius Severus, using naval assistance on his campaigns along the Euphrates and Tigris, as well as in Scotland. Thereby Roman ships reached inter alia the Persian Gulf and the top of the British Isles.

III ғасырдағы дағдарыс

III ғасырдың басында Рим империясы өзінің гүлденген шағында болды. Жерорта теңізінде екі ғасырдан астам бейбітшілік орнаған еді, себебі қақпайлық жойылған және сыртқы теңіздік қауіптер болған жоқ. Осының салдарынан, теңіз тактикасы мен технологиясы ескере берілмей, Рим теңіз күштері құлдырап қалды. Бірақ 230 жылдан кейін, 50 жыл ішінде жағдай күрт өзгерді. "Үшінші ғасыр дағдарысы" ішкі қырқыстардың кезеңін бастады, сонымен қатар императорлық флоттар тойтара алмаған теңіз шабуылдары қайтадан күшейді. Батыста пикттер мен ирланд кемелері Британияға шабуыл жасады, ал сакстар Солтүстік теңізге шабуылдап, римдіктерді Фризияны тастап кетуге мәжбүр етті. Шығыста готтар және қазіргі Украинаның басқа тайпалары Қара теңіз арқылы көптеп шабуыл жасады. Бұл шабуылдар Требониан Галлдың билігі тұсында басталды, осы кезде герман тайпалары Қара теңізде өздерінің қуатты флотын құрды. Кавказдағы және Дунай маңындағы рим теңіз базаларына жасалған екі шабуыл (256 ж.) нәтижесінде көптеген кемелер немістердің қолына өтті, содан кейін шабуылдар Эгей теңізіне дейін жетті; Византия, Афина, Спарта және басқа қалалар тоналды, ал жауапты провинциялық флоттар ауыр күйзеліске ұшырады. Шабуылшылар тактикалық қателік жасағанда ғана тоқтатылды. 267–270 жылдары одан да қатыгез шабуылдар сериясы орын алды. Герулдер мен басқа тайпалардан құралған флот Фракия мен Понт жағалауларына шабуыл жасады. Византияда генерал Венерианнан жеңілген варварлар Эгей теңізіне қашып, көптеген аралдар мен жағалау қалаларын, соның ішінде Афина мен Коринфті қиратты. Олар солтүстікке құрлықпен шегінгенде, император Галлиен оларды Нестоста жеңді. Дегенмен, бұл 268/269 жылдары басталған одан да ірі шабуылдың басы ғана болды: бірнеше тайпа бірігіп (Historia Augusta скифтерді, грефунгтарды, тервингілерді, гепидтерді, пеуцинилерді, кельттерді және герулдерді атайды) және шамамен 2000 кеме мен 325 000 адамнан тұратын күшпен Фракия жағалауына шабуыл жасады, Византияға шабуылдады және Эгей теңізінде Критке дейін шабуылдады, ал негізгі күш Салоникаға жақындады. Алайда, император Клавдий II оларды Найсс шайқасында жеңіп, готтардың қаупін уақытша тоқтатты. Рейн шекарасы мен Солтүстік теңізде де варварлардың шабуылдары көбейді. Евтропий 280 жылдары Бельгия және Арморика провинцияларының жағалауларындағы теңіздің "франктар мен сакстармен" толығанын айтады. Оларға қарсы тұру үшін Максимиан Караузийді британдық флоттың қолбасшысы етіп тағайындады. Бірақ 286 жылдың соңында Караузий көтеріліп, Британия мен солтүстік Галлия жағалауының бір бөлігін империядан бөліп алды. Бір соққымен римдіктердің канал мен Солтүстік теңізді бақылауы жойылды, император Максимин жаңа Солтүстік флотты құруға мәжбүр болды, бірақ оның жаттығудың жетіспеуінен дауылда бірден құлап кетті. 293 жылы ғана Рим галлиялық жағалауды қайта бақылауға алды. Каналды кесіп өту үшін жаңа флот құрылды, ал 296 жылы Лондонға жасалған концентрлі шабуылмен көтерілісші провинция қайтадан бағынышты болды.

As the 3rd century dawned, the Roman Empire was at its peak. In the Mediterranean, peace had reigned for over two centuries, as piracy had been wiped out and no outside naval threats occurred. As a result, complacency had set in: naval tactics and technology were neglected, and the Roman naval system had become moribund. After 230 however and for fifty years, the situation changed dramatically. The so called "Crisis of the Third Century" ushered a period of internal turmoil, and the same period saw a renewed series of seaborne assaults, which the imperial fleets proved unable to stem. In the West, Picts and Irish ships raided Britain, while the Saxons raided the North Sea, forcing the Romans to abandon Frisia. In the East, the Goths and other tribes from modern Ukraine raided in great numbers over the Black Sea. These invasions began during the rule of Trebonianus Gallus, when for the first time Germanic tribes built up their own powerful fleet in the Black Sea. Via two surprise attacks (256) on Roman naval bases in the Caucasus and near the Danube, numerous ships fell into the hands of the Germans, whereupon the raids were extended as far as the Aegean Sea; Byzantium, Athens, Sparta and other towns were plundered and the responsible provincial fleets were heavily debilitated. It was not until the attackers made a tactical error, that their onrush could be stopped. In 267–270 another, much fiercer series of attacks took place. A fleet composed of Heruli and other tribes raided the coasts of Thrace and the Pontus. Defeated off Byzantium by general Venerianus, the barbarians fled into the Aegean, and ravaged many islands and coastal cities, including Athens and Corinth. As they retreated northwards over land, they were defeated by Emperor Gallienus at Nestos. However, this was merely the prelude to an even larger invasion that was launched in 268/269: several tribes banded together (the Historia Augusta mentions Scythians, Greuthungi, Tervingi, Gepids, Peucini, Celts and Heruli) and allegedly 2,000 ships and 325,000 men strong, raided the Thracian shore, attacked Byzantium and continued raiding the Aegean as far as Crete, while the main force approached Thessalonica. Emperor Claudius II however was able to defeat them at the Battle of Naissus, ending the Gothic threat for the time being. Barbarian raids also increased along the Rhine frontier and in the North Sea. Eutropius mentions that during the 280s, the sea along the coasts of the provinces of Belgica and Armorica was "infested with Franks and Saxons". To counter them, Maximian appointed Carausius as commander of the British Fleet. However, Carausius rose up in late 286 and seceded from the Empire with Britannia and parts of the northern Gallic coast. With a single blow Roman control of the channel and the North Sea was lost, and emperor Maximinus was forced to create a completely new Northern Fleet, but in lack of training it was almost immediately destroyed in a storm. Only in 293, under Caesar Constantius Chlorus did Rome regain the Gallic coast. A new fleet was constructed in order to cross the Channel, and in 296, with a concentric attack on Londinium the insurgent province was retaken.

