Кіріспе

Этникалық топ; Қытай түп-тегін австралиялықтар.

Тарих

Қытай халқының Австралия тарихында ұзақ және үздіксіз рөлі бар. Қытай мен Австралия арасындағы алғашқы байланыстар Макао мен Кантон жаңа пайда болған колония үшін маңызды сауда порты ретінде қолданылған кезде орнады. Мак Сай Ин (сонымен қатар Джон Шайинг деп те белгілі) 1818 жылы ресми тіркелген алғашқы қытай көшіп келушісі болды. Ол келгеннен кейін біраз уақыт фермерлікпен айналысты, ал 1829 жылы Парраматтадағы "Арыстан" мейрамханасының иесі ретінде танымал болды. 19 ғасырдың басындағы көші-қон шектеулі және сирек болды, осы кезеңде келгендердің көпшілігі еркін саудагерлер немесе авантюристтер, ал көбінесе келісімшарт бойынша жұмыс істеушілер еді. Австралиядағы алтын асығулары мыңдаған қытайларды елге тартты. 1855 жылы Мельбурнге 11 493 қытай келді. Бұл, Мельбурннің халқы бес жыл бұрын шамамен 25 000 адамды құраған еді, дегенге қарағанда таңқаларлық жағдай еді. 1858 жылға қарай Викторияға 42 000 қытай көшіп келді, олардың көпшілігі Литтл-Бурк көшесіндегі пансионаттарда тұрды. Парламенттегі және алтын кендеріндегі кең таралған нәсілшілдік көзқарастарға байланысты, 1855 жылдың соңында көптеген көші-қон шектеулері мен қытайларға бағытталған заңдар қабылданды. Алайда, Австралия колониялары арасындағы ұзақ және нашар реттелген шекараларға байланысты алтын кендеріндегі қытайлардың саны арта берді. Алтын кендерінде қытай халқы көптеген қиындықтарға тап болды. Қытайларға қарсы зорлық-зомбылыққа толы көтерілістер болды, олардың ішінде Бакленд көтерілісі, Лэмбинг Флэтс көтерілісі және жалпы дискриминация мен ғиратсыздық болды. Дегенмен, осы кезеңде Австралия тарихына және Австралиядағы қытайлар тарихына ұзақ әсер ететін көптеген мекемелер құрылды. Олардың бірі – қытай лагерлері, олар кейіннен Австралиядағы қытай аудандарына айналды. Сонымен қатар, қытай қоғамдарының құрылуы мен күшін нығайту болды, олардың көпшілігі бүгінге дейін Австралияда белсенді. Бұл қоғамдар колониялардағы қытайларға қолдау мен қауымдастық ұсынды. Алтын асығуларынан кейін қалаларда тұратын қытайлардың саны көбейді, ал олардың бизнесі мен өнеркәсібі 19 ғасырдың соңында Мельбурн мен Сиднейдің өсуіне үлкен үлес қосты. Мей Куонг Тарт және Лоу Конг Менг Сидней мен Мельбурндағы көрнекті бизнесмендер еді. Алайда, Австралияға көшіп келген қытай әйелдері өте аз болды. 1860 жылдары Австралиядағы қытайлардың саны шамамен 40 000-ға жетті. Олардың ішінде тек 12-сі ғана әйелдер еді. Бұл гендерлік теңгерімсіздік қытай еркектердің еуропалық әйелдерге үйленуіне әкелді, бірақ олардың көпшілігі Қытайға қайта оралуды армандады. Қытайларға қарсы сезім Австралия Федерациясын құруға да үлкен үлес қосты. Жаңа федерацияның алғашқы актілерінің бірі Ақ Австралия саясатын орнатты. Бұл саясат Қытайдан Австралияға көшіп келуді дерлік мүмкін емес етті. Федерациядан кейін Австралиядағы қытай халқының саны бірте-бірте азайды. Қытай мұрасын сақтайтын адамдардың саны азайғанына қарамастан, олар Австралия тарихында өз рөлін атқарды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Австралия үшін соғысқан 200-ден астам қытай тегі бар адам болды, олардың ішінде марапатталған снайпер Билли Синг те бар. Осыған ұқсас сан Австралия үшін Екінші дүниежүзілік соғыста соғысты. 1960 жылдардағы Ақ Австралия саясатының тоқтатылуы қытай диаспорасынан жаңа келгендердің және алғаш рет Қытайдың кантон тілінде сөйлейтін емес аймақтарынан келген көптеген адамдардың пайда болуына әкелді. 1970 жылдары Вьетнам мен Камбоджадан келген этникалық қытай босқындары алғашқы толқынды құрады. 1980 және 1990 жылдары Гонконг пен Тайваньнан келген экономикалық иммигранттар келді, олардың отбасылары көбінесе астаналарда қоныстанды. Бұл келгендер үшін жаңа мекемелер құрылды, ал Қытай сауда палатасы сияқты ескі мекемелер қайта жаңғыртылды, сондай-ақ көптеген қытай тіліндегі газеттер қайтадан астаналарда жарық көрді. 1968 жылы Перудегі Революциялық Қарулы Күштерінің диктатурасынан кейін Перудан келген этникалық қытай қоныс аударушылар Австралияға көшіп келді. 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтан кейін, сол кездегі Австралия премьер-министрі Боб Хоук Қытайдан келген студенттерге Австралияда тұрақты тұруға рұқсат берді. 1998 жылғы мамырдағы Индонезиядағы тәртіпсіздіктердің салдарынан өз елдеріндегі қуғын-сүргіннен қашқан қытай индонезиялықтары Австралияға көптеп келді. 2000 жылдан бастап Қытай экономикасының қарқынды дамуына байланысты Қытайдан келген иммигранттардың саны күрт өсті, және 2000 жылдан бері олар Австралияға келген жаңа иммигранттардың ең көп көзіне айналды. 2015–16 жылдары Қытай (Гонконг пен Макаодан басқа) Үндістаннан кейін Австралияға иммиграциялаған екінші ірі көз болды. Қазіргі таңдағы Қытай (Гонконг, Макао және Тайваньты қоспағанда) Австралия тұрғындарының шетелде туған жері бойынша үшінші орында тұр, Англия мен Жаңа Зеландиядан кейін.

