Кіріспе

Нақты емес әрекет

Экзистенциализмде, жаман ниет – адамдардың қоғамның сыртқы қысымына ыңғайласып, жалған құндылықтарды қабылдап, саналы адамдар ретінде туа біткен еркінен бас тарту арқылы шынайы емес әрекет етуіне себеп болатын психологиялық құбылыс. Жаман ниет өзін-өзі алдау және өкпелік сезім сияқты ұқсас түсініктерден де туындайды.

Еркіндік және таңдау

Экзистенциалистік ойдағы маңызды талап – адамдар әрқашан таңдау жасауға және өз өмірін өздері қалаған мақсатқа немесе "жобаға" бағыттауға еркін. Бұл пікір адамдардың тіпті қиын жағдайларда да осы еркіндіктен қашып құтыла алмайтынын көрсетеді. Мысалы, тіпті империяның отарланған құрбандарының да таңдау мүмкіндігі бар: билікке бағыну, келіссөздер жүргізу, өз-өзіне қол жұмсау, зорлықсыз қарсылық көрсету немесе қарсы шабуыл жасау. Сыртқы жағдайлар адамдарды шектеуі мүмкін, бірақ олар адамды қалған баламалардың біреуін таңдауға мәжбүрлей алмайды. Осы тұрғыдан алғанда, әрбір адамның таңдау еркіндігі сақталады. Сондықтан адам өте қиын жағдайда, оның салдарына толыққанды түсініп, шешім қабылдауы мүмкін. Жан-Поль Сартр үшін, саналы мүмкіндіктердің бірінің басқаларынан жоғары екенін (мысалы, "Мен өмірімді қауіпке тікелейтінге болмайды, себебі мен отбасымды асырауым керек") айту – әлемдегі бір заттың рөлін қабылдау, еркін қағида емес, жағдайдың ықпалында болу (өзінің ішкі болмысы, яғни ол "ішінде" және онда шектеу ретінде әрекет етеді). Сартр үшін мұндай көзқарас – өзін-өзі алдаудың айқын көрінісі.

Қасақана сана мен бостандық

Бұл философия бойынша, адамдар әрқашан өздерінің білгенінен артық екенін сезінеді; олар тек қана білгендерімен ғана шектелмейді. Осы тұрғыдан алғанда, адамдарды фактілік жағдай, жеке тарих, мінез-құлық, дене немесе объективті жауапкершілік сияқты шектеулерді қамтитын сананың "мақсатты объектілері" деп анықтау мүмкін емес. Сартрдың сөзімен айтқанда, "Адамдық шындық – ол емес нәрсе, және ол – болатын нәрсе емес". Мысалы, дәрігер болуға қарамастан, шошқа шаруасы болуға ұмтылу. Адам кім емес екені – шошқа шаруасы, кім екені емес – дәрігер. Сартрдың пікірінше, адамды тек теріс тұрғыдан ғана, "ол емес нәрсе" деп анықтауға болады, және осы теріс айқындама "ол не" дегеннің жалғыз оң анықтамасы болып табылады. Осыдан адам объективті жағдайды таңдау еркіндігіне байланысты әртүрлі реакциялардың бар екенін түсінеді, себебі ешбір жағдай бір ғана жауапты диктаттай алмайды. Адам бұл мүмкіндіктерден айырылғанын жосықпен көрсетуі мүмкін, бірақ бұл оның осы нәрселерден бостандығы мен бөлінуі арқасында жасалған шешім. "Жалған ниет" – бұл өзіне осы қашқынсыз еркіндіктен бас тартудың парадоксалды ерікті шешімі.

