Кіріспе

Батыс Германияда өткен сот процестері. Сот процестерінің сериясы. Франкфурттағы Аушвиц процестері, неміс тілінде Der Auschwitz Prozess немесе Der zweite Auschwitz Prozess ("екінші Аушвиц процесі") деп аталатын, 1963 жылдың 20 желтоқсанынан 1965 жылдың 19 тамызына дейін жалғасқан сот процестерінің сериясы болды. Бұл процесте Аушвиц-Биркенау өлім және тұтқын лагері кешенінде орта және төмен деңгейдегі қызметкерлер ретінде Холокостқа қатысқандары үшін 22 айыпталушыға неміс қылмыстық заңы бойынша айып тағылды. Ханс Хофмайер бас судья ретінде "Мулка және басқаларға қарсы қылмыстық істі" (анықтама нөмірі 4 Ks 3/63) басқарды. Аушвиц және оның қарастырылатын лагерьлерінде қызмет еткен 8200-ге жуық аман қалған СС қызметкерлерінің барлығы 789-ы ғана сотталды, олардың 750-іне жаза тағайындалды. Польшада өткен алғашқы сот процесінен, шамамен екі онжылдық бұрын өткен процестен айырмашылығы, Франкфурттағы сот процестері халықаралық құқықпен мойындалған адамзатқа қарсы қылмыстардың заңдық анықтамасына емес, Федеративтік Республиканың мемлекеттік заңдарына сәйкес өтті.

Польшадағы сотқа дейінгі іс

Лагерьдің көптеген жоғары деңгейдегі басшылары, оның ішінде лагерьдің ең ұзақ қызмет еткен коменданты Рудольф Хосс, 1947 жылы Нюрнберг процесінде куәгер ретінде қатысқаннан кейін Польша билігіне берілді. Содан кейін айыпталушылар Краковта сотталып, көптегендері зорлық қылмыстары мен тұтқындарды қиындықпен ұстаулары үшін өлім жазасына кесілді. Тек SS Untersturmführer Ханс Мюнх ғана соғыс қылмыстарынан босатылды. Польшада өткен сол алғашқы сот процесі көбінесе Аушвицтің бірінші процесі деп аталады.

Іс жүргізу барысы

СС штурмбаннфюрер Рихард Баер, лагердің соңғы командирі, тергеу кезінде қамауда жатып қайтыс болды. Айыпталушылар СС мүшелерінен бастап, лагерьдегі тұтқындарды төмен деңгейде бақылауға жауапты, артықшылықты жағдайдағы каполарға дейін, сондай-ақ "іріктеу" процесіне қатысқандардың арасында болды. "Іріктеу" – бұл Еуропаның түкпір-түкпірінен келген пойызбен келген тұтқындарды "рампадан" түскен бойда газ камераларына жіберуді анықтау болды ("іріктеу" әдетте 14 жасқа дейінгі жұмысқа жарамсыз балалардың барлығын және "іріктелген" балаларынан айырылуға ниеті жоқ аналарды қамтыды). Сот барысында шамамен 360 куә шақырылды, оның ішінде 210 аман қалғандар болды. Сот отырысы Франкфурт-на-Майнедегі "Бюргерхаус Галлус" ғимаратында басталды, ол осы мақсат үшін сот үйіне айналдырылды және сот аяқталғанға дейін сонда қалды. Прокурорлық істі 1933 жылы қысқа мерзімге Гейберг концентрациялық лагерінде тұтқындалған Фриц Бауэр басқарды. Бауэр Аушвиц-Биркенауда қызмет еткен жеке айыпталушыларды қудалауға баса назар аударды; лагерьтің басқаруына және жұмысына қатысқан деп есептелген 6000-8000 адамның арасында тек 22 СС мүшесіне ғана айып тағылды. Франкфуртта сотталғандар Аушвицте өз еркімен жасаған кісі өлтіру және басқа да қылмыстар үшін ғана сотталды, ал "бұйрық орындау кезінде" жасалған геноцидтік әрекеттер үшін сотталмады, мұндай әрекеттер соттарда кісі өлтіруге көмектесу ретінде қарастырылды. 1963 жылғы сотта КГБ-ның саботажшысы Богдан Сташинский, 1950 жылдары Федеративтік Республикада бірнеше кісі өлтіргені үшін неміс соты оны заң бойынша кісі өлтіргені үшін кінәлі деп таба алмады. Оның орнына Сташинский кісі өлтіруге көмектескен деп танылды, өйткені соттар оның кісі өлтіруіне жауапкершілік тек оған бұйрық берген КГБ-дағы жоғары лауазымды шенеуніктерге жүктеледі деп шешті. 2017 жылы Холокосттың жүйелі, индустриалды жаппай қырғынын әлем назарына жеткізген Франкфурттағы Аушвиц ісінің негізгі сот отырысын жазған магниттік таспалар Германия тарапынан ЮНЕСКО-ның "Дүниежүзілік естелік тізіміне" ұсынылды.

