Ежелгі викингтердің жерлеу салты

Кіріспе

Ежелгі Солтүстік германдық нормандықтардың жерлеу салты, яки Викинг дәуіріндегі Солтүстік германдық нормандықтардың (алғашқы ортағасырлық скандинавиялықтардың) жерлеу салты археологиялық зерттеулерден де, Исландия сагалары мен Ежелгі норвеж тіліндегі поэзия сияқты тарихи жазбалардан да белгілі. Скандинавия аймағында викинг патшалары мен басшыларының құрметіне салынған көптеген обалар, рун тастары және басқа да ескерткіштер сақталған. Олардың ең танымалдары Норвегиядағы Борре обалар жинағында, Швециядағы Биркада және Даниядағы Линдхолм-Хойе мен Йеллингте орналасқан. Көне дәстүрлердің бірі – кемеде жерлеу салты, онда марқұм адам қайыққа немесе тас қайыққа жатқызылып, оның өмірдегі мәртебесі мен қызметіне сай қабірлік сыйлықтар берілетін, кейде құлдар да құрбандыққа шалынған. Содан кейін, әдетте, сүйектердің үстіне тас және топырақ үйінділері орнатылып, оба құрылатын. Басқа да практикаларға құрбандық шалу немесе өртеу кіретін, бірақ ең көп тарағаны – марқұмды оның әлеуметтік статусын көрсететін заттармен бірге жерлеу.

Ауыр жүк

Өлген адамға сыйлықтар сыйлау жиі кездесетін жағдай еді. Еркектер де, әйелдер де қабірге бірге заттар қойылған, тіпті денесі өртеліп, отқа жақылса да. Викингтерді жақындарымен немесе үй ішіндегі құлымен бірге жерлеуге немесе бірге өртеуге болар еді. Қосылатын заттардың мөлшері мен құны марқұмның қай әлеуметтік топтан шыққандығына байланысты болды. Өлген адамды дұрыс жолмен жерлеу маңызды болды, осылайша ол өмірден кейінгі әлемге сол әлеуметтік статусымен қосыла алатын болып, мәңгілікке адасқан, үйі жоқ жанға айналмау үшін. Егер заттар марқұммен бірге өмірден кейінгі әлемге аттанса, оларға да сондай күтім көрсету қажет еді. Егер адамды өртесе, қабірдегі заттар да бірге өртелуі керек еді, ал егер марқұмды жерлесе, заттар онымен бірге жерленетін. Кейбір зерттеушілер қабірдегі заттардың викинг қоғамында маңызды әлеуметтік функция атқарғанын айтады. Мұрагерлік туралы қатаң ережелердің немесе дамыған қаржы нарықтарының болмауынан қабірдегі заттар отбасылық мұрагерлік дауларын азайтуға көмектескен болуы мүмкін. Бұл викингтердің қабірлерінде жылдам сатылмайтын мүліктің көп болуын, сондай-ақ қабір мазмұнының аймақтық ерекшеліктерін түсіндіруге ұсынылады. Қабірдегі заттардың көлемі герман тайпалары арасында әртүрлі болды, бұл германдық жерлеу салтының жаңа мәдениеттердің ықпалымен бейімделуін көрсетеді. Кейбір факторлар, мысалы, зергерлік бұйымдар мен ескерткіштердегі жануарлар бейнесіндегі өрнектер герман тайпалары арасында ортақ болғанымен, кейбір заттар мәдени ықпалдың әртүрлілігіне байланысты өзгерді, мысалы, зергерлік бұйымдарындағы крест сияқты христиандық иконографияның қолданылуы.

Жерлеу ескерткіштері

Викингтердің жерлеу рәсімі айтарлықтай қымбатқа түсуі мүмкін еді, бірақ мола мен қабірге қосылған заттар ысырапқа салынған деп есептелмейтін. Бұл марқұмға көрсетілген құрметпен қатар, ұрпақтарының әлеуметтік статусын көрсететін ескерткіш ретінде де қызмет етті. Әсіресе күшті норвегиялық рулар монументалды қабірлер арқылы өз мәртебелерін көрсетуге болатын. Мысалы, Вестфольдтағы Борре үстірт зияраты Йнглинг әулетімен байланысты және онда тас кемелер салынған ірі молалар болған. Даниядағы Йеллинг – викинг дәуіріндегі ең ірі корольдік ескерткіш. Оны Харальд Блутуз әкесі Горм мен анасы Тираның естелігі үшін және өзінің құрметіне салған. Бұл екі ірі моланың тек біреуінде ғана камералы қабір болды, бірақ екі мола, шіркеу және Йеллинг тастары – бұдан бұрынғы діни сенімдер мен христиандықтың алғашқы кезеңдерінде өлімді рәсімдеудің маңыздылығын көрсетеді. Скандинавияда үш жерде бүкіл қауым пайдаланған ірі зияраттар бар: Мёларендағы Бирка, Шлезвигтегі Хедеби және Ольборгтағы Линдхолм-Хёйе. Линдхолм-Хёйдегі қабірлер пішіні мен көлемі жағынан әртүрлі. Тас кемелермен қатар үшбұрышты, төртбұрышты және дөңгелек қабірлер де кездеседі. Мұндай зияраттар ұзақ бойы, бірнеше буын бойы қолданылып келген және ауылдық елді мекендерге жатады.

