Кіріспе

Ұлы Александр – Роберт Россеннің 1956 жылы түсірген тарихи драмасы. Бұл CinemaScope және Technicolor форматында түсірілген, македондық генерал және патша Ұлы Александрдың өмірінен алынған эпикалық фильм. Фильмнің сценарийін Роберт Россен жазып, өндірісін жүзеге асырып, режиссерлік еткен. Испанияда түсірілген бұл фильмді United Artists компаниясы көрсетті, ал Александр рөлін Ричард Бертон сомдады. Фильмнің музыкасын итальяндық композитор Марио Насимбен жазған.

Сюжет

Афиналық грек ораторы Демосфен Македония патшасы Филипп II-ге қарсы соғыс жариялайды. Филипп II Олинф қаласын басып алуға әскер жинағанда, оған әйелі Олимпия ұл тартқанын хабарлайды, ол, оның айтуынша, "құдайдан туған құдай". Филипп Олимпияның адалдығына күмәнданып, жүктіліктің құдайдан емес екеніне ашуланады. Алайда, генерал Парменио патшаға Александр өсіп, оның орнын басатынын ұсынады. Александр өсе келе Миезада Аристотельден тарих, математика, логика және басқа да ғылымдарды үйренеді. Александр билікке құштар, ол ұстазына Ахиллес сияқты "ұзақ, беймәлім өмірден гөрі, даңқпен қысқа өмір сүруді" артық көретінін айтады. Филипп содан кейін Александрды Македония астанасы Пеллаға, өзі соғысқа кеткен кезде қаланың регенті ретінде жібереді. Бұл Олимпияның күйеуінің өлімі туралы қауесет таратуына жол бермеу үшін жасалады. Александр осы мүмкіндікті өз билігін жүзеге асыру үшін пайдаланады – ол анасының да, әкесінің де ықпалында болмайды. Кейін Александр Филиппке қосылып, б.з.д. 338 жылы Хайронея шайқасында Афина сияқты қалаларды бағындыру үшін бірге жорықтарға қатысады. Шайқас жеңіліске шаққаннан кейін Александр грек қалаларының Пеллаға қарсы қару көтермеуін және Персияға қарсы соғыс үшін адамдар, қару-жарақ және кемелер беруін талап етеді. Филипп Олимпияны "адалдықсыздық" айыбымен ажырастырып, Атталдың қызы Эвридикаға үйленеді, осылайша оны жаңа патшайым етеді. Бұл қадам Александр мен оның әкесі арасындағы қақтығысты тудырады, себебі Александрдың анасы жоққа шығарылған, сонымен қатар оның мұрагерлігі күмәнді болады, өйткені Филипптің сарайындағылар оны заңсыз туған бала деп санайды. Филипп пен оның сарайы Александрдың адал досы Паузаниясты Александрға деген шексіз құрметі үшін қысымға алғаннан кейін, Олимпияның ықпалымен Паузанияс Филиппті өлтіреді, ал Александр Паузаниясты сол жерде жазалайды. Эвридика өзін-өзі өлтіреді, немесе Олимпия оның өлімін қастерлі етіп көрсетіп, Филипптің Эвридикадан туған ұлы Каранды отқа лақтырады. Осы сәтте Александр барлық македониялықтардың адалдығын иеленеді және әкесінің лауазымын қабылдайды. Ол македониялықтарға Коринф шарты күшінде екенін хабарлайды. Мемнон Александрға адалдық көрсете алмағаны үшін елден қуылды. Александр бүкіл Азияны бағындыруға кіріседі. Қазір Дарий III сарайында жүрген Мемнон оған стратегиялық түрде шегінуді және Александрдың азығы таусылғанда шабуыл жасауды кеңес береді. Алайда парсылар "бала" Александрды бағаламай, Граник өзенінде оған қарсы күресуге шешім қабылдайды. Граниктағы жеңістен кейін Александр Фригияға барады және Гордий патша байлаған түйінді қылышымен кесіп шешеді. Бабылдағы шайқасқа дейін Александрдың әскерлерінің кейбіреулері жаман белгі деп санаған ай тұтылуы "парсы айы македондық күнмен тұтылады" дегенді білдіреді, бұл туралы көруші Аристондр келіседі. Дарий III жеңілгеннен кейін Каспий қақпасына қашып, жаңа әскер құруға тырысады, бірақ оның рухсыз қолбасшылары оны өлтіреді. Өсиетімен Дарий Александрға: "Менің қызым Роксананы әйеліңе ал, екі әлеміміз бірегей болсын" дейді. Содан кейін Александр патшаны өлтірген парсы әміршілерін опасыздықтары үшін бағанаға тігізіп жазалайды. Бабылдағы тойда Александр: "Мен Құдайдың ұлымын" (Зевс) және "әлем менің иелігім, біз әлемнің соңына дейін жорық жасаймыз" деп жариялайды. Афинада Александр Үндістанда екені және ол жерді бағындырып жатқаны туралы хабар жетеді, сонда Эсхин: "Ол құдайларды да басып өтті" деп мәлімдейді. Александр өзінің мәртебесін қабылдап, мақтаншылдығы мен параноясы тұрақсыз деңгейге жетеді, бірақ оның батыл жас көшбасшының жаулап алулары мас күйіндегі даудан кейін жақын досы Клитусқа найзамен соққы бергеннен кейін аяқталады. Күйреген Александр Үндістаннан Бабылға қайта оралады, көптеген әскерлерін жоғалтады. Ол Сузада Роксанаға үйленеді, бірақ көп ұзамай ауырып қалады және оның денесін Эвфратқа тастап, жоғалып кетуін өтінеді, сонда адамдар оның денесі құдайларға қайтып кетті деп ойлайды. Өлім төсегінде патшалығын кімге қалдыратынын сұрағанда, Александр: "Күштіге" деп сүбіредей айтады.