АтауыРангы, лауазымы немесе рөліЖаза
Штефан БарецкиБлокфюрер (блок бастығы) Өмір бойына 8 жыл бас бостандығынан айыру
Эмиль БеднарекКапо Өмір бойына бас бостандығынан айыру
Вильгельм БогерЛагерьдегі гестапо Өмір бойына 5 жыл бас бостандығынан айыру
Артур БрайтвизерЛагерь формалары, Häftlingsbekleidungskammer Босатылды
Перри БродЛагерьдегі гестапо 4 жыл бас бостандығынан айыру
Виктор КапесиусФармацевт 9 жыл бас бостандығынан айыру
Клаус ДайлевскиЛагерьдегі гестапо 5 жыл бас бостандығынан айыру
Вилли ФранкСС тіс дәрігерлік станциясының бастығы 7 жыл бас бостандығынан айыру
Эмиль ХантлМедициналық санитар 3½ жыл бас бостандығынан айыру
Карл Фридрих ХөккерАдъютант 7 жыл бас бостандығынан айыру
Франц Иоганн ХофманнҚорғаныш лагерінің бастығы Өмір бойына бас бостандығынан айыру
Освальд КадукРпортфюрер (НКО) Өмір бойына бас бостандығынан айыру
Йозеф КлерМедициналық санитар Өмір бойына 15 жыл бас бостандығынан айыру
Франц ЛукасСС оберштурмфюрер 3 жыл 3 ай бас бостандығынан айыру
Роберт МулкаАдъютант 14 жыл бас бостандығынан айыру
Герхард НойбертHKB Моновиц Босатылды
Ханс НиерзвицкийHKB Аушвиц 1 Босатылды
Вилли ШацСС стоматолог Ақталды және босатылды
Герберт ШерпеSS обершарфюрер 4½ жыл бас бостандығынан айыру
Бруно ШлагеSS обершарфюрер 6 жыл бас бостандығынан айыру
Йоханн ШобертСаяси бөлім Ақталды және босатылды
Ханс СтаркЛагерьдегі гестапо 10 жыл бас бостандығынан айыру

Қосымша сынақтар

1966-1966 жылдары Аушвицте қызмет еткен тағы үш СС адамы сотталды: Вильгельм Бургер, Йозеф Эрбер және Герхард Нойберт. Үшеуі де кінәлі деп танылды. Эрбер өмір бойына түрмеге кесілді, ал Бургер мен Нойберт тиісінше 8 жыл және 3,5 жыл түрмеге кесілді. 1967-1968 жылдары екі Капо, Бернхард Бониц пен Йозеф Виндек сотталды. Екеуі де өмір бойы түрмеде қамалды. 1977 жылдың қыркүйегінде Франкфуртта екі бұрынғы СС мүшесіне қарсы тағы бір сот өтті: Unterscharführer Хорст Червинский және Sturmann Йозеф Шмидт. Олар Лагишадағы (полякша: Lagisza) Аушвицтің серік лагерінде жасалған қылмыстар мен Голлешаудан (Goleszow) Водзислав Сляускиге (немісше: Loslau) жасалған, «эвакуация» деп аталатын (яғни өлім маршы) үшін сотталды. Червинскийдің денсаулығы сотқа қатысуға жарамсыз деп табылғаннан кейін оған қатысты іс тоқтатылды. Шмидт 1943 жылдың күзінде бір тұтқынды өлтіргені үшін кінәлі деп танылды, сол кезде ол неміс заңы бойынша кәмелетке толмаған болып есептелді. Осы фактіні және оның Польшада бұрын түрмеде отырғанын ескере отырып, ол сегіз жылға жасөсперімдерге арналған түзету мекемесіне кесілді. Червинский 1985 жылы қайтадан айыпталды. Оған қарсы 204 куәгер куәлік берді, олардың ішінде Йозеф Шмидт және Аушвицтен аман қалған Абрахам Шахтер болды. Червинский қашып кетуге тырысқан кем дегенде екі тұтқынды қатыгездікпен өлтіргені айыпталды. Төрт жылдық сот процесінен кейін 1989 жылы ол өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Осы және бұрынғы сот процесі «Оқырман» фильміндегі сот процесіне ұқсас болды. Франкфурттағы сот процесіне Жан-Люк Годардың 1964 жылғы «Некедегі әйел» фильмінде сілтеме жасалған.