Ежелгі дәуір

III ғасырдың соңына қарай Рим флоты күрт төмендеді. Император Диоклетиан флотының күшін арттырып, оның санын 46 000-нан 64 000 адамға дейін көбейткені айтылса да, бұрынғы тұрақты флоттар дерлік жойылды. Тетрархияны аяқтаған азамат соғыстарында екі тарап та ресурстарды жұмылдырып, Шығыс Жерорта теңізінің порты қалаларындағы кемелерді қолға алды. Осы қақтығыстар теңіз шарапатының жаңаруына алып келді, нәтижесінде 324 жылы Цезарь Крисп басқаруындағы Константин I әскерлері мен Лициний флоты арасында Геллеспонт шайқасы болды. Бұл 4-ші ғасырдағы жалғыз маңызды теңіз шайқасы еді. Вегеций 4-ші ғасырдың соңында жазған еңбегінде Италиядағы ескі преториандық флоттардың жойылғанын куәландырады, бірақ Дунай флотының әрекетін жалғастырғанын атап көрсетеді. 5-ші ғасырда империяның шығыс бөлігі ғана тиімді флот құра алды, себебі ол Грекия мен Леванттың теңіз ресурстарын пайдалана алды. Notitia Dignitatum әлі де Батыс империясының бірнеше теңіз бөлімдерін тізімдейді, бірақ олар патрульдеуден басқа көп нәрсені істей алмайтын сияқты. Дегенмен, Солтүстік Африкада Гейзерих басқаруындағы вандал мемлекетінің теңіз күшінің күшеюі және Батыс Жерорта теңізіне жасаған шабуылдарына ешкім қарсы тұра алмады. 5-ші ғасырдың бірінші жартысында Батыс Римнің теңіз шарапаты туралы бірнеше мәліметтер бар болғанымен, олар көбінесе әскер тасымалымен және шағын десанттық операциялармен шектелген. Тарихшылар Приск және Сидоний Аполлинарис жазбаларында 5-ші ғасырдың ортасына қарай Батыс империясының соғыс флоты болмағанын мәлімдейді. 460 және 468 жылдары императорлар Мажориан мен Антемий басқаруымен вандалдарға қарсы жиналған флоттардың сәтсіз аяқталуынан кейін жағдай одан да нашарлады. Батыс үшін жаңару болмады, өйткені соңғы Батыс императоры Ромул Августул 476 жылы тақтан түсірілді. Бірақ Шығыста классикалық теңіз дәстүрі сақталды және 6-шы ғасырда тұрақты флот қайта құрылды. Шығыс Рим (Византия) флоты 11-ші ғасырға дейін Жерорта теңізінде күшті күш болып қала берді.

By the end of the 3rd century, the Roman navy had declined dramatically. Although Emperor Diocletian is held to have strengthened the navy, and increased its manpower from 46,000 to 64,000 men, the old standing fleets had all but vanished, and in the civil wars that ended the Tetrarchy, the opposing sides had to mobilize the resources and commandeered the ships of the Eastern Mediterranean port cities. These conflicts thus brought about a renewal of naval activity, culminating in the Battle of the Hellespont in 324 between the forces of Constantine I under Caesar Crispus and the fleet of Licinius, which was the only major naval confrontation of the 4th century. Vegetius, writing at the end of the 4th century, testifies to the disappearance of the old praetorian fleets in Italy, but comments on the continued activity of the Danube fleet. In the 5th century, only the eastern half of the Empire could field an effective fleet, as it could draw upon the maritime resources of Greece and the Levant. Although the Notitia Dignitatum still mentions several naval units for the Western Empire, these were apparently too depleted to be able to carry out much more than patrol duties. At any rate, the rise of the naval power of the Vandal Kingdom under Geiseric in North Africa, and its raids in the Western Mediterranean, were practically uncontested. Although there is some evidence of West Roman naval activity in the first half of the 5th century, this is mostly confined to troop transports and minor landing operations. The historian Priscus and Sidonius Apollinaris affirm in their writings that by the mid 5th century, the Western Empire essentially lacked a war navy. Matters became even worse after the disastrous failure of the fleets mobilized against the Vandals in 460 and 468, under the emperors Majorian and Anthemius. For the West, there would be no recovery, as the last Western Emperor, Romulus Augustulus, was deposed in 476. In the East however, the classical naval tradition survived, and in the 6th century, a standing navy was reformed. The East Roman (Byzantine) navy would remain a formidable force in the Mediterranean until the 11th century.