Сартр

Сартр кафедегі официантты мысалға келтіреді, оның қимылдары мен сөйлесімі шамадан тыс "официантқа лайықты". Оның дауысы ұнатуға құштар; ол тағамды қатаң және әдемі түрде ұстап әкеледі; "оның қимылы жылдам және алға қарай, сәл тым нақты, сәл тым шапшаң". Оның асыра көрсеткен мінез-құлқы оның официант рөлін ойнап, әлемдегі бір затқа, официант болуға арналған автоматқа айналғанын көрсетеді. Оның осылай әрекет етуі, оның тек официант емес екенін білетінін жоққа шығарады, бірақ ол өзін-өзі саналы түрде алдап отыр. Сартрдың тағы бір мысалы – бірінші кездесудегі жас әйел туралы. Ол өз сыртқы түріне жасалған мақтаулардың жыныстық мәнін елемеп, оларды адам санасы ретінде өзіне арналған сөздер деп қабылдайды. Ол оның қолын ұстағанда, оның қолында бейжай түрде қалдырады, "келіспей де, қарсылық көрсетпей де – бір нәрсе", оның ымға жауап беруден немесе сөккенінен бас тартады. Осылайша ол оның ниетін мойындап, оның ұсынысын қабылдау немесе қабылдамау сәтін кейінге жылдырады. Ол өз қолын әлемдегі бір зат ретінде қарастырады және оның мақтаулары оның денесімен байланысты емес, физикалық тіршілік және осы физикадан бөлек, еркін сана ретіндегі екі жақты адамдық шындығымен ойнайды. Сартрдың пікірінше, официант пен әйел жаман ниетпен әрекет ету арқылы өз еркіндіктерін жоққа шығарып, осы үшін өз еркіндіктерін пайдаланады. Олар өздерінің еркіндіктерін жақсы біледі, бірақ оны мойындамай, белсенді түрде таңдайды. Жаман ниет осы тұрғыдан алғанда парадоксалды: жаман ниетпен әрекет ететін адам өз бостандығын жоққа шығарады, бірақ бас тартуды іске асыру үшін оған сүйенеді. Алайда, Лесли Стивенсон официантты жаман ниеттің мысалы ретінде сипаттау – Сартрдың ниетін бұрмалау деп санайды.

Де Бовуар

Симона де Бовуар жаман ниетпен әрекет ететін әйелдердің үш негізгі түрін сипаттады: өзін құнды нәрсе ретінде қарастырып, өз еркіндігінен бас тартатын нарциссист; өзінің еркіндігін абсолютті нәрсеге салып беретін мистик; және өзінің жеке басын ер адамға толықтай беріп, оның тұлғасында еріп кететін ғашық әйел. Ол сондай-ақ, өзін сыртқы бір мақсатқа бағындырып, өзінің еркіндігін жоққа шығаратын, сол себепті жаман ниетпен әрекет ететін, өзін "шындыққа берілген адам" деп атаған адамды да қарастырды.

Екі саналық күй

Сартр біздің әдетте қоршаған ортамызды қабылдайтын санамыз бен осы сана туралы ойлаудың өзгеше екенін айтады; яғни, "осы қоршаған ортаны біздің санамыз" деген сана. Біз ойлап, бұрынғы санамызды талғамайынша, алғашқы сана – рефлексияға дейінгі сана болып табылады. Рефлексияға дейінгі сананы талғау – рефлексиялық сана. Сартр мұны Фрейд қолданғандай, санасыздық деп атауға болмайды деп санайды. Ол автобусқа жүгіру мысалын келтіреді: адам автобусқа жүгіруді тоқтатқанға дейін "автобусқа жүгіріп бара жатқанын" сезінбейді, себебі соған дейін оның санасы автобустың өзіне, оны қууға емес, бағытталған болады. Осы тұрғыдан алғанда, сана әрқашан өзіне-өзі сезінуді ("өзі үшін болуды") қамтиды. Сартр үшін сана адамның әлемнен бөлінуін және осылайша еркіндігін де білдіреді, сондықтан адам мұны әрқашан білуі мүмкін. Дегенмен, адам осы екі сана деңгейін өзгерте алады, сондықтан олардың рефлексиялық санасы объективті жағдайдың нақты шектерін еңсерілмейтін деп түсіндіреді, ал рефлексияға дейінгі сана баламаларды біледі.

Еркіндік пен адамгершілік

Адам, белгілі бір жағдайда, өзін сыртқы жағдайларға байланысты әрекет етуге сендіреді, еркіндіктің ауыртпалығынан қашу үшін. Сартр адамдардың "еркіндікке сотталғанын" айтады; олар үшін таңдау жасау үшін "объективті" моральдық жүйені қабылдаса да, немесе тек прагматикалық қажеттіліктерін ұстанса да, олар өзінің, негізінен, оның бір бөлігі емес екенін түсінуі керек. Сонымен қатар, сананың қасақана нысандары ретінде, адам өзінің бір бөлігі емес, керісінше, сана ретінде, өзін және өзінің болу мүмкіндіктерін анықтайтын нәрсеге қарсы қояды. Сартр адамзаттың сыртқы моральдық жүйені қабылдап жауапкершіліктен қашуға құқығы жоқ деп есептейді, себебі мұндай қабылдау – біз жасырын немесе ашық түрде қолдайтын таңдауымыз, және оған толық жауапкершілік алуымыз керек. Бұл жауапкершіліктен қашу мүмкін емес, өйткені таңдау еркіндігінен өзін ажырату әрекетінің өзі таңдаудың көрінісі, ал таңдау адамның ниеті мен құштарлығына байланысты. Ол: "Мен жауапкершіліктен қашуға деген құштарлығым үшін өзім жауаптымын" дейді. Адам ретінде, біздің іс-әрекеттеріміз сыртқы күштермен анықталады деп мәлімдеуге болмайды; бұл экзистенциализмнің негізгі тезисі. Адам осы мәңгілік еркіндікке "сотталған"; адамдық табиғаттың анықтамасы пайда болмас бұрын адамзат өмірге келеді. Адам өзін әлемдегі бір зат ретінде анықтай алмайды, себебі оның басқаша болуға мүмкіндігі бар. Бір адам "философ" бола алмайды, өйткені ол өзін "философ" деп анықтайтын іс-әрекеттерді тоқтатар шақ келгенде, ол философиядан бас тартады. Адам қандай рөлді қабылдаса да, ол оны анықтай алмайды, себебі рөлді атқарудың соңы болады; яғни, бізге басқа рөлдер тағайындалады – "шеф-аспаз", "ана" және т.б. Жеке тұлға тұрақты емес және ол әлемдегі нәрсе бола алмайды. Өзіне қатысты анықтамаларға оң баға беру мүмкін болмаса да, өзінің не екенін айту мүмкіндігі сақталады. Моральдық белгісіздікке байланысты туындайтын ішкі күйзеліс – экзистенциализмдегі орталық тақырып, себебі бұл күйзеліс адамның өмір бойы жасаған таңдаулары үшін жеке жауапкершілік сезімін көрсетеді. Жеке таңдауға баса назар бермесе, адам сыртқы моральдық жүйені бұрыс әрекеттерді моральдықпен қатар қою үшін пайдалана алады, бұл өзінен өзінің айырылуына әкеледі. Экзистенциализмге сәйкес, өздерінің моральдық кодекстеріне адал қызметкерлер – қасиетті жазбаларды түсіндіретін дін қызметкерлері, Конституцияны түсіндіретін заңгерлер, Гиппократ антын түсіндіретін дәрігерлер – өз міндеттерін орындауда жауапкершіліктен бас тартқанның орнына, олардың маңыздылығын білуі керек. Бұл тану барлық таңдаудың моральдық мәніне күдік тудыруды, өз таңдауының салдары үшін жауапкершілікті қабылдауды және, демек, өз және басқалардың үнемі өзгеріп отыратын адамдығын қайта бағалауды қамтиды. Адам өзінің таңдау еркіндігін және жауапкершілігін жоққа шығара отырып, жаман ниет танытпауы керек. Барлық жағдайларда жеке жауапкершілікті өз мойнына алу қорқынышты көрінуі мүмкін, бірақ Сартр жеке тұлғаның бостандығын көрсету арқылы, адамдар қабылдаған әлеуметтік рөлдер мен моральдық жүйелер оларды өз әрекеттері үшін моральдық жауапкершіліктен қорғайтынын көрсетуге тырысады.