Демография

2021 жылғы санақта 1,390,637 австралиялық тұрғын өзін қытай текті деп атады, бұл елдің жалпы халқының 5,5% құрайды. Қытайдың басқа аймақтарынан жаңадан көшіп келгендердің көбеюіне байланысты мандарин тілі кантон тілінен сөйлейтін адамдар саны бойынша басымдыққа ие болды. Австралиядағы аралас некелерге қатысты 2004 жылғы зерттеуде, екінші буын қытай австралиялықтарының англо-кельт текті жұбайларының үлесі шамамен 21% болса, үшінші буын үшін бұл көрсеткіш 68% құрады. Австралия Статистика бюросының мәліметтеріне сәйкес, 2012 жылы қытай иммигрант аналарының жалпы туу көрсеткіші әйел басына 1,59 баланы құрады, бұл Австралияның орташа көрсеткіші 1,94-тен төмен. 2019 жылы бұл көрсеткіш 1,19 және 1,73-ке төмендеді.

Қалалар Қытай текті халық саны (2021 жылғы санақ) Жалпы халық санының үлесі
Сидней 552 680 10.6%
Мельбурн 409 285 8.3%
Брисбен 117 496 4.7%
Перт 112 293 5.3%
Аделаида 56 788 4.1%
Канберра 26 031 5.7%