Экипаждар

Кеме экипажының басым бөлігі – есушілер, ремигтер (жыр. remex) немесе eretai (sing. еретес) грек тілінде. Көпшілік пікірге қарамастан, Рим флоты және жалпы алғанда ежелгі флоттар өмір бойында галерея құлдарына емес, еркін мәртебелі есушілерге сүйенді. Құлдар тек өте қажет болғанда немесе төтенше жағдайларда ғана жұмысқа алынды, тіпті сонда да олар бірінші болып босатылды. Императорлық дәуірде, негізінен гректер, финикиялықтар, сириялықтар және египеттіктер сияқты теңіздік тарихы бар елдерден шыққан, азаматтық құқығы жоқ еркін провинциалдар (peregrini) флот экипажының басым бөлігін құрады. Принципаттың алғашқы кезеңінде кеме экипажы, оның көлеміне қарамастан, жүздік ретінде ұйымдастырылды. Экипаж мүшелері теңізшілер, есушілер/матростар, қолөнершілер және басқа да түрлі жұмыстарға қатыса алатын, бірақ императорлық флоттағы барлық қызметкерлер, олардың міндетіне қарамастан, "әскерлер" (milites) деп жіктелетін; әскерилерден айырмашылықты көрсету қажет болған жағдайда ғана classiarius немесе classicus сөздері қосылатын. Әскери терминологияның кең таралған басқа да мысалдарымен бірге, бұл теңізшілердің әлеуметтік статусының төмен екенін көрсетеді, олар көмекші әскерлер мен легионерлерден төмен саналатын. Император Клавдий теңізшілерге заңдық жеңілдіктер беріп, олар қызметтен кейін римдік азаматтыққа ие болуға мүмкіндік берді. Бұл мерзім бастапқыда кемінде 26 жыл (легиондардан бір жыл артық) деп белгіленді, кейін 28 жылға дейін ұзартылды. Құрметті босатылғаннан кейін (honesta missio) теңізшілер айтарлықтай ақшалай сыйлық алды. Әскердегідей, кемедегі жүздікке жүзбасы басшылық етті, ал оның орынбасары – optio, ал beneficiarius кішігірім әкімшілік штабты бақылады. Экипаж құрамында бірнеше принципал (кіші офицерлер) және иммуниттер (белгілі бір міндеттерден босатылған мамандар) болды. Бұл лауазымдардың кейбіреулері, көбінесе әкімшілік, әскердің көмекші бөлімдерінің лауазымдарымен бірдей болды, ал кейбіреулері (көбінесе грек тегіне қатысты) флотқа тән болды. Бірінші Митридат соғысына қатысты Кос аралындағы жазуда кеме офицерлерінің тізімі келтірілген: губернатор (грекше kybernētēs) – рульші немесе навигатор, celeusta (грекше keleustēs) – есушілерді бақылаушы, proreta (грекше prōreus) – кеменің басында күзетші, pentacontarchos – кіші офицер, ал iatros (лат. medicus) – кеме дәрігері. Әр кемені trierarchus басқарды, оның кеме жүзбасымен байланысы нақты емес. Он кемеден тұратын эскадрильялар nauarchus-тың басқаруында болды, ол көбінесе trierarchus-тардың қатарынан өскен. Nauarchus archigubernes немесе nauarchus princeps лауазымы императорлық кезеңде пайда болды және бірнеше эскадрильяның қолбасшысы немесе азаматтық адмиралдың басқарушы офицері ретінде қызмет етті, бұл легионерлік primus pilus-қа тең. Бұлардың барлығы кәсіби офицерлер, әдетте peregrini, олардың мәртебесі көмекші жүзбасымен тең болды (осылайша шамамен 70 ж.б.д. бастап centuriones [classiarii] деп аталды). Антонин Пийдің билігіне дейін олардың мансабы флотта ғана шектелді. Тек 3 ғасырда ғана бұл офицерлер легиондық жүзбасылармен мәртебесі мен жалақысы бойынша теңестірілді және бұдан былай легиондардағы ұқсас лауазымға ауыстырылуы мүмкін болды. Сауда кемелерін magister navis басқарды. Егер ол жеке меншік болса, иесі exercitor navis деп аталды. Қазіргі кездегі "капитан" термині сауда кемесінің капитанын белгілеу үшін magister navis-тен алынған.

The bulk of a galley's crew was formed by the rowers, the remiges (sing. remex) or eretai (sing. eretēs) in Greek. Despite popular perceptions, the Roman fleet, and ancient fleets in general, relied throughout their existence on rowers of free status, and not on galley slaves. Slaves were employed only in times of pressing manpower demands or extreme emergency, and even then, they were freed first. In Imperial times, non citizen freeborn provincials (peregrini), chiefly from nations with a maritime background such as Greeks, Phoenicians, Syrians and Egyptians, formed the bulk of the fleets' crews. During the early Principate, a ship's crew, regardless of its size, was organized as a centuria. Crewmen could sign on as marines, rowers/seamen, craftsmen and various other jobs, though all personnel serving in the imperial fleet were classed as milites ("soldiers"), regardless of their function; only when differentiation with the army was required were the adjectives classiarius or classicus added. Along with several other instances of prevalence of army terminology, this testifies to the lower social status of naval personnel, considered inferior to the auxiliaries and the legionaries. Emperor Claudius first gave legal privileges to the navy's crewmen, enabling them to receive Roman citizenship after their period of service. This period was initially set at a minimum of 26 years (one year more than the legions), and was later expanded to 28. Upon honorable discharge (honesta missio), the sailors received a sizable cash payment as well. As in the army, the ship's centuria was headed by a centurion with an optio as his deputy, while a beneficiarius supervised a small administrative staff. Among the crew were also a number of principales (junior officers) and immunes (specialists exempt from certain duties). Some of these positions, mostly administrative, were identical to those of the army auxiliaries, while some (mostly of Greek provenance) were peculiar to the fleet. An inscription from the island of Cos, dated to the First Mithridatic War, provides us with a list of a ship's officers, the nautae: the gubernator (kybernētēs in Greek) was the helmsman or pilot, the celeusta (keleustēs in Greek) supervised the rowers, a proreta (prōreus in Greek) was the look out stationed at the bow, a pentacontarchos was apparently a junior officer, and an iatros (Lat. medicus), the ship's doctor. Each ship was commanded by a trierarchus, whose exact relationship with the ship's centurion is unclear. Squadrons, most likely of ten ships each, were put under a nauarchus, who often appears to have risen from the ranks of the trierarchi. The post of nauarchus archigubernes or nauarchus princeps appeared later in the Imperial period, and functioned either as a commander of several squadrons or as an executive officer under a civilian admiral, equivalent to the legionary primus pilus. All these were professional officers, usually peregrini, who had a status equal to an auxiliary centurion (and were thus increasingly called centuriones [classiarii] after ca. 70 AD). Until the reign of Antoninus Pius, their careers were restricted to the fleet. Only in the 3rd century were these officers equated to the legionary centurions in status and pay, and could henceforth be transferred to a similar position in the legions. Merchant vessels were commanded by the magister navis. If privately owned, the owner was called exercitor navis. The modern term of "master" to designate a captain of a merchant vessel derives from the magister navis.

