Кіріспе

Тамақ түрі

Көпірген дәндер – өңдеу арқылы кеңейтілген ("көпірген") дәндер. Олар ғасырлар бойы қарапайым әдістермен, мысалы, аққуық жарылғандай пісіріліп келген. Қазіргі кезде көпірген дәндер көбінесе жоғары температура, қысым немесе экструзия арқылы жасалады. Адамдар көпірген дәндерді әртүрлі тәсілмен жейді, бірақ оны қарапайым түрде, қант немесе тұз қосып та жеуге болады. Коммерциялық өнімдер, мысалы, жүгері қабыршақтары мен жүгері бөлшектері, көптеген ингредиенттерді біртекті қамырға араластырады. Содан кейін қамырдан белгілі бір пішін жасалып, кептіріледі және/немесе экструзияланады. Бұл олардың көтерілуіне себеп болады, бірақ көпірмейді немесе жарылмайды. Көпірген дәндер таза болса пайдалы, бірақ басқа ингредиенттер қосылғанда денсаулыққа пайдалы қасиеттерін жоғалтуы мүмкін. Көпірген дәндер таңғы асқа арналған жаңғақтар ретінде және күріштің кеспесі түрінде танымал. Жаңғақтардың тұтас дәндерден жасалғандығын анықтау оңай болса да, күріш кеспесінің кеңею коэффициенті одан да жоғары, ал соңғы өнім біршама біртекті болады.

Тарих

Ең көне жарылған дәндер 1948 және 1950 жылдары Нью-Мексиконың батыс-орталық бөлігінде табылған. 4000 жылға дейін сақталған жаңғақтың қабықтары (попкорн) анықталды. Бұл жарылған дәндер бір центтен екі дюймға дейін өлшемде болды және оларды жаңғақты жарыту сияқты әдіспен жасауға болады. Күріш ежелгі заманнан бері ыстық тұзға қуыру арқылы жарылып келеді, онда алдын ала қайнатылған (мысалы, буға пісіріліп, кептірілген) күріш қыздырылған тұздың әсерінен жарылады. Жарылған дәндерді жасаудың қазіргі заманғы әдісі 1901 жылы Миннесота штатының Ред-Уинг қаласында доктор Александр П. Андерсон тапқан. Ол жүгері крахмалының түйіршіктеріне жылу мен қысымның әсерін зерттеу үшін тәжірибе жасады, оларды алты шыны түтікке салып, жапты да, түсі өзгергенше пешке қойды. Доктор Андерсон оларды шығарғанда жарылыс болды; жүгері крахмалы жарылған, ақ массаға айналды. Андерсонның өнертабысы кейіннен «Жаңғақ пушкасы» деп аталды, сондай-ақ «қытайлық жаңғақ жасау машинасы» деп те аталады. Азияда жаңғақ жасаудың көне әдісі ретінде, дәнді жарытуға арналған пушка 20 ғасырдың соңында Қытаймен байланыстырыла бастады. Бұл құрылғы тамшы тәрізді пішіндес қысыммен пісіру қазаны. Құрылғы Қытаймен байланысты болғанымен, Азиядағы дәнді жарыту құрылғысының нақты тарихи кезеңі расталмады. Бұл суретті 1938 жылы шотланд миссионері Иан мен Рейчел Моррисон жұбайы түсірген, Йошимура өнертабын аяқтағанға дейін көп жыл бұрын.

Өндiру

Пұлдырылған күрішті қарапайым, бірақ тиімді ыстық тұзда қуыру әдісімен жасауға болады. Тұз табада бірнеше секунд ішінде қосылған күрішті жарып тастауға жеткілікті ыстыққа дейін қыздырылады. Алдын ала пісірілген немесе кептірілген күріш ыдыстың қыздырылған құрамына қосылып, араластырылады. Пұлдыру бірден басталып, бір минуттан кем уақыт ішінде аяқталады, ал күріш сілеммен сыланып алынады. Жоғары қысыммен пұлдырылған дәндер тұтас дәндерді ыдысқа жоғары қысыммен бумен орналастыру арқылы жасалады. Ыдыстың герметикалық жабылуы кенеттен бұзылғанда, будың күшімен ядроның ішкі қабығы кеңейіп, көлемі бастапқы көлемінен бірнеше есеге артады. Пұлдырылған күріш немесе басқа да дәндер кейде Қытайда, Кореяда ("ппеонг твиги" 뻥튀기 деп аталады) және Жапонияда ("пон гаши" ポン菓子 деп аталады) көше тағамы ретінде кездеседі. Бұл елдерде саудагерлер ашық отта қыздырылған айналмалы болат қысым камерасы бар, жылдамдықты қамтамасыз ететін арба/пұлдырғыш құрылғысын қолдана отырып, пұлдыру процесін жүзеге асырады. Қысымның босауынан туындаған күркіреген дауыс жарнама қызметін атқарады. Қысым камерасын желдету арқылы пұлдырылған дәнді өндіру негізінен партиялық процесс болып табылады. Ірі көлемде тиімділікке қол жеткізу үшін үздіксіз процестік жабдықтар жасалды, онда алдын ала пісірілген астық жоғары қысымды бу камерасына жіберіледі. Содан кейін бу камерасынан Вентури түтігі арқылы кеңейту камерасына шығарылады, онда пұлдырылған астық жиналады және келесі өңдеу кезеңіне жіберіледі. Бұл құрылғылар, әдетте, бумен пұлдыру машиналары деп аталады, 20 ғасырдың екінші жартысында Швейцария мен Италияда жетілдірілді, бірақ қазір Қытайдағы өндірушілерден де қол жетімді.