Тіл

2021 жылғы халық санағында 685 274 адам үйде мандарин тілінде сөйлейтінін айтты (Австралияда үйде ең көп қолданылатын тіл – ағылшыннан кейінгі 2,8%), одан кейін 295 281 адам кантон тілінде сөйлейді (ағылшыннан кейінгі төртінші ең көп қолданылатын тіл – 1,2%). Көптеген австралиялық қытайлар үйде шанхайлық, хоккян және хакка тілдері сияқты қытай тілінің басқа да диалектілерін қолданады. Басқа аймақтардан келген көптеген австралиялық қытайлар филиппин тілі (тагалог), малай тілі (Малайзия, Сингапур және Бруней), вьетнам тілі, тай тілі және макаолық португал тілін қосымша тілдер ретінде біледі. Екінші және одан кейінгі буын австралиялық қытайлардың көпшілігі ағылшын тілінде ғана сөйлейді немесе туған тілінде әртүрлі деңгейде екі тілді, ал тілмен байланыстары екі мәдениетті сақтауда маңызды рөл атқарады. Австралиялық қытайлар қытай тілінде көптеген жаргон сөздерді қабылдады. Мысалы, 土澳 сөзі Австралияны білдіретін жаргон (стандартты 澳大利亚 терминінен өзгеше).

Дін

Соңғы жиырма жылда жиналған санақ деректеріне сәйкес, толық немесе ішінара қытай тегі бар австралиялықтар арасында институционалдық діндердің жалпы төмендеуі байқалады (2006 және 2016 жылдар аралығында буддизм 24,1%-дан 15,7%-ға дейін, ал христиандық 29,8%-дан 23,4%-ға дейін төмендеді). 2016 жылы қытайлық австралиялықтардың 55,4% «дінге, дінсіз сенімге немесе басқа рухани сенімге ие емес» санақ санатына кіреді, бұл 2006 жылғы 37,8%-дан едәуір өсті. Діни демографиядағы бұл өзгерістер Қытайдан жаңа көшіп келушілердің келуіне байланысты болуы мүмкін, олардың көпшілігі ресми діни ұйымға жатпайды және олардың көпшілігі соңғы онжылдықта Қытайда қайта жандануды бастан өткеріп жатқан жергілікті қытай дініне (оның ішінде қытай ата-бабаларына табыну) қатысады. Австралияда әлі де белсенді болып жатқан бірнеше елеулі қытай ғибадатханалары бар, мысалы, Сарм Сунг Гун ғибадатханасы, Альбион (1886 жылы салынған), Сзе Юп ғибадатханасы (1898 жылы салынған), Иу Мин ғибадатханасы (1908 жылы салынған) және Аспандық патшайым ғибадатханасы (Мельбурн). Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Нан Тянь ғибадатханасы мен Квинслендтегі Чунг Тянь ғибадатханасы – Фо Гуан Шанның теңіздегі филиалдары. + Толық немесе ішінара қытай тегі бар австралиялықтардың діні, санақ бойынша Дін 2006 2011 2016 Сан % Сан % Сан % Дінге немесе қытай дініне жатпайтын 238 678 37,8 359 139 43,7 633 056 55,4 Христиандық 188 111 29,8 233 070 28,4 267 256 23,4 Буддизм 152 544 24,1 177 902 21,6 179 384 15,7 Ислам 1 466 0,2 3 280 0,4 3 120 0,3 Индюизм 212 0,03 330 0,04 380 0,07 Иудаизм 139 0,02 170 0,02 219 0,02 Басқалар 2 433 0,38 3 249 0,4 4 330 0,37 Белгісіз 2 375 0,37 3 423 0,4 2 883 0,25 Жауап бермеген 44 643 7,0 41 074 5,0 50 364 4,4 Жалпы халық саны 630 598 100,0 820 613 100,0 1 141 440 100,0