Жоғарғы қолбасшылық

Республика кезінде флотқа қолбасшылықты атқарушы магистратқа немесе промагистратқа, көбінесе консулдық немесе преториандық шенде берілді. Мысалы, Пуника соғыстарында бір консул әдетте флотты, ал екіншісі армияны басқарды. Шығыс Жерорта теңізіндегі келесі соғыстарда преторлар флоттың басқаруын өз мойнына алды. Алайда, бұл адамдар саяси тағайындалғандықтан, флоттардың және жеке эскадрильялардың нақты басқаруы олардың тәжірибелі легаттары мен бағыныштыларына сеніп тапсырылды. Осылайша, Пуника соғыстары кезінде «флот префекті» (praefectus classis) деген жеке лауазым алғаш рет пайда болды. Бастапқыда қолбасшылық магистратқа бағынышты болған, бірақ Август флотты қайта ұйымдастырғаннан кейін, praefectus classis тұрақты флоттардың әрқайсысының басшысы болатын прокурорлық лауазымға айналды. Бұл лауазымдар бастапқыда жоспарлы азаматтар қатарынан, ал әсіресе Клавдий тұсында императордың бостандық алған құлдарынан тағайындалды, осылайша императордың флоттарға бақылауын қамтамасыз етті. Флавий императорларының кезеңінен бастап префектураның мәртебесі көтерілді және әскери тәжірибесі бар, атты әскерлік милициядан өткен жоспарлы азаматтар ғана тағайындалды. Дегенмен, префекттер көбінесе саяси тағайындалғандар болып қала берді және әскери тәжірибелеріне қарамастан, көбінесе армияның қосалқы бөлімдерін басқарды, теңіз ісіндегі білімдері шектеулі болды, сондықтан олар кәсіби бағыныстарындағы мамандарға сүйенуге мәжбүр болды. Басқарған флоттарының маңыздылығы командирлердің шені мен жалақысында да көрінді. Екі преториандық флоттың префекттері procuratores ducenarii деп аталды, яғни олар жылына 200 000 сестерций табатын, Classis Germanica, Classis Britannica және кейінірек Classis Pontica префекттері centenarii (яғни 100 000 сестерций табатын) болды, ал басқа флот префекттері sexagenarii (яғни 60 000 сестерций алатын) болды.

Кемелердің түрлері

Римдіктерде ескекпен жүретін соғыс кемесі "ұзын кеме" (лат. navis longa, грек. naus makra) деп аталатын. Бұл, жүк тасымалдауға арналған желкенді navis oneraria (onus, oneris: жүк) немесе шапшаңдықтарымен ерекшеленетін кіші кемелерге (navigia minora) қарағанда ерекшеленетін еді. Әскери-теңіз флоты ауыр полиремалардан бастап, жеңіл шабуыл және барлау кемелеріне дейін әртүрлі соғыс кемелерінен тұрды. Бірақ, Шығыстағы бай грек елдерінен айырмашылығы, римдіктер ауыр соғыс кемелеріне көп сенбеді. Квинкеремалар (грек. pentērēs), және аздап квадриремалар (грек. tetrērēs) мен триремалар (грек. triērēs) Пуника соғыстарынан бастап Азамат соғыстарының соңына дейін Рим флотының негізгі күшін құрады. Осы кезеңде Рим флотындағы ең ауыр кеме гексарема болды, олардың кейбіреулері флагман ретінде қолданылды. Жеңіл кемелер, мысалы, либурандар мен гемиолиялар, қарақшылардың тапқан жылдам түрлері, барлаушылар мен жеңіл көлік кемелері ретінде де пайдаланылды. Октавиан мен Марк Антоний арасындағы соңғы қақтығыс кезінде Октавианның флоты квинкеремалардан, сондай-ақ "алтылықтардан" және көптеген триремалар мен либурандардан тұрды. Антоний, Птолемейлік Египеттің ресурстарын пайдаланғандықтан, флотын да негізінен квинкеремалардан құрды, бірақ "алтылықтан" "ондыққа" (грек. декерес) дейін ауыр соғыс кемелерінің қомақты бөлігі болды. Кейінгі тарихи дәстүр Октавиан флотындағы жеңіл және жылдам кемелердің көп болуына ерекше мән берді, тіпті Вегеций Октавианның жеңісін либурандарға тікелей байланыстырды. Тарихи оқиғалардағы жеңіл кемелердің осы маңыздылығы кейінгі оқиғаларға байланысты жақсы түсіндіріледі. Актиумнан кейін операциялық жағдай өзгерді: Принципаттың қалған бөлігінде Рим теңіз үстемдігіне күш көрсетуге батылданатын қарсылас болмады, және ірі теңіз шайқасының болуы да ықтимал емес еді. Рим флотының міндеттері енді Жерорта теңізі мен шекаралық өзендерді бақылау, қарақшылықты жою, Римге астық жөнелту және император армиясының жорықтарын сүйемелдеу болды. Жеңіл кемелер осы міндеттерге әлдеқайда жақсы жарады, және Актиумнан кейін флотты қайта ұйымдастырғаннан кейін, қызметте сақталған ең үлкен кеме Classis Misenensis флагманы болған гексарема болды. Флоттың көп бөлігі жеңіл триремалар мен либурандардан (лат. liburna, грек. libyrnis) құралды, соңғылары провинциялық флоттардың көп бөлігін құрады. Уақыт өте келе "либуран" термині жалпы мағынада "соғыс кемесі" деген мағынаны алды. Рим кемелеріне көбінесе құдайлардың (Марс, Юпитер, Минерва, Изида), мифологиялық батырлардың (Геркулес), Рино немесе Океан сияқты географиялық теңіз ерекшеліктерінің, Гармония, Бейбітшілік, Адалдық, Жеңіс (Concordia, Pax, Fides, Victoria) сияқты ұғымдардың немесе маңызды оқиғалардың (Траянның Дакия соғыстары үшін Дацик немесе Саламида шайқасы үшін Саламина) аттары берілді. Олардың фигуралық безендірілісімен (insigne немесе parasemum) және, кем дегенде Азамат соғыстары кезінде, әр флотқа сәйкес мұнараларындағы бояу схемаларымен ерекшеленді.