Әдет-ғұрыптар

Солтүстік герман тайпаларының ритуалдық амалдары өте икемді болды, себебі олар уақыт, мәдени және діни ықпалдарға байланысты бейімделді. Пұтқа табынушылықтың жерлеу рәсімдерінің іздері жалғасып келгенімен, осы рәсімдердің көптегені уақыт өте келе әртүрлі аймақтарда өзгерді, әсіресе христиан діні солтүстік герман халқына жылдам әсер ете бастағаннан кейін. Ұлыбританиядағы Карлайл қаласындағы жерлеу орнында жақында жасалған қазба жұмыстары пұтқа табынушылық және христиандық дәстүрлердің араласуымен жасалған жерлеуді көрсетіп, норвегтердің осы жаңа аймақтарға бірте-бірте сіңісуімен рәсімдердегі өзгерістерді көрсетеді. Бұл – Рагнарёк кезінде йотун әскерін тасымалдау үшін қолданылатын Нагльфар кемесінің құрылысын аяқтау үшін, өлгендердің кесілмеген тырнақтарының қолжетімді болмауына байланысты болды. Кейбір рәсімдерде театрлық қойылымдар көп болды, құрбандықтар жерлеудің үлкен оқиғасындағы актерлер ретінде мақтан тұтылды. Жерлеу рәсімі қабірді дайынға жеткізуге қажетті уақытты қамтамасыз ету үшін бірнеше күнге созылуы мүмкін. Бұл рәсімдерге ұзақ дастарқандар, ішімдік ішу, музыка, әндер мен дұғалар, көріп тұру, адамдар мен жануарларды құрбан ету кіретін. Көзі куәгер болғандардың айтуынша, әйелдер осы рәсімдерде маңызды рөл атқарды, тіпті жерлеу рәсімінің режиссері қызметін атқарды. Кемемен жерлеуге өлгендерді жерге көміп, қабірдің үстіне кеме пішіндес тастар қою немесе кеме немесе кеме суреті салынған рундық тас орнату да кіруі мүмкін. Кемелер көбінесе саяхат немесе шабуыл үшін емес, демалыс үшін пайдаланылатын кемелер болды. Кейбір кемелер, әсіресе олар орындықтар сияқты қажетті жабдықтарсыз жасалған болса, кемемен жерлеу үшін жалға алынған болуы мүмкін. Ғалымдар жерлеудің кейбір элементтері солтүстік герман тайпаларына тән жерлеу ерекшеліктеріне сәйкес келеді деген пікірде, бірақ түркі халықтарында да басқа ұқсастықтар бар. Сондықтан, кейбір жаңа зерттеулер Ибн Фадланның бізге он ғасырдағы Скандинавиядағы амалдар туралы хабар бергенін барынша көрсетуге тырысады, ал басқа жұмыстар оны азайтуға бейім.

The ritualistic practices of the north germanic tribes were incredibly pliable as they adapted in response to temporal, cultural, and religious influences. While traces of pagan funeral practices remained a common thread, many of these practices shifted over time throughout these various regions, especially once Christianity began to rapidly influence the north germanic population. Recent discoveries at a burial site in Carlisle in the United Kingdom demonstrates a hybrid burial between pagan and Christian traditions, demonstrating the shift in ritual practice as the norsemen began to slowly assimilate to these new regions. lest uncut nails from the dead be available for the completion of the construction of Naglfar, the ship used to transport the army of jötnar at Ragnarök. Some rituals demonstrated heavy theatrics, glorifying the sacrifices as actors in the greater narrative of the funeral. The funeral ritual could be drawn out for days, in order to accommodate the time needed to complete the grave. These practices could include prolonged episodes of feasting and drinking, music, songs and chants, visionary experiences, human and animal sacrifice. Eyewitness accounts even credit women as having key roles in these ritualistic practices, serving as almost the director of the funeral. Ship burials can also include the dead being buried in the ground and then on top of the grave, stones are placed in the shape of a ship or a runestone placed on the grave with a ship or scene with a ship carved into the stone. The ships tended to be ships of pleasure rather than ships utilized for travel or attack. Some ships were potentially chartered for the sake of a ship burial, especially considered they were designed without some necessary features like seats. Scholars agree that some elements of the funeral correspond to features of funerals distinctive to the north germanic tribes, but other parallels exist among Turkic peoples. Thus, some recent scholarship has sought to maximize the case that Ibn Fadlān informs us about practice in tenth century Scandinavia, while other work has tended to minimize it.

