Кіріспе

Шотланд баспашысы Уильям Смелли (1740–1795) – «Британ энциклопедиясының» алғашқы басылымын редакциялаған шотланд баспашысы. Ол сонымен қатар табиғатты зерттеуші және ежелгі нәрселерді жинаушы болған. Ол Эдинбург Корольдік қоғамын бірлесіп құрған, Шотландия Антикварлар қоғамын құрған және Роберт Бернстің досы болды.

Ерте өмір

Ол 1740 жылы Эдинбургтің оңтүстік-шығысындағы The Pleasance ауданында Жан Робертсон мен Александр Смеллидің, сәулетші және шебер құрылысшының ұлы болып дүниеге келді. Білімін Дудингстон мектебінде, содан кейін Эдинбург жоғары мектебінде алды. Смелли 1752 жылы 12 жасында мектепті тастап, Гамильтон, Балфур және Нилл фирмасында баспагердің шәкірті болды. Осы кезеңде ол баспасөзді түзетуші қызметіне көтеріліп, латын мәтінінің ең нақты басылған нұсқасы үшін Эдинбург философиялық қоғамының жүлдесін жеңіп алды. Оқуын аяқтағаннан кейін Мюррей және Кокран фирмасында «Шотландия журналының» түзетушісі болып жұмыс істеді. 1763 жылдың 27 наурызында Лондонда Жан Робертсонға үйленді. 1765 жылы швед ботанигі Кароль Линнейдің теорияларына қарсы келген өсімдіктердің жыныстары туралы диссертациясы үшін алтын медальмен марапатталды. Дегенмен, «Британника» энциклопедиясының бірінші басылымында көптеген қателіктер мен қиялға толы болжамдар кездесетін. Мысалы, темекіні тым көп пайдалану мидың дегенерациясына алып келеді, оны «жай ғана жарқын қабықтан тұратын кішкентай қара кесекке» айналдырады делінген. Смелли «Британниканы» мүмкіндігінше пайдалы етуге тырысып, «әр басылымның басты мақсаты пайдалы болуы керек. Егер бұл ниет анық көрінбесе, кітаптар да, олардың авторлары да адамзаттың құрметіне лайық емес» деген пікір білдірді. Смеллидің пікірлері қатаң болды; мысалы, ол жылқы емдеуді «аттардың ауруларын емдеу өнері» деп анықтады. Осы пайдалы өнерге дейін анатомия мен жалпы медицина принциптерін білмейтін адамдар ғана айналысқан. Кең біліміне қарамастан, Смелли барлық мәселеде сарапшы болған жоқ; мысалы, оның «Әйел» деген мақаласында тек төрт сөз бар: «адамның әйел заты». Эндрю Беллдің (кейіннен король Георг III-ші цензуралаған) кейбір ұялтатын суреттері де бірінші басылымның табысына үлес қосуы мүмкін. Ол Уильям Олдпен бірлесіп «Эдинбург апталық журналын» басып шығарып, редакциялады, сондай-ақ «Эдинбург журналы мен шолуына» серіктес болды. 1769 жылы Уильям Бьюкеннің «Үй шаруашылығы медицинасы» немесе «Режим және қарапайым дәрі-дәрмектер арқылы аурулардың алдын алу және емдеу туралы трактат» атты еңбегін басып шығарды. Сондай-ақ ол 1792 жылы жарияланған Шотландияның Антикварлар қоғамының алғашқы еңбектерін редакциялады. Смелли француз натуралисі Жорж Луи Леклерк, граф де Буффонның әйгілі «Histoire Naturelle» еңбегін ағылшын тіліне аударғанымен де белгілі. 1779 жылы Смелли Эдинбург университетінің табиғи тарих профессоры лауазымына ұсынылды; алайда, саяси себептермен бұл лауазым доктор Джон Уокерге берілді. 1781 жылы Смелли Эдинбургтегі Табиғи тарих мұражайының сақтаушысы және бақылаушысы болып тағайындалды. Оның баспаханасы Роял Мильдің (қазіргі Шығыс Маркет көшесіндегі) Анкор Клоздың табанында орналасқан, ал үйі жақын маңдағы Госфорд Клозында болды. Госфорд Клозы 1830 жылы Джордж IV көпірін салғанда бұзылды. Ол 1795 жылдың 24 маусымында Эдинбургте қайтыс болды және Адам кесенесінің солтүстігінде, шіркеудің оңтүстік-батысында орналасқан Грейфрайрс шіркеуінің ауласына жерленді. Ол Роберт Бернспен жақсы таныс еді. Бернстің пікірі Смеллидің қабір тасына: «Мына жерде адам табиғатына құрмет көрсеткен адам жатыр» деп жазылған. Бернс оны «көреген, ақылды және әзілге шешен қарт ардагер» деп атап көрсетті. Смелли мұрағатындағы қағаздар, оның ішінде хаттары мен қолжазбалары Шотландияның Ұлттық мұражайының кітапханасында сақтаулы.