The generic Roman term for an oar driven galley warship was "long ship" (Latin: navis longa, Greek: naus makra), as opposed to the sail driven navis oneraria (from onus, oneris: burden), a merchant vessel, or the minor craft (navigia minora) like the scapha. The navy consisted of a wide variety of different classes of warships, from heavy polyremes to light raiding and scouting vessels. Unlike the rich Hellenistic Successor kingdoms in the East however, the Romans did not rely on heavy warships, with quinqueremes (Gk. pentērēs), and to a lesser extent quadriremes (Gk. tetrērēs) and triremes (Gk. triērēs) providing the mainstay of the Roman fleets from the Punic Wars to the end of the Civil Wars. The heaviest vessel mentioned in Roman fleets during this period was the hexareme, of which a few were used as flagships. Lighter vessels such as the liburnians and the hemiolia, both swift types invented by pirates, were also adopted as scouts and light transport vessels. During the final confrontation between Octavian and Mark Antony, Octavian's fleet was composed of quinqueremes, together with some "sixes" and many triremes and liburnians, while Antony, who had the resources of Ptolemaic Egypt to draw upon, fielded a fleet also mostly composed of quinqueremes, but with a sizeable complement of heavier warships, ranging from "sixes" to "tens" (Gk. dekērēs). Later historical tradition made much of the prevalence of lighter and swifter vessels in Octavian's fleet, with Vegetius even explicitly ascribing Octavian's victory to the liburnians. This prominence of lighter craft in the historical narrative is perhaps best explained in light of subsequent developments. After Actium, the operational landscape had changed: for the remainder of the Principate, no opponent existed to challenge Roman naval hegemony, and no massed naval confrontation was likely. The tasks at hand for the Roman navy were now the policing of the Mediterranean waterways and the border rivers, suppression of piracy, and escort duties for the grain shipments to Rome and for imperial army expeditions. Lighter ships were far better suited to these tasks, and after the reorganization of the fleet following Actium, the largest ship kept in service was a hexareme, the flagship of the Classis Misenensis. The bulk of the fleets was composed of the lighter triremes and liburnians (Latin: liburna, Greek: libyrnis), with the latter apparently providing the majority of the provincial fleets. In time, the term "liburnian" came to mean "warship" in a generic sense. Roman ships were commonly named after gods (Mars, Iuppiter, Minerva, Isis), mythological heroes (Hercules), geographical maritime features such as Rhenus or Oceanus, concepts such as Harmony, Peace, Loyalty, Victory (Concordia, Pax, Fides, Victoria) or after important events (Dacicus for the Trajan's Dacian Wars or Salamina for the Battle of Salamis). They were distinguished by their figurehead (insigne or parasemum), and, during the Civil Wars at least, by the paint schemes on their turrets, which varied according to each fleet.

Қару-жарақ пен тактика

Классикалық антикалық дәуірде кемелердің негізгі қаруы - тарау (rostra, сондықтан әскери кемеге navis rostrata деп аталады), ол жау кемесін батыру немесе оны қозғалмайтын ету үшін корпусын тесіп, жаралау арқылы қолданылды. Бірақ оны пайдалану үшін білікті және тәжірибелі экипаж, сондай-ақ трирема немесе квинкерема сияқты жылдам және маневрлі кеме қажет болды. Эллинистік дәуірде үлкен флоттар көбінесе үлкен кемелерге жүктеді. Бұл бірнеше артықшылықтар берді: ауыр және мықты конструкция тараудың әсерін азайтты, ал кеменің кеңірек және тұрақтылығы көбірек теңізшілерді тасымалдауға және палубаға орнатылған баллиста мен катапульттарды орналастыруға мүмкіндік берді. Дегенмен тарау барлық соғыс кемелерінің стандартты жабдығы болып қала берді және тараумен шабуыл стандартты тәсіл болды, бұл жаңалықтар соғыс кемелерінің рөлін өзгертті: жау кемелерін батыруға арналған бұрынғы «ұшқыш зымыраннан» олар зымыранмен алмасу және десант түсіру шараларымен айналысатын жылдам артиллериялық платформаларға айналды. Әсіресе, теңізде соғыс тәжірибесі аз болған римдіктер «Корвус» арқылы десант түсіруге сүйенді. Бұл оларға бірнеше шешуші жеңістер әкелгенімен, ол тоқтатылды, өйткені ол ашық теңізде квинкеремалардың тепе-теңдігін бұзды; Бірінші Пуникалық соғыстағы дауылдар кезінде екі римдік флоттың жоғалып кеткені жазылған. Азамат соғыстары кезінде Агриппаға жатқызылатын бірқатар техникалық жаңалықтар пайда болды: «арпакс» - катапультамен атылатын ілмек, ол жау кемесіне бекітіліп, оны жақындатып, десант түсіруге мүмкіндік берді, бұл бұрынғы «корвусқа» қарағанда әлдеқайда тиімді болды, сондай-ақ кеменің алдыңғы және артқы бөлігінде орналасқан құлап түсетін шайқас мұнараларын қолдану, олар десант түсіргендерге қолдау оғын ұсыну үшін пайдаланылды.

Принципаттық кезең

Азамат соғыстары аяқталғаннан кейін Август римдік қарулы күштерін, оның ішінде теңіз күштерін де қысқартып, қайта ұйымдастырды. Марк Антонийдің флотының көп бөлігі өртеліп, қалған бөлігі Форум Иули (қазіргі Фреюс) жаңа базасына көшірілді, ол Клавдий билігіне дейін қолданыста болды. Дегенмен, флоттың басым бөлігі көп ұзамай Мизенум мен Равеннадағы екі преториан флотына бөлінді, ал провинциялардағы шағын флоттардың саны артып, олар көбінесе нақты шайқастар үшін уақытша құрылды. Бұл ұйымдық құрылым 4-ші ғасырға дейін дерлік өзгеріссіз сақталды.