Қорытынды

Ибн Фадлан өзінің байлығы мен мәртебесі төмен адамдардың жерлеуі туралы байқағанын да айтады. Ол кедей адам қайтыс болған кезде, оның денесі өзінің достары жасаған кішкентай қайықта жан тапсырылады дейді. Құл өлгенде, иттер мен құстар оның денесін жейді. Ұры немесе қарақшы өлгенде, оның денесін ағашқа іліп, жел мен жаңбыр оны қиратып тастағанша сол жерде қалдырады. Содан кейін ол өзінің куәгері болған бір ұлы адамның жерленгенін егжей-тегжейлі баяндап береді. Мұндай жағдайда Ибн Фадлан байлығының үштен бір бөлігі отбасына мұра болып қалатынын, үштен бір бөлігі жерлеу киімдеріне, ал үштен бір бөлігі жерлеу кезінде ішуге болатын набид (алкогольді сусын) төлейтінін айтады. Өлген әмірші набид, жеміс-жидек және барабанмен бірге уақытша қабірге қойылды, ол он күн бойы, олар оған жаңа киім тігіп болғанша, жабылып тұрды. Ибн Фадланның айтуынша, марқұмның отбасы оның құл қыздары мен жас құл жігіттерінен өзімен бірге өлуге ерікті адам сұраған; "әдетте, құл қыздар өлуге ұсыныс жасайды". Бір әйел ерікті түрде көмекке келді, онымен бірге екі құл қыз, Өлім періштесінің қыздары, қуана ән айтып жатқанда, оларға көп мөлшерде мас сусын берілді. Оның мәйіті өртелетін уақыт жеткенде, қайықты өзеннен жағаға шығарып, ағаштан жасалған платформаға қойды. Олар кемедегі өлі әміршіге сәнді төсек жасады. Содан кейін "Өлім періштесі" деп аталған қарт әйел төсекке жазғыштар қойды. Содан олар әлгі кісіні қабірден алып шығып, жаңа киім кигізді. Басшы төсегінде тұрып, айналасында набид, жеміс, басилик, нан, ет және пияз болды. Содан олар бір итті екіге бөліп, екі бөлігін қайыққа лақтырып, оның қасына қаруын қойды. Олар екі атын термен шауып, оларды кесіп, етін кемеге лақтырып жіберді. Олар екі сиырды, бір тауықты, бір әтешті сойып, солармен де солай істеді. Сол кезде құл қыздар қожайындарының шатырларын аралап, екеуінің де жыныстық қатынаста болуларын күтті. Әркім оған: "Бұны сенің иеңе айт, мен мұны тек сені жақсы көретінім үшін істедім", - деді. Түстен кейін олар қызды есіктің аяқ жағына ұқсайтын жерге алып барып, үш рет қолдарына көтеріп алып, көтеріп алып, сонда ұстап отырды. Қыз оларға көргендерін айтып береді. Алғашқыда ол әке-шешесін, екіншіде өлген туыстарын, ал үшіншіде қожайынды жұмақта көрді. Сол жерде жасыл, әдемі, онымен бірге ол ерлер мен жастарды көрді. Ол қожайынының өзіне қол сілтеп жатқанын көрді. Содан кейін ол бас кескен, ол кейін қайыққа лақтырылды тауық әкелді. Содан кейін құл қызды кемеге алып кетеді. Ол білезіктерін шешіп, қартқа берді. Содан кейін ол аяқ байрағын шешіп алып, қарт әйелдің екі қызына берді. Содан соң олар әйелді кемеге мінгізіп алды. Бірақ олар әйелдің өлі әміршінің жатқан шатырына кіруіне рұқсат бермеді. Қызға бірнеше ыдыс-аяқ ішімдік беріліп, ол ән шырқады, содан кейін қарт әйел оны шатырға кіруге шақырды. "Мен қыздың не істеп жүргенін білмейтінін көрдім", - дейді Ибн Фадлан. Содан кейін қызды шатырға қарт әйел тартып әкетті, ал ер адамдар оның айқайы естілмеуі үшін таяқпен қалқандарын ұра бастады. Алты ер адам шатырға кіріп, қызды ұстап алады да, қожайынының төсегіне жатқызады. Екі ер адам оның қолын ұстады, ал тағы екеуі - билегін. Өлім періштесі қыздың мойнына арқан байлап, екі адам арқанды тартқанда, қарт әйел қызды бүйірінің арасына пышақпен түйреді. Содан кейін, өлген әміршінің ең жақын туысы, бір қолымен анусін, екіншісімен жанып жатқан ағашпен жауып, артқа қарай жылаңаш жүріп, кемені отқа айналдырды, содан кейін басқа адамдар отқа ағаш қосылды. Бір хабаршы Ибн Фадланға мұсылмандықтардың жерлеу рәсімінен айырмашылығы, от өлген адамның жұмаққа тез жетуін тездетеді деп түсіндірді. Кейін күлдің үстінен дөңгелек шатыр салынған, ал үйінді ортасына қайың ағашынан бағана тұрғызылған, онда өлген әмірші мен оның патшасының есімдері ойылып жазылған. Содан кейін олар кетіп қалды.