Білім

2006 жылы 15 жастан асқан қытайлық австралиялықтардың 55,0 пайызы мектептен кейінгі білімі бар, ал жалпы австралиялықтардың 52,5 пайызында осындай білім бар еді. Қытайда туған австралиялықтардың 42,2 пайызының дипломы немесе одан жоғары біліктілігі бар, ал 4,8 пайызының сертификаты бар. Қытайда туған австралиялықтардың 88 440-ы мектептен кейінгі білімі жоқ, олардың 35,3 пайызы әлі де білім алып жатыр. 2006 жылы Гонконгта туған 15 жастан асқан австралиялықтардың 57,3 пайызы мектептен кейінгі білімі бар, ал жалпы австралиялықтардың 52,5 пайызында осындай білім бар еді. Гонконгта туған австралиялықтардың 45,7 пайызының дипломы немесе одан жоғары біліктілігі бар, ал 6,1 пайызының сертификаты бар. Гонконгта туған австралиялықтардың 28 720-ы мектептен кейінгі білімі жоқ, олардың 44,7 пайызы әлі де білім беру мекемелерінде оқиды. 2006 жылы қытайлық австралиялықтардың 31,9% бакалавр дәрежесін алды, бұл жалпы австралиялықтардың 14,8% көрсеткішінен асып түседі. Гонконг австралиялықтарының 36,1% бакалавр дәрежесін немесе одан жоғары деңгейге ие болды. Шетелде туған қытайлық австралиялықтардың білім деңгейі жоғары, олардың 50% астамы кем дегенде бакалавр дәрежесін алған. Бұл көрсеткіштерді есепке алғанда, (бірінші және екінші буын) қытайлық австралиялықтардың шамамен 42 пайызы бакалавр дәрежесін алған, бұл ұлттық орташа көрсеткіштің (14%) үш есеге жуық. Қытайлық австралиялық отбасылары балаларын оқуға ынталандыру үшін таңдайтын жолдар мәдени құндылықтарына, оқудағы жетістіктерге баса назар аударуға, сондай-ақ туған еліндегі және қабылдаған еліндегі тәжірибелеріне негізделген. Әдетте, қытайлық австралиялық үйлерде балалардың біліміне қатысты іс-шаралар өткізілетін. Білім және мансап жолдары туралы отбасылық талқылаулардың үлгілік әсері болды. Бұл отбасылардың ерекшелігі – ата-аналардың балаларының оқуымен байланысты іс-шараларға қатысуы жоғары деңгейде сақталды. Қытайлық австралиялық отбасылары еңбекқорлық, білімге құрмет және білім алуға деген ынта бірінші буын иммигранттарының арасында өте күшті екенін көрсетті. Қытайлық австралиялықтар балаларына академиялық жағынан үлкен қысым жасайды және оларға үлкен ықпал етеді. Сонымен қатар, математикадағы жетістіктер және орта мектеп оқушыларының қатысуы жетістікке жету мақсаттарымен және құзыреттілік сезімімен тығыз байланысты. Көшіп келген қытай студенттері босқындарға қарағанда оқуда жақсы нәтижелер көрсетеді.

Жұмыспен қамту

Гонконгта туған, 15 жастан асқан австралиялықтардың еңбекке қатысу деңгейі 63,3 пайызды, ал жұмыссыздық деңгейі 6,6 пайызды құрады. Австралияның жалпы халқы арасындағы сәйкес көрсеткіштер 64,6 және 5,2 пайызды құрады. 39 870 гонконгта туған, жұмыс істейтін австралиялықтардың 42,2 пайызы 1-деңгейлі біліктіліктегі, 12,3 пайызы 2-деңгейлі біліктіліктегі, ал 8,5 пайызы 3-деңгейлі біліктіліктегі мамандықтарда жұмыс істейді. Австралия халқының жалпы саны бойынша сәйкес көрсеткіштер 28,7, 10,7 және 15,1 пайызды құрады. Қытайлық австралиялықтардың 33,8% және гонконгтық австралиялықтардың 46,6% кеңсе қызметкерлері ретінде жұмыс істейді, ал жалпы австралиялық халық арасында бұл көрсеткіш 32% құрайды. Гонконгтық австралиялықтардың 63,3% және қытайлық австралиялықтардың 56,3% австралиялық еңбек нарығына қатысады, бұл ұлттық орташа көрсеткіш 67,1% -дан төмен. Қытайлық австралиялықтар мен гонконгтық австралиялықтардың жұмыссыздық деңгейі тиісінше 11,2% және 6,6% құрайды. Екі көрсеткіш те ұлттық орташа көрсеткіштен (4,9%) жоғары.

Экономика

2006 жылы 15 жастан асқан Қытайда туған австралиялықтардың орташа апталық жеке табысы 242 долларды құрады, ал барлық шетелде туғандар үшін – 431 доллар, ал Австралияда туғандар үшін – 488 доллар. Австралияның жалпы халқының орташа апталық жеке табысы 466 долларды құрады.