Преториан әскерінің әскерлері

Екі негізгі флот Италияда орналасты және императорға тікелей қолжетімді орталық теңіз күштерінің резерві ретінде қызмет етті (содан "преториан" атауы шықты). Теңізден қандай да қауіп болмаған жағдайда, олардың міндеттері көбінесе патрульдеу және тасымалдау қызметтерін қамтыды. Бұл міндеттер Италия төңірегіндегі сулармен ғана шектелмей, бүкіл Жерорта теңізіне тарады. Пирей және Сирияда екі преториандық флоттың теңізшілері болғанына эпиграфикалық дәлелдер бар. Бұл екі флот: Classis Misenensis, б.з.д. 27 жылы құрылған және Порт Юлиус қаласында орналасқан. Кейін Classis praetoria Misenesis Pia Vindex деп аталды. Флоттың бөлімдері Остия, Путеоли, Центумцелла және басқа да порстарда қызмет етті. Classis Ravennas, б.з.д. 27 жылы құрылған және Равеннада орналасқан. Кейін Classis praetoria Ravennatis Pia Vindex деп аталды.

Облыстық автопарктер

Түрлі провинциялық флоттар преториандық флоттарға қарағанда кішірек болды және көбінесе жеңіл кемелерден құралған. Дегенмен, осы флоттар империяның шетіндегі толыққанды жорықтар мен шабуылдарда әрекет етті. Classis Africana Commodiana Herculea, Commodus 186 жылы Classis Alexandrina үлгісі бойынша Солтүстік Африкадан Италияға астық (annona) жөнелтуін қамтамасыз ету үшін құрған. Александрияда орналасқан Classis Alexandriae Жерорта теңізінің шығыс бөлігін бақылады. Ол шамамен 30 ж.б.д. Augustus құрған, мүмкін Actium шайқасында қатысқан кемелерден және негізінен Нил дельтасының гректерімен жұмыс істеген. 69 ж. азамат соғысында император Vespasian-ға қолдау көрсеткені үшін Augusta атағы берілді. Флот негізінен Римге (кейін Константинопольге) астық жөнелтуін сүйемелдеді, сондай-ақ Нил өзенінде Potamophylaciae патрулін жүргізді. Classis Britannica 40 немесе 43 ж. Gesoriacum (Болонь-сюр-Мер) қаласында құрылды. Ол Римнің Британияға басып кіруіне және аралдағы келесі науқандарға қатысты. 85 ж. Dubris (Довер) қаласына көшірілгенге дейін флоттың базасы Rutupiae (Ричборо) болған болуы мүмкін. Басқа базалар Portus Lemanis (Лимпна) және Anderitum (Певенси) болды, ал Галлия жағалауындағы Gesoriacum белсенді болып қалды. II–III ғасырларда флоттың негізгі қызметі – Англия арнасы арқылы жүк пен адамдарды тасымалдау болды. Classis Britannica III ғасырдың ортасынан бастап (кем дегенде осы атпен) жоғалып кетті, ал оның орналасқан жерлері тез арада Saxon Shore жүйесіне енгізілді. Classis Germanica 12 ж.б.д. Drusus Castra Vetera қаласында құрды. Ол Рейн өзенін бақылады және негізінен өзендік флот болды, бірақ Солтүстік теңізде де жұмыс істеді. Римдіктердің мұхиттың ағындарымен таныс болмауы салдарынан Drusus флоты Zuiderzee-де жағалауға тірелгенін атап өту керек. Шамамен 30 ж. флоттың негізгі базасы Alteburg каструмына көшірілді, ол Colonia Agrippinensis (қазіргі Кёльн) қаласынан оңтүстікке қарай 4 км қашықтықта орналасқан. Кейін Сатурнин көтерілісін басудан кейін Augusta Pia Fidelis Domitiana құрметті атағы берілді. Classis nova Libyca 180 ж. алғаш рет аталды, негізінен Киренаикадағы Ptolemais қаласында орналасқан. Classis Mauretanica Caesarea Mauretaniae (қазіргі Черчелл) қаласында орналасқан, ол Батыс Жерорта теңізінің Африкалық жағалауын бақылады. 170-жылдардың басында маврлардың шабуылынан кейін тұрақты негізде құрылды. Classis Moesica б.з.д. 20–10 жылдар аралығында құрылды. Ол Noviodunum қаласында орналасқан және Темір қақпадан Солтүстік-Батыс Қара теңізге, Қырымға дейін Төменгі Дунайды бақылады. Flavia атағы, Classis pannonica-ға да берілген, Vespasian оны қайта ұйымдастырғанын көрсетеді. Classis Pannonica Жоғарғы Дунайды Raetia-дағы Castra Regina (қазіргі Регенсбург) қаласынан Moesia-дағы Singidunum (қазіргі Белград) қаласына дейін бақылайтын өзендік флот. Оның нақты құрылған күні белгісіз. Кейбіреулер оны Augustus-тың Паннониядағы 35 ж.б.д. шабуылдарына дейін жатқызады, бірақ ол 45 ж. әрі қарай болған. Оның негізгі базасы, әдетте, Сава өзенінің Дунайға құятын жеріндегі Taurunum (қазіргі Земун) қаласы болды. Flavian әулеті кезінде Flavia атағы берілді. Classis Perinthia 46 ж. Фракияны қосып алғаннан кейін құрылды және Perinthus қаласында орналасқан. Жергілікті флотқа негізделген, ол Propontis және Фракия жағалауында жұмыс істеді. Кейінірек Classis Pontica-мен біріктірілген болуы мүмкін. Classis Pontica 64 ж. Pontic патшалық флотынан құрылды және Trapezus қаласында орналасқан, бірақ кейде Византияға (шамамен 70 ж.) және 170 ж. Cyzicus қаласына көшірілді. Бұл флот Оңтүстік және Шығыс Қара теңізді және Босфордың кіреберісін күзетті. Тарихшы Josephus-тың айтуынша, I ғасырдың соңында оның құрамында 40 әскери кеме және 3000 сарбаз болған. Classis Syriaca, әрине, Vespasian тұсында құрылды және Сириядағы Seleucia Pieria (сонымен қатар Classis Seleucena деп те аталады) қаласында орналасқан. Бұл флот Жерорта теңізінің шығысын және Эгей теңізін бақылады. Сонымен қатар, белгілі бір легиондардың теңіз қызметіне қатысты маңызды археологиялық дәлелдер бар, олар өз эскадрильяларын қолданған: Legio XXII Primigenia Жоғарғы Рейн және Майн өзендерінде, Legio X Fretensis Иордан өзенінде және Ғалилея теңізінде, сондай-ақ Дунай шекарасында бірнеше легион эскадрильялары.