Ibn Fadlan reports also what he observed for burials for those not of high status or wealth. He says that when a poor person dies, he is cremated in a small boat built by his fellows. When a slave dies, the dogs and carrion fowl devour the body. When a robber or thief dies, his body is hung on a tree and left there until the wind and rain dismember it. He then gives a detailed account of the burial he witnessed of a great man. In such a case, Ibn Fadlān says that a third of his wealth is inherited by his family, a third pays for the funeral clothes, and a third pays for nabīdh (an alcoholic drink) to be drunk at the cremation. The dead chieftain was put in a temporary grave with nābidh, fruit, and a drum, which was covered for ten days until they had sewn new clothes for him. Ibn Fadlān says that the dead man's family ask his slave girls and young slave boys for a volunteer to die with him; "usually, it is the slave girls who offer to die". A woman volunteered and was continually accompanied by two slave girls, daughters of the Angel of Death, being given a great amount of intoxicating drinks while she sang happily. When the time had arrived for cremation, they pulled his boat ashore from the river and put it on a platform of wood. They made a richly furnished bed for the dead chieftain on the ship. Thereafter, an old woman referred to as the "Angel of Death" put cushions on the bed. Then they disinterred the chieftain and dressed him in the new clothes. The chieftain was sat on his bed with nābidh, fruit, basil, bread, meat, and onions about him. Then they cut a dog in two and threw the halves into the boat, and placed the man's weapons beside him. They had two horses run themselves sweaty, cut them to pieces, and threw the meat into the ship. Finally, they killed two cows, a hen and a cock, and did the same with them. Meanwhile, the slave girl went from one tent to the other and had sexual intercourse with the master of each. Every man told her: "Tell your master that I have done this purely out of love for you." In the afternoon, they moved the slave girl to something that looked like a door frame, where she was lifted on the palms of the men three times. Every time, the girl told them what she saw. The first time, she saw her father and mother, the second time, she saw all her deceased relatives, and the third time she saw her master in Paradise. There, it was green and beautiful and together with him, she saw men and young people. She saw that her master beckoned for her. Then she was brought a chicken which she decapitated, and which was then thrown on the boat. Thereafter, the slave girl was taken away to the ship. She removed her bracelets and gave them to the old woman. Thereafter, she removed her anklets and gave them to the old woman's two daughters. Then they took her aboard the ship, but they did not allow her to enter the tent where the dead chieftain lay. The girl received several vessels of intoxicating drinks and she sang, before the old woman urged her to enter the tent. "I saw that the girl did not know what she was doing", notes Ibn Fadlān. Then the girl was pulled into the tent by the old woman and the men started to beat on their shields with sticks so her screams could not be heard. Six men entered the tent to have intercourse with the girl, after which they laid her onto her master's bed beside him. Two men grabbed her hands, and two men her wrists. The angel of death looped a rope around her neck and while two men pulled the rope, the old woman stabbed the girl between her ribs with a knife. Thereafter, the closest male relative of the dead chieftain walked backwards, naked, covering his anus with one hand and a piece of burning wood with the other, and set the ship aflame, after which other people added wood to the fire. An informant explained to Ibn Fadlān that the fire expedites the dead man's arrival in Paradise, by contrast with Islamic practices of inhumation. Afterwards, a round barrow was built over the ashes, and in the centre of the mound they erected a post of birch wood, where they carved the names of the dead chieftain and his king. Then they departed.

Интерпретация

Қыз құлдың жыныстық қатынас жасауы оның өлген әміршіге өмір күшін берудегі рөлін бейнелейді деп ойланады. Ғалымдар құл қызды өлтіру алдында көптеген адамдармен жыныстық қатынасқа түсіп, бақытты және мәртебелі сезінген болар еді деп санайды, бірақ соңғы зерттеулер бұл оқиғаны зорлау және "жұрттылықпен жұту" оқиғасы деп қарастыру керектігін айтады. Ол, күйзеліске ұшыраған адамдар, мас сусынды қолдана отырып, құл қызды экстаздық транске түсіріп, оны психикалық күйге түсірді деп ойлады және есіктің рамкасымен жасалған бейнелі әрекет арқылы ол өлгендердің әлеміне қарайтын болады деп болжайды.

Адам құрбандығы

Құлдарды жерлеу кезінде құрбандыққа шалу мүмкін еді, осылайша олар өз мырзаларына соңғы дүниеде қызмет ете алатын болды. Sigurðarkviða hin skamma поэмасында Валькирия Брингильдра батыр Сигурдтің жерлеу рәсіміне қанша құлдың құрбандыққа шалынуы және олардың денелерін өртеу қалай жасалуы керек екені туралы нұсқаулар беретін бірнеше шумақ бар, мысалы төмендегі шумақта:

Викинг дәуірінде кейде әйел күйеуінің жерлеу рәсімінде құрбандыққа шалынған.

Жүктеу

Бұл дәстүр бойынша, мәйіт пен қабірлік сыйлықтарды өртеушіңге (бағанаға) жағып жіберетін. Қалдырылатыны – тек металлдың, жануарлар мен адам сүйектерінің күлді қана болды. Өлген адамды кейінгі өмірге жоғары көтеру үшін түтін бағанасын мүмкіндігінше үлкен ету мақсатымен өртеушің салынатын. Бұл символизм Йнглинг сагасында былай сипатталған: Осылайша, ол (Один) барлық өлгендерді өртеуді, олардың мүліктерін өртеушіңге қоюды және күлін теңізге тастауды немесе жерге көмуді заңмен бекітті. Осылайша, ол айтты, әрбір адам өртеушіңмен бірге алған байлығымен Вальхаллаға келеді; және ол сондай-ақ өзі жерлеген нәрселердің де пайдасын көреді. Ерекше көзге түскен ерлерге ескерткіш орнатылып, батырлықпен көзге түскен барлық жауынгерлерге тік тас қойылуы керек еді. Бұл әдет Одиннің заманынан кейін де ұзақ сақталды.

Жерлеу шаралары мен мұрагерлік

Адам қайтыс болғаннан кейінгі жетінші күні адамдар сьяунд (ішу рәсімін қамтитын, жерлеуге арналған сыра мен тойды білдіретін сөз) тойлаған. Жерлеуге арналған сыра – өлім жағдайын әлеуметтік жағынан бөліп көрсетудің бір жолы еді. Мұрагерлер мұраларын алуға құқылы болу үшін жерлеуге арналған сыраны ішу керек болды. Егер марқұм жесір немесе үй иесі болса, мұрагер билік орнына отырып, биліктің ауысуын белгілеуге болатын. Скандинавиядағы бірнеше ірі рун тастары мұрагерлік туралы хабарлайды, мысалы, Хиллершё тасы, ол әйелдің өз балалары ғана емес, немерелерінің де мүлкін қалай мұраға алғанын түсіндіреді, ал Хёгби рун тасы барлық ағаларының қайтысынан кейін қыздың жалғыз мұрагер болғанын айтады. Бұл заңдық шешімдер әлі қағазға түсірілмеген заманнан қалған маңызды меншік құжаттары. Остфольдтан табылған рун тасының бір түсіндірмесіне сәйкес, ұзын рун жазуы үй иесінің құрметіне өткізілген жерлеуге арналған сыра туралы айтады және үш қызды заңды мұрагерлер деп жариялайды. Ол 5 ғасырға жатады және Скандинавиядағы әйелдердің мұрагерлік құқығын қамтитын ең көне заң құжаты болып саналады.