Кіріспе

Діни сионисттік көшбасшы (1891–1982)

Цви Йехуда Кук (23 сәуір 1891 – 9 наурыз 1982) – ультраұлттық ортодоксал раввин. Ол Британдық Мандаттық Палестинаның алғашқы ашкенази бас раввині Абрахам Исаак Куктың ұлы болды. Әкесі де, ұлы да Кукиандық сионизмді дамытуға үлкен үлес қосты, ол Діни сионизмнің басым түріне айналды. Ол Мерказ ХаРав иешивасының рош-иешивасы (деканы) болды. Куктың фундаменталистік тұжырымдары Израильдің оккупацияланған Батыс жағалауы мен Газа секторындағы діни қоныстану қозғалысының қалыптасуы мен қызметінде маңызды рөл атқарды, әсіресе оның шәкірттері құрған Гуш-Эмуним қозғалысына тигізген әсері арқылы. Оның көптеген идеологиялық ізбасарлары осындай қоныстарды құрды, ал ол әкесінің идеяларын таратуға және Діни сионизмнің негізін қалыптастыруға көмектесті. Кук шамамен алты онжылдық бойы Иерусалимде әкесі құрған Мерказ ХаРав иешивасына басшылық етті, ол «Діни сионизмнің жетекші иешивасы» атанды, онда жүздеген болашақ радикалдар, аумақтық келісімдерге қарсы болып, оккупацияланған Палестина аумақтарында Израильдің қоныстануын жақтады.

Өмірбаян

Зви Йехуда Кук 1891 жылы Пасха қарсаңында Ресей империясының Ковно губернаторлығындағы (қазіргі Солтүстік Литвадағы Жемелис) Заумелде дүниеге келді. Оның анасы – әкесінің екінші әйелі, Рейза Ривка, Елияху Давид Рабинович Теомимнің немересі, Иерусалимнің бас раввині Шмуэль Салантпен бірге қызмет еткен. Кук өзінің әжесі Зви Иегуда Рабинович Теомимнің есімімен аталған. 1896 жылы оның әкесі бүкіл отбасымен Латвияның Бойск қаласына көшіп келді. Мұнда Кук Петах-Тикваның негізін қалаушылардың бірі Йоэль Моше Соломонның күйеу баласы, раввин Реувен Готфреудтің басшылығымен Талмудты зерттеді. Кейін, 1999 жылдан бастап, Кукке үйлеріне келген Бенямин Менаше Левин сабақ берді. Әкесі өлгенше Куктың басты мұғалімі болып қала берді, бірақ бұл кезде ол ұлына орыс тілін үйрету үшін жеке мұғалімді жалдады. 1904 жылы 13 жасында Кук Жаффаға көшіп барды, өйткені оның әкесі сол кезде Осман империясы бақылауында болған Палестинаның бір бөлігі болған қаланың бас раввині болып тағайындалды. Әкесі сияқты ол жыл сайын 28-ші күні Айярда өзінің алиясын (Израиль еліне көшіп келу) атап өтеді. 1906 жылы Кук, ол кезде 15 жаста, Торат Хайимге өзінің рош ешивасы Зерах Эпштейннің бағытында оқуға барды. Бірнеше жылдан кейін ол Жаффадағы әкесі үйіне оралып, оқуын жалғастырды. Осы уақытта ол Яков Моше Харлаппен тығыз қарым-қатынас құрды, онымен бірге Кабаланы зерттеді. Харлап әкесінің жақын тобының мүшесі болды. 1908 жылы ол әкесі жазған шығармаларды редакциялай бастады, бұл істі ол өлімге дейін жалғастырды, өйткені өзін оларды аутентикалық түрде түсіндіре алатын жалғыз адам деп санайды. Ол 1910 жылы жарық көрген Shabbat Haaretz атты атасының еңбегіне қоса берілген Шаббат жылына арналған хетер мехира (сату рұқсаты) туралы халахқа (иудей заңына) кіріспе сөз жазған деп мәлімделеді. Мұсаның Тауратты зерттеуге уақыты жетпегенін сезінген ол, ең алдымен, Иерусалимдегі жетекші сефард ешивасы – Порат Йосефке барды. Содан кейін Беньямин Левиннің ұсынысы бойынша ол Германияның Халберштадт қаласына барып, жергілікті ешивада сабақ беріп, философияны зерттеді. Өзінің жеке зерттеуінен басқа, Кук сол аймақтағы жас жігіттерге Талмуд, халах және Киелі кітапты үйретті. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Кук Германияның жауы болған Ресей империясының азаматы ретінде тұтқындалды. Бірнеше апта Гамбургтегі түрмеде болғаннан кейін, ол босатылып, Халберштадтқа қайтып оралуға рұқсат алды. Тек келесі жылы, 1915 жылдың соңында, оған Германиядан кетуге және соғысқа байланысты Швейцарияның Сент-Галлен қаласында қалған әкесіне қосылуға рұқсат берілді. Сол жерде ол 1916 жылы Лондонға раввиндік лауазымға орналасу үшін кеткенге дейін әкесімен бірге оқыды. 1920 жылы Палестинаға (ол кезде Британ мандаты болған) оралып, Нецзах Израиль мектебінде сабақ бере бастады. Бір жылдан кейін ол Еуропаға барып, әкесі ұсынған жаңа қозғалысты, "Дегель Ерушалайим" дінін насихаттады. 1922 жылы Варшавада Чава Лия Хатнерге үйленді. 1944 жылы ақпанда Чава Лия баласыз қайтыс болды, ал Кук қайтадан үйленуге бас тартты, 40 жылдай уақыттан кейін қайтыс болғанға дейін жесір қалды. 1923 жылдан Мерказ ХаРав иешибасының әкімшілік директоры болып қызмет атқарды. 1952 жылы Харлап қайтыс болғаннан кейін ол өлгенге дейін Рош Ешива болды. Ешива өзінің қазіргі дәрежесін тек көп уақыттан кейін алды. Кук 1935 жылы қайтыс болды, бұл кезде діни ойшылдар Ишувке елеусіз әсер етті және оның идеялары діни және сионисттік яһудилер арасында көп көңіл бөле алмады. Ешиваның жағдайы нашарлап, 1960 жылға дейін өмір сүру үшін күресті, содан кейін ол 20 студентті тартуға қол жеткізді. Алпысыншы жылдардың ортасында оның мәртебесі тез жақсарды, өйткені Бней Акиваның элиталық түлектері арасында олардың Ұлттық діни партияға ықпал ету әрекеттері қабылданбады. Бұдан кейін бұл топ, Гахелет деп аталатын құпия бауырластықты құрды (соның ішінде Елиезер Вальдман, Моше Левингер және Хайм Друкман сияқты раввиндер бар) өздерінің назарын Кук пен оның ешивасына аударды. 1967 жылы алты күндік соғыстан кейін, оны "әдемі теолог" деп атады, ол Израиль үкіметін Батыс жағалау мен Газада қоныстар салуды мақұлдауға итермеледі және өз студенттерін осы миссияға жіберді. Ол өзінің атасының Палестинадағы бас раввиндік кеңес болашақтағы Синедрионның бастауы болды деген көзқарасын қолдады. Кук өмірінің соңғы жылдарында аз жазды. Оның пікірлері эллипстік болды, олардың көптеген ізбасарлары білмейтін раввиндік дәстүрлерге сілтеме жасады, ал оның өкілеттігі оның харизматикалық тұлғасына – харизма оның әкесі баса назар аударған нәрсе – және жазбаларына қарағанда көбірек тірелді. Ол Иерусалимде 9 наурыз 1982 жылы, сол жылы Пуриммен бірге келіп, Зейтун тауындағы еврей зиратында жерленді. Оның қазасы Гуш Эмуним ішіндегі басшылықтың үзілуіне әкелді, ол кейіннен ұжымдық шешім қабылдау бағытына бет бұрды.