The various provincial fleets were smaller than the praetorian fleets and composed mostly of lighter vessels. Nevertheless, it was these fleets that saw action, in full campaigns or raids on the periphery of the Empire. The Classis Africana Commodiana Herculea, established by Commodus in 186 to secure the grain shipments (annona) from North Africa to Italy, after the model of the Classis Alexandrina. The Classis Alexandriae, based in Alexandria, it controlled the eastern part of the Mediterranean Sea. It was founded by Augustus around 30 BC, probably from ships that fought at the Battle of Actium and manned mostly by Greeks of the Nile Delta. Having supported emperor Vespasian in the civil war of 69, it was awarded of the cognomen Augusta. The fleet was responsible chiefly for the escort of the grain shipments to Rome (and later Constantinople), and also apparently operated the Potamophylaciae, the Nile river patrol. The Classis Britannica, established in 40 or 43 AD at Gesoriacum (Boulogne sur Mer). It participated in the Roman invasion of Britain and the subsequent campaigns in the island. The fleet was probably based at Rutupiae (Richborough) until 85 AD, when it was transferred to Dubris (Dover). Other bases were Portus Lemanis (Lympne) and Anderitum (Pevensey), while Gesoriacum on the Gallic coast likely remained active. During the 2nd–3rd centuries, the fleet was chiefly employed in transport of supplies and men across the English Channel. The Classis Britannica disappears (at least under that name) from the mid 3rd century, and the sites occupied by it were soon incorporated into the Saxon Shore system. The Classis Germanica was established in 12 BC by Drusus at Castra Vetera. It controlled the Rhine river, and was mainly a fluvial fleet, although it also operated in the North Sea. It is noteworthy that the Romans' initial lack of experience with the tides of the ocean left Drusus' fleet stranded on the Zuiderzee. After ca. 30 AD, the fleet moved its main base to the castrum of Alteburg, some 4 km south of Colonia Agrippinensis (modern Cologne). Later granted the honorifics Augusta Pia Fidelis Domitiana following the suppression of the Revolt of Saturninus. The Classis nova Libyca, first mentioned in 180, based most likely at Ptolemais on the Cyrenaica. The Classis Mauretanica, based at Caesarea Mauretaniae (modern Cherchell), it controlled the African coasts of the western Mediterranean Sea. Established on a permanent basis after the raids by the Moors in the early 170s. The Classis Moesica was established sometime between 20 BC and 10 AD. It was based in Noviodunum and controlled the Lower Danube from the Iron Gates to the northwestern Black Sea as far as the Crimea. The honorific Flavia, awarded to it and to the Classis pannonica, may indicate its reorganization by Vespasian. The Classis Pannonica, a fluvial fleet controlling the Upper Danube from Castra Regina in Raetia (modern Regensburg) to Singidunum in Moesia (modern Belgrade). Its exact date of establishment is unknown. Some trace it to Augustus' campaigns in Pannonia in ca. 35 BC, but it was certainly in existence by 45 AD. Its main base was probably Taurunum (modern Zemun) at the confluence of the river Sava with the Danube. Under the Flavian dynasty, it received the cognomen Flavia. The Classis Perinthia, established after the annexation of Thrace in 46 AD and based in Perinthus. Probably based on the indigenous navy, it operated in the Propontis and the Thracian coast. Probably united with the Classis Pontica at a later stage. The Classis Pontica, founded in 64 AD from the Pontic royal fleet, and based in Trapezus, although on occasion it was moved to Byzantium (in ca. 70), and in 170, to Cyzicus. This fleet was used to guard the southern and eastern Black Sea, and the entrance of the Bosporus. According to the historian Josephus, in the latter half of the 1st century, it numbered 40 warships and 3,000 men. The Classis Syriaca, established probably under Vespasian, and based in Seleucia Pieria (hence the alternative name Classis Seleucena) in Syria. This fleet controlled the Eastern Mediterranean and the Aegean sea. In addition, there is significant archaeological evidence for naval activity by certain legions, which in all likelihood operated their own squadrons: legio XXII Primigenia in the Upper Rhine and Main rivers, legio X Fretensis in the Jordan River and the Sea of Galilee, and several legionary squadrons in the Danube frontier.

Үстемдік ету кезеңі

Біздің соңғы Рим әскерінің құрылымы туралы негізгі дереккөзі – Notitia Dignitatum, ол Шығыс Рим империясы үшін 390-шы жылдарға, ал Батыс Рим империясы үшін 420-шы жылдарға сәйкес келеді. Notitia-да ерекше көзге түсетіні – құрылған көптеген кішкентай эскадрильялар, олардың көпшілігі өзендік және жергілікті операцияларға арналған.

Дунай шекарасының флоттары

Classis Pannonica және Classis Moesica бірнеше кішігірім эскадрильяларға таратылды, олар бірлесіп Classis Histrica деп аталды, шекара командирлерінің (duces) бағынысында болды. Олардың базалары Паннония II-дегі Мурса, Паннония Валериадағы Флоренция, Паннония I-дегі Арунтум, Моэзия I-дегі Виминациум және Дакия Рипенсис-тегі Эгетеде орналасқан. Дунайдың салаларында да кіші флоттар болғандығы куәландырылған: Classis Arlapensis et Maginensis (Арелапе және Комагенада орналасқан) және Classis Lauriacensis (Лауриакта орналасқан) Паннония I-де. Кіші Скитияда II Herculia легионының теңізшілері (muscularii) Inplateypegiis-те, ал теңізшілер (nauclarii) Flaviana-да болды.

