Кіріспе
Эдвард Булвер-Литтонның 1834 жылғы романы «Помпеяның соңғы күндері» – Эдвард Булвер-Литтонның 1834 жылы жазған романы. Роман орыс суретшісі Карл Бриулловтың «Помпеяның соңғы күні» атты картинасынан шабыттанды, оны Булвер-Литтон Миланда көрген. Оқиға 79 жылы Везувий тауының атқылауынан Помпея қаласының құрылуымен аяқталады. Роман кейіпкерлерін 1 ғасырдағы Римнің ысырапты мәдениетін, ежелгі мәдениеттерді және болашақ тенденцияларды салыстыру үшін пайдаланады. Басты кейіпкер Глаукус – Римге бағынған гректерді, ал оның қарсыласы Арбакис – Мысырдың одан да көне мәдениетін көрсетеді. Олинтус – жаңадан пайда болған христиан дінінің маңызды өкілі, ол жағымды баяндалғанмен, сынсыз емес. Везувий сиқыршысы, құдайға жақын қабілеттері болмаса да, Булвер-Литтонның оккультизмге деген қызығушылығын көрсетеді – бұл тақырып оның кейінгі шығармаларында, әсіресе «Жаңа нәсілде» көрінеді. Американдық мүсінші Рэндольф Роджерстің танымал мүсіні «Нидия, Помпеяның соқыр гүл қызы» (1856) кітаптағы кейіпкердің негізінде жасалған.
The Last Days of Pompeii is a novel written by Edward Bulwer Lytton in 1834. The novel was inspired by the painting The Last Day of Pompeii by the Russian painter Karl Briullov, which Bulwer Lytton had seen in Milan. It culminates in the cataclysmic destruction of the city of Pompeii by the eruption of Mount Vesuvius in AD 79. The novel uses its characters to contrast the decadent culture of 1st century Rome with both older cultures and coming trends. The protagonist, Glaucus, represents the Greeks who have been subordinated by Rome, and his nemesis Arbaces the still older culture of Egypt. Olinthus is the chief representative of the nascent Christian religion, which is presented favourably but not uncritically. The Witch of Vesuvius, though she has no supernatural powers, shows Bulwer Lytton's interest in the occult—a theme which would emerge in his later writing, particularly The Coming Race. A popular sculpture by American sculptor Randolph Rogers, Nydia, the Blind Flower Girl of Pompeii (1856), was based on a character from the book.
Негізгі кейіпкерлер
Глаукус, басты кейіпкер, әдемі афиналық дворян, Ионаның күйеу баласы. Иона, Глаукусқа үйленуге тиіс әдемі және ақылды грек қызы. Бала кезінде жетім қалған ол Арбакестің қамқорлығында болды және оның азғыру әрекеттерінің нысанасына айналды. Арбакес, қарсыласы, египеттік сиқыршы және Изиданың бас діни қызметкері, сондай-ақ Иона мен Апецидтің бұрынғы қорғаушысы. Апецидті өлтіріп, қылмысқа Глаукусты кінәлі етеді. Бірнеше рет Ионаны азғыруға тырысады. Нидия, Тесалиядағы қарақшылардың ұрлап әкелген, жоғары текті ата-анасынан айырылған жас құл. Ол гүл шоқтарын тоқып сатады, осылайша қатыгез иелері Бурбо мен Стратониске ақша табады. Нидия Глаукусқа ұңғылады және өлімге дейін жеткен қайтарылмаған махаббатқа шыдамай өзіне-өзі қол жұмсайды. Апецид, Арбакес өлтірген Ионаның інісі. 1984 жылғы бейімдеуде оның аты Антониус деп өзгертілді. Саллуст, жақсы мінезді эпикурейші және Глаукус досы. Кален, Изида культының ашкөз діни қызметкері, Арбакестің Апецидті өлтіргенін көрген. Бірінші кезде Арбакестің үстінен шантаж жасайды, кейін Арбакес оған қарсы шыққанда шындықты айтады. Бурбо, Каленнің інісі, жарылыс кезінде Изида ғибадатханасын тонайды. Олинф, Апецидті христиан дініне өткізген христиан. Діні үшін өлім жазасына кесіледі. Диомед, Помпейде әсем кештерімен танымал бай, ашқарақты саудагер. Джулияның әкесі. Джулия, Диомедтің әдемі, бірақ ерке қызы. Глаукусқа көз тігіп, оны махаббатқа түсіретін эликсир алады, бірақ оның орнына оны ақылдан