Идеология

Сионизм көбінесе сенімсіздер бастаған зайырлы қозғалыс ретінде пайда болды, олардың көпшілігі еврей діни дәстүрлерін қабылдамады. Олардың бірі, еврей халқының жекелеп көшіп келуінен гөрі, еврей халқының кез келген ұжымдық "қайта оралуы" Мәсіхтің тікелей араласуымен ғана мүмкін екенін айтты. Куктердің жаңашылдығы – бұл сионизмді дінге қарсы деп қарастыратын сенім мен еврейлер үшін зайырлы мемлекет құру жөніндегі сионистік бағдарлама арасындағы қақтығысты шешетін теологияны жасау болды. Куктың әкесі айтқандай, еврей мемлекеті "алдымен зайырлы құрылымдарды қалыптастырып, содан кейін қасиеттендіруі керек".

Қайта сатып алу процесі

Зви Кук, Харлаппен бірге, кем дегенде Яһуда Алкалайға дейінгі мессиандық ой-пікірлер дәстүрінің мұрагері болды, онда Израильдегі яһудилердің құтқарылуы адамзаттың жалпы көтерілуінің алғышарты және бастауы болды. Оның әкесі сионистерді құтқарудың құдайлық жоспарындағы беймәлім агенттер деп қараса, – тек “жіңішке мембрана” ғана шабутай Зевидің апатты мысалы болған антиномиялық мессиандықтан шынайы мессиандық құтқарылуды бөліп тұрды, – Зви Кук бір қадам алға жылжыды. Ол, зайырлы мемлекет қасиеттіліктің жасырын ұшқынын енді жүзеге асырып отыр деп сенді. Ол бұл міндетті 1967 жылы Израиль басып алған жерлерге еврей билігін кеңейту арқылы одан әрі дамыту керек деп мәлімдеді. Бұл, оның пікірінше, ұрпақтар бойына созылатын құтқару процесінің үш кезеңін қамтиды, оның біріншісі қазірдің өзінде орындалды: (а) Израиль мемлекетінің құрылуы, Дәуіт патшалығының заманауи көрінісі; (б) Амалекке қарсы еврейлердің толық егемендігінің қайта орнатылуы