Батыс Еуропадағы флоттар

Батыста, әсіресе Галлияда бірнеше өзендік флоттар құрылған. Олар Батыс магистрасының (magister peditum) басқаруында болды: Classis Anderetianorum, Паризийде (Париж) орналасқан және Сена мен Оза өзендерінде жұмыс істеді. Classis Ararica, базасы Caballodunum (Шалон-сюр-Сон) және Саона өзенінде жұмыс істейді. Classis barcariorum, шағын кемелерден тұрады, Эбуродунумда (қазіргі Ивердон-ле-Бен) Нойшатель көлінде. Комо көліндегі Classis Comensis. Ескі преториандық флоттар, Classis Misenatis және Classis Ravennatis әлі де тізімде бар, бірақ басқа флоттардан артық екенін көрсететін ешқандай айырмашылық жоқ. "Преториан" атауы 4-ші ғасырдың басына дейін сақталған, бірақ Вегецийдің еңбектерінде немесе Notitia Dignitatum-да кездеспейді. Classis fluminis Rhodani, Арелатта орналасқан және Рона өзенінде жұмыс істейді. Ол Марсельде орналасқан теңіз жасағымен (milites muscularii) күшейтілген. Classis Sambrica, Locus Quartensis (белгісіз орналасқан жері) базасында орналасқан және Сома өзені мен Ла-Манш бұғазында жұмыс істейді. Ол дукс Белига Секундаидың басқаруында болды. Classis Venetum, Аквилеяда орналасқан және Адриатика теңізінің солтүстігінде жұмыс істейді. Бұл флоттың құрылу себебі По аңғарындағы (Равенна мен Милан) және Далмациядағы императорлық резиденциялармен байланыс орнату болуы мүмкін. Преториандық флоттарды қоспағанда (олардың тізімде сақталуы міндетті түрде активті екенін білдірмейді), Принципаттың ескі флоттарының көпшілігі жоқ. Classis Britannica 3-ші ғасырдың ортасынан кейін осы атаумен жоғалып кетті; оның қалдықтары кейіннен Саксон жағалауы жүйесіне біріктірілді. Notitia Dignitatum уақытына қарай Classis Germanica тоқтатылды (оның соңғы рет Юлиан тұсында 359 жылы айтылған), бұл 405-406 жылдардың қысында Рейннен баварлардың өтуінен кейін Рейн шекарасының күйреуінен туындаған болуы мүмкін, ал Мавритания және Африка флоттары таратылды немесе вандалдар басып алды.

In the West, and in particular in Gaul, several fluvial fleets had been established. These came under the command of the magister peditum of the West, and were:
The Classis Anderetianorum, based at Parisii (Paris) and operating in the Seine and Oise rivers. The Classis Ararica, based at Caballodunum (Chalon sur Saône) and operating in the Saône River. A Classis barcariorum, composed of small vessels, at Eburodunum (modern Yverdon les Bains) at Lake Neuchâtel. The Classis Comensis at Lake Como. The old praetorian fleets, the Classis Misenatis and the Classis Ravennatis are still listed, albeit with no distinction indicating any higher importance than the other fleets. The "praetorian" surname is still attested until the early 4th century, but absent from Vegetius or the Notitia. The Classis fluminis Rhodani, based at Arelate and operating in the Rhône River. It was complemented with a marine detachment (milites muscularii) based at Marseilles. The Classis Sambrica, based at Locus Quartensis (unknown location) and operating in the Somme River and the Channel. It came under the command of the dux Beligae Secundae. The Classis Venetum, based at Aquileia and operating in the northern Adriatic Sea. This fleet may have been established to ensure communications with the imperial capitals in the Po Valley (Ravenna and Milan) and with Dalmatia. It is notable that, with the exception of the praetorian fleets (whose retention in the list does not necessarily signify an active status), the old fleets of the Principate are missing. The Classis Britannica vanishes under that name after the mid 3rd century; its remnants were later subsumed in the Saxon Shore system. By the time of the Notitia Dignitatum, the Classis Germanica has ceased to exist (it is last mentioned under Julian in 359), most probably due to the collapse of the Rhine frontier after the Crossing of the Rhine by the barbarians in winter 405–406, and the Mauretanian and African fleets had been disbanded or taken over by the Vandals.

Шығыс Жерорта теңізіндегі флоттар

Шығыс жағынан біз заңдық деректерге сүйенсек, Classis Alexandrina және Classis Seleucena қызметін жалғастырды, ал шамамен 400 жылы Classis Carpathia Сирия флотынан бөлініп, Эгей теңізіндегі Карпатос аралына дислокацияланды. Константинопольдің өзінде де флоттың орналасқаны белгілі, бірақ оның қандай екені туралы қосымша мәліметтер жоқ.

Тактикасы

Теңіз соғысының алғашқы кезеңдерінде теңіз тактикасы жетілмеген еді. Шайқастар негізінен жау кемесіне шабуыл жасауға және одан кейін жақын арада күресуге бағытталған. Кемелердің жау кемелерінің маңында маневр жасай алуын қамтамасыз ету үшін олар бір-бірінен белгілі қашықтықта орналастырылды. Шайқас кезінде теңізшілер жау кемесін оның ескекшелерін сындырып, жақындап өту арқылы іс жүзінен қолдан келмейтін жағдайға жеткізуге тырысты. Содан кейін екі кемедегі теңізшілер де бір-біріне жебе атты. Ежелгі грек-рим теңіз стратегияларының екі белгілісі – Периплос және Дикеплос. Периплос жаудың қанаттарына шабуыл жасау үшін резервтерді пайдалана отырып, кемелердің қатарын құрудан тұрды. Дикеплос жаудың қатарындағы қиылыс жасап, қалған жау кемелеріне шабуыл жасаудан құралды. 5 ғасырда б.з.д. триремалардың орнына үлкен кемелер келді. Бұл үлкен кемелер жау кемесіне шабуыл жасап, оған өту үшін "корвус" қолданды. Рим кемелерінде 40 теңізші және 100 легионер болды. Бұл сарбаздар, классиарийлер деп аталды, шайқаста жеңіске жету үшін басым күш қолданды. Көптеген кемелерді жасыру үшін көк түспен бояушы еді.