бездіретін эликсир алады. Клодий, құмар ойындарына құмар, ақшаны ысыраптайтын дворян. Джулия Глаукусқа деген қызығушылығын жоғалтқаннан кейін Джулияның күйеуіне үміткер болады. Лепид, тағы бір дворян, Глаукус, Саллуст және Клодийдің досы. Везувий сиқыршысы, Арбакеске психикалық эликсир беретін сиқыршы. Соңында ол қауіп туралы болжам жасайды және Помпейден қашады. Панса, Помпейдің эдилі, тарихи Помпейлік Гай Куспий Пансаға негізделген. Лидон, Помпей амфитеатрында әкесінің бостандығы үшін ақша табу үшін күресетін гладиатор. Медон, Диомедтің құлы, Помпейдің христиан қауымының мүшесі, Лидонның әкесі. Стратоника, Нидияның бұрынғы иесі, оған ең қатыгездікпен қараған, Бурбоның әйелі.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
79 жылы Помпеиде. Афиналық дворян Глаукус көшпенді Рим қаласына келіп, әдемі грек қызы Ионеге ғашық болады. Ионеның бұрынғы қамқоршысы, зұлым мысырлық сиқыршы Арбакс, Ионеге құмарлық танытып, олардың жаңа ғана басталып келе жатқан бақытын жоюға тырысады. Арбакс Ионеның сезімтал ағасы Апаэцидті Изис культінің әуесқойлығына баулу арқылы құртады. Соқыр құл Нидияны оның қатыгез иелері Бурбо мен Стратоникадан Глаукус құтқарады, ол оны жасырын түрде сағынады. Арбакс Ионеге өзінің махаббатын білдіріп, оның бас тартуынан кейін ашуға толады. Глаукус пен Апаэцид оны құтқарады, бірақ Арбакс жер сілкінісінен зардап шегеді, бұл Везувийдің жақында атқылауының алғышаңы. Глаукус пен Ионе махаббаттарына шаттанады, ал Нидияның жүрегі ауырады, ал Апаэцид христиан дінінде жаңа сенім табады. Нидия Глаукусқа қызығушылық танытқан бай жас әйел Юлияға Арбакстан Глаукустың махаббатын жеңу үшін махаббат суы алуға көмектеседі. Бірақ махаббат суы шын мәнінде Глаукусты ақылдан бездіретін у. Нидия суды ұрлап, Глаукусқа береді; Глаукус аз мөлшерде ішіп, ақымақ сөздер айта бастайды. Апаэцид пен Олинт, ерте христиан, Изис культінің алдауын ашық жариялауға бел буады. Арбакс жараларынан жазылғаннан кейін Апаэцидті өлтіретінін естіп, оны пышақтап өлтіреді, содан кейін қылмысты Глаукусқа таңады, ол оқиға орнына кездейсоқ келген. Арбакс өзін Ионеның заңды қамқоршысы деп жариялайды, ол Арбакс өзінің бауырын өлтіргеніне сеніп, оны өз үйінде тұтқындап ұстайды. Ол сондай-ақ Нидияны тұтқындап, Глаукустың кінәсіздігін дәлелдей алатын кісі өлтіруге куәгер бар екенін біледі - Арбакс тұтқынындағы дін қызметкері Кален. Ол Глаукустың досы Саллустқа хат жіберіп, оларды құтқаруын сұрайды. Глаукус Апаэцидті өлтіргені үшін, ал Олинт дінге қарсы шығуы үшін айыпталады, олардың жазасы амфитеатрде жабайы аңдарға жем болу. Барлық Помпея қанды гладиаторлық ойындар үшін амфитеатрға жиналады. Глаукус аренаға әкелінгенде, арыстан - жақындап келе жатқан атқылауды сезініп, оның өмірін сақтап, қайтада клеткасына оралады. Саллуст аренаға кіріп, Арбакс жасаған қастандықтың барлығын ашады. Халық Арбакс арыстанға лақтырылуын талап етеді, бірақ тым кеш: Везувий атқылай бастайды. Күл мен тас жауады, үлкен үрей тудырады. Глаукус Ионені Арбакс үйінен құтқарады, бірақ олар бұзылған көшелерде Арбаксқа кездеседі, ол Ионені ұстауға тырысады, бірақ оны шартқымен соққыға ұрынады. Нидия Глаукус пен Ионені Неаполь шығанағындағы кемеге жеткізеді, өйткені ол соқыр болғандықтан, қараңғыда жүруге үйренген, ал көретін адамдар жанартау күлінен көздерін қорғай алмайды. Ертесіне таңертең ол тыныш теңізге түсіп, өз-өзіне қол жұмсайды; Глаукусқа деген махаббатының азабынан гөрі өлім артық. Он жыл өткен соң Глаукус Саллустқа, қазір Римде тұратын, өзінің және Ионенің Афинадағы бақыты туралы жазады. Олар Нидияға мазар салып, христиан дінін қабылдады.
Театр және концерт
1853 жылы Пётр Мюллердің (1791-1877) "Помпеидің соңғы күндері" операсы, либреттосын оның үлкен ұлы жазған, Рождествода Германияның Штаден қаласында тұңғыш рет қойылды. 1858 жылы Эрико Петрелланың "Жонэ" операсы, Джованни Перуццинидің романы негізінде жазған либреттосымен, 26 қаңтарда Ла Скалада премьера болды. Опера өте сәтті болды және 20 ғасырдың соңына дейін итальяндық репертуарда сақталды, соңғы қойылымы 1981 жылы Венесуэланың Каракас қаласында өтті. 1877 жылы Лондонның Лонг-Акр қаласындағы Король театрында Везувийдің атқылауы, жер сілкінісі және римдік той сияқты көлемді сахналық қойылым жасалды. Бірақ жер сілкінісі болған жоқ, жанартау жұмыс істемеді, акробаттар төмендегі актерлердің үстіне құлап, қойылым қымбат сәтсіздікке ұшырады. 1912 жылы Джон Филип Соузаның "Помпеидің соңғы күндері" атты үш бөлімді концерттік сюитасы жарық көрді. 2008 жылы "Помпеи" (Германия) мюзиклінің идеясы пайда болды.
Кино
1900 – Помпеяның соңғы күндері (Ұлыбритания), режиссері Уолтер Р. Бут. 1908 – Помпеяның соңғы күндері (Gli ultimi giorni di Pompei) (Италия), режиссерлері Артуро Амброзио және Луиджи Магги. 1913 – Помпеяның соңғы күндері (Gli ultimi giorni di Pompei) (Италия), режиссерлері Элеутерио Родольфи және (мүмкін) Марио Казерини. 1913 – Джованни Энрико Видали мен Убальдо Мария Дель Колле режиссерлік еткен "Жоан немесе Помпеяның соңғы күндері" (Италия). 1926 – Помпеяның соңғы күндері (Gli ultimi giorni di Pompei) (Италия), режиссері Кармин Галлоне. 1935 – "Помпеяның соңғы күндері" – Престон Фостер мен Базил Ратбоунның қатысуымен түсірілген RKO фильмі. Бұл фильмде романнан Помпеяның сипаттамасы алынған, бірақ оның сюжеті мен кейіпкерлері қолданылмағандығы туралы ескерту жасалған. 1950 – Помпеяның соңғы күндері (Gli ultimi giorni di Pompei / Les Derniers Jours de Pompéi) (Италия/Франция), режиссерлері Марсель Л’Эрбиер және Паоло Моффа. 1959 – Помпеяның соңғы күндері (Gli ultimi giorni di Pompei) (Италия), режиссерлері Марио Боннард пен Серджио Леоне.
Теледидар
1984 – Помпеяның соңғы күндері (Италия/Ұлыбритания/АҚШ), телесериал.
Аудио
1980 жылы CBS радиосының «Құпия Театры» танымал американдық актерлердің толық құрамымен бес бөлімдік бейімдеуді ұсынды.