Кіріспе

3 ғасырдағы еврей мәтіні

Гиганттар кітабы – Енох кітабына ұқсас, Еврей Киелі кітабының Жаратылыс кітабындағы оқиғаларды кеңейтетін апокрифтік кітап. Бұл кітапта "жамандық топан судан бұрын қалай кең тарап, күшті болғаны түсіндіріледі; сонымен қатар, Құдайдың топан су жіберуге толыққанды құқылы екендігінің себебі де түсіндіріледі". Мәтіннің жазылу мерзімі б.з.д. 2 ғасырдан бұрынғы кезеңге дараланады. Бұл кітап осы топан суға дейінгі алыптар мен олардың әкелері, Күзетшілер (славян тілінде григори деп аталады), Құдайдың ұлдары немесе қасиеттілер (Даниел 4:13, 17) туралы, олар қатаң "жаратылыстың шекараларын" бұзғандықтан аспанға қарсы көтерілгендері туралы айтады. Олардың одан да бұзылған ұрпақтары, алыптар, кейін нефилимдер, гибборимдер немесе рефаймдер деп аталды, олар Құдайға және Оның адал ізбасарларына қарсы күрескен, жер бетіндегі аралас нәсілдер еді. Әлем жемқорлық пен жамандыққа толып, олардың саны азайды. Манихейлік фрагменттер осы жамандыққа толыларға жалпы атау – демон (грек тіліндегі Енох оларды заңсыз туғандар дейді) береді. Күзетшілер мен олардың ұрпақтарына қатысты терминдер әртүрлі аудармаларда және нұсқаларда жиі шатастырылғанымен, осы көтерілісшіл нәсілдер апокрифтік дереккөздерде және оларға сілтеме жасайтын Киелі кітаптарда құлаған періштелер деп аталады.

Көне дәстүрдің басталуы

ХХ ғасырдың соңғы жартысынан бұрын "Алыптар кітабы" ұзақ уақыттан бері Орта Иран жұмысы ретінде белгілі болған (кейбір ғалымдар қазір бастапқыда шығыс арамей тілінде жазылған деп санайды), және ол манихейлер арасында Маниге (шамамен 216-274 ж.б.д.) жатқызылған туынды ретінде тарады – Оңтүстік Месопотамияның парфиялық азаматы, алғашқы ғасырларда өмір сүрген еврей-христиан пророк және көреген Елкесайдың ізбасары болған. "Алыптар кітабының" түпнұсқа тілі туралы көптеген пікірлер айтылды. Ол, әдетте, семит тектес деп есептелді. Шындығында, Құмранда осы мәтіннің табылуы К. П. ван Андель және Рудольф Отто сияқты ғалымдарды кітаптың ежелгі арамей тіліндегі құрамы ең ерте белгілі нұсқа болғанымен, оның еврей тіліндегі алдыңғы нұсқасы тіпті ертерек болуы мүмкін деген сенімге жеткізді. 1906 жылы "Енох кітабының" аудармашысы және баспашысы Р. Х. Чарльз, Енохтың "Жаратылыс кітабындағы Енох мифін сырттай ғана айтатын ескі Нұх сағасының қирандыларының үстінде салынғанын" мәлімдеді. Бірақ Милик өзінің жеке гипотезасын ұсынды: Енохтың "жаратылыс тарихы" және Құдай заңдары Жаратылыс кітабындағы Синайдағы Мұсаның жазбаларынан бұрын пайда болғандығын айтты. Ол Жаратылыс 6:1-4-ті – көптен бері библия ғалымдарын қызықтыратын өлеңді – ол өзінің ертерек Енох көзінен алынған цитата деп қарастырды. Клаус Бейердің зерттеулері сияқты соңғы зерттеулер "Алыптар кітабының" (оның бөліктері Құмранда еврей тілінде табылған) "б.з.д. 3 ғасырында еврей тілінде жазылғанын, ал алыптардың аттары – Гилгамеш және Хобабиш – вавилондық шығу тегін көрсетеді" деп көрсетеді, бірақ Мартинез бұл вавилондық шығу тегін аттардың айтылуына байланысты дәлелдеуге қарсы тұрады.

Өлі теңіздегі шиыршықтар нұсқасы

1948 жылы Құмранда табылған мәтін арамей тілінде жазылған. Кітаптың фрагментті болуына байланысты, құжаттарды зерттеген лингвистикалық мамандар үшін мазмұнының нақты ретін анықтау қиын болды. "Алыптар" еңбегі 1 Енох аналогымен тығыз байланысты, ол да алыптар туралы әңгіме айтады, бірақ одан әлдеқайда толық. Құмранның "Алыптар кітабы" кейін пайда болған манихейлік "Алыптар кітабына" ұқсас. Ғалымдар Енох дәстүрінің ауызша немесе жазбаша түрде тарағанына қатысты көптеген сұрақтардан бөлек, Құмран қауымының Енох мәтіндерін басқа мәтіндік дәстүрлермен салыстырғанда неге соншалықты маңызды санап, көптеген көшірмелерін сақтағанын әлі түсінбеді. "Алыптар кітабы" – Жаратылыс кітабының 6:1-дегі "алыптардың" тууы туралы библейлік оқиғаның кеңейтілген баяндамасы. Оқиға бойынша, алыптар "Құдайдың ұлдары" (Құдай оларды адамзатты "дұрыс рәсімдер мен этикалық мінез-құлыққа", "жер бетінде әділдік пен туралықты орнату" мақсатымен тәрбиелеу және нұсқау беру үшін жіберген) адам әйелдерімен қарым-қатынасқа түскен кезде пайда болды. Сондықтан олар Енохтың мекеніне және уағыздаған жерлеріне Махвай есімді алыпты жіберді, себебі Махвайға алдымен пайғамбардың сөзін "естіп", содан кейін ғана "болжам" сұрау тапсырылған еді. Енох олардың мүддесін қорғауға тырысып, олардың сұраған болжамын ғана емес, сондай-ақ олардың түстерінің толық мағынасын және Құдайдың оларға қарсы болашақтағы үкімін ашып көрсететін екі "тақташаны" да берді. Бұл нұсқада толық аяқталу да бар, онда Михаил, Габриэль, Рафаэль және Истраэль атты төрт періште басқаратын Жарық күштері шайқаста жын-шайтандарды және олардың ұрпақтарын жеңеді. Құмрандағы жаңа табыстар манихейлердің "Алыптар кітабының" авторлары болу мүмкіндігін жоққа шығарды, өйткені олардың еңбегі кейін жазылған. Қасиетті мәтіндермен салыстыруға келсек, Даниял кітабы мен 1 Енох кітабында ұқсастықтар бар, мысалы, олардың көріп тұрған элементтерінде. Стуккенбруктың пікірінше, "осы ұқсастықтар Даниял кітабының 7-тарауының авторы Енохтың ерте дәстүрлерін жеткілікті дәрежеде білгенін және оларды өз мақсатына бейімдегенін көрсетеді. Бұл еш жерде тактыдағы теофаниядан да жақсы көрінбейді". Осы Енох жазбаларының бәрі бірінші ғасырдың басынан-ақ маңызды болды. Шындығында, ерте христиан шіркеуі Енохты құрметтеді және оны канондық деп санады. Бірақ кітапты көп ұзамай Хиллари, Жером және Августин сияқты ортодоксалды билеушілер төртінші ғасырда тыйым салып, одан кейін айналымнан шығарып жіберді.