Өндіріс

Чарлтон Хестонға Александрдың рөлі ұсынылды, бірақ ол "Александрды жаман түсіру өте оңай" деп бас тартты. Ричард Бертон бұрын Теренс Раттиганның "Қарлы оқиға" фильмінде Гефестион рөлін ойнауға тырысқан, бірақ жұмыстан босатылды. Кейіннен ол тарихи эпоста "Клеопатрада" Марк Антоний рөлін сомдады. Бари Джонс бастапқыда Аристотельдің рөлін төрт рет қабылдамады, бірақ өзінің жалақысын ұсынғаннан кейін бесінші рет қабылдады. Роберт Россен 1952 жылы фильмге жұмыс істей бастады. Фильм Испанияда 1955 жылдың ақпан мен шілде аралығында 110 күн бойы Technicolor және CinemaScope технологияларын қолданып түсірілді. Россен VistaVision-ды пайдалануды ойластырды және сынақ түсірілімдері үшін британдық актерлерді қолданды. Фильм Мадридтегі Севилья студиясында түсірілді. Эль Молар Пелланы бейнелеу үшін, Эль Веллон Персеполис пен Афинаны бейнелеу үшін пайдаланылды, ал Александрдың шайқастары испандық Мароккода түсірілді. Шаэронея шайқасы мен Гаугамела шайқасын көрсететін сахналар Гуадаррама тауларында түсірілді, ал Граник шайқасы Жарама өзенінде түсірілді. Фильмнің құны 4 миллион долларды құрады. Декорацияларды Андре Андреев, ал костюмдерді Дэвид Ффолькс жасады. Фильмге 5000-ға жуық эпизодтық актерлер тартылды және 1000 ат испан әскерінен уақытша алынды. Фильмнің саундтрегі Римде жазылды. Греция және Данияның ханзадасы Петр фильмде тарихи кеңесші ретінде қызмет етті. Фильмде бірнеше тарихи қателіктер бар. Бастапқы титрлерде сигма әрпінің қолданылуы "Alsxander the Grsat" деген жазуды тудырды, ал фильмдегі карталардағы жерлердің атаулары латын тілінде көрсетілген. Александрдың қару-жарағы кейінгі римдік қару-жарағы үлгісімен жасалған. Александр да әдемі қана гетеросексуал ретінде бейнеленген. Мемнон родосты емес, афиналық ретінде, ал Роксана Дарийдің емес, Оксиартестің қызы ретінде көрсетілген.

Шығару

Биіктігі 7 фут 7 дюйм болатын Дэвид Баллард фильмді жарнамалау үшін Александр кейіпінде киінді. United Artists компаниясы фильмді жарнамалауға 1 миллион доллар жұмсады, оның 251 000 доллары журналдар мен газеттердегі жарнамаларға кетті. Фильмді жарнамалау үшін "Life" журналында он үш бетке жарнама орналастырылды және комикс нұсқасы жарық көрді. United Artists 20 миллион доллар кассалық жиынға қол жеткізуді жоспарлады, ал шығындарды өтеу үшін 7 миллион доллар қажет болды. 1956 жылғы сәуір айында "Ұлы Александр" бір аптаға кинотеатрлардағы ең табысты фильм ретінде "Карусель" фильмін басып озды, бірақ келесі аптада "Карусель" одан асып, екінші орынға түсті. Фильм 1956 жылдың соңына дейін 2,5 миллион доллар тауып, сол жылғы ең табысты фильмдердің 32-сі болды. Ұлттық әдептілік лигасы фильмді "жалпы көрерменге әдептілік тұрғысынан ешқандай қарсылығы жоқ" деп бағалады.

Қабылдау

Rotten Tomatoes шолу агрегаторында фильмнің 9 шолудан алынған "0%" мақұлдау рейтингі бар, орташа бағасы 3,7/10. А. Х. Вайлер «Нью-Йорк таймс» газетінде фильмнің ұзақтығына қарамастан, «оның жалықтыратын сәттері сирек» екенін және шайқас көріністері «көзге жақын, күркіреген дауыспен әсер етеді» деп жазды. Ол былай қосты: «Александр рөлінде Ричард Бертон әкесіне шабыттанған, бірақ соған да қарсы тұратын адамның терең және құлшынысты бейнесін жасады». Variety журналының Уильям Брогдон фильмде «ұзақ, көңілсіз кезеңдер» болғанын, бірақ «Россен шайқас сахналарымен экранды толтырып, 2.55:1 анаморфтық форматты көрініспен толықтырды» деп жазды. Лос-Анджелестегі премьера туралы Эдвин Шаллерт былай деді: «Алғашқы көрермендер Бертон, Марч және басқалардың керемет актерлік шеберлігін, сондай-ақ әсерлі шайқас және көпшілік көріністерін тамашалау мүмкіндігіне ие болды. Дегенмен, тарихи немесе басқа да сюжет ретінде, Грекияны жаулап алған Александрдың өміріне арналған фильм әр кезеңде сан түрлі бағыттарға бұрылып, түсініксіз болып көрінді». «Вашингтон пост» газетінің редакторы Ричард Л. Коу фильмнің «фильм ретінде тарихи фактілерге өте адал екенін, бірақ фильм ретінде тым жалықтыратындығына өкінетінін» жазды. Ол «егжей-тегжейлі суреттеудің күші соншалық, шайқас көріністерінің, салтанаттардың, сөздердің және интригалардың қайталануы мағынасыз болып көрінеді» деді. Harrison's Reports журналы «CinemaScope және Technicolor форматында түсірілген бұл фильм, сөзсіз, ең сәнді, көзді қуантатын эпопея. Оның ауқымы мен салтанаты бағасынан асып түседі» деп жазды. The New Yorker журналының Джон Маккартен «фильмде қызықты көркемдік бар, бірақ екі жарым сағатқа созылған фильмнің назарын ұстауы үшін жеткілікті драмалық шиеленіс жоқ. Бұл уақыттың көп бөлігі Македониялықтың бақытсыз жастығын сипаттауға жұмсалды» деді. «Айлық кино бюллетені» былай деп жазды: «Россеннің кейіпкерді комикс тарихынан да сенімсіз етуден бас тартуы, оның қатал ниеттеріне қарамастан, көрерменнің сенімін жоғалтады. Жарыс сахналары жақсы құрастырылған, бірақ өндірістің жалпы қарапайым стилі мен тәсілі Ұлы Александрды жақсы ниетпен жасалған, бірақ ұзақ және кейде қызықты тарихи ойын-сауыққа айналдырады». National Board of Reviews журналында Хартли Рамзи Бертонның актерлік шеберлігін «жағымсыз және құмарлықсыз» деп сынға алды, бірақ фильмді «көргенге тұрарлық және қызықты» деп атады. The Guardian журналының шолуы фильмнің мағынасыз және кең сюжетіне сын айтып, Россен «кем амбициялы болса, есте қаларлық жұмыс жасайтын болар еді» және «нәтижесі – үлкен, қолдаусыз фильм» деді. Алан Брайен «Троялық Елен мен Жеңімпаз сияқты, бұл да филфатоздан зардап шегетін эпопея» деді. The Chicago Tribune газетінің шолуы, Мей Тини псевдонимімен жазылған, фильмді «көбінесе керемет тиімді» деп мақтады және ол «көптеген, мағыналы фильм, ежелгі тарихты бейнелеуге арналған кез-келген күш-жігердің артықшылықтары мен кемшіліктері бар» деді. R. H. Gardner The Baltimore Sun газетінде фильмді «көбінесе баяу, түсіну қиын және мағынасыз екенін» сынға алды, бірақ ол «Шекспирдің Генрих V-нің Оливье өндірісінен бері кез-келген тарихи фильм сияқты керемет болуына жақын» деді. Ол Россеннің Александр туралы жазғаны «бір жағынан, іс-әрекетті баяулатады және шатастырады, бірақ екінші жағынан, фильмді орташа қиялы жоқ, шамадан тыс тарихи фильмдерден ерекшелендіреді» деді. Сондай-ақ, ол костюмдерді, сахналық көріністерді және шайқас сахналарын мақтады. Jay Carmody The Evening Star газетінде актерлік құрамды мақтады. Myles Standish Сент-Луис Пост Диспетч газетінде Бертонның актерлік шеберлігін және Россеннің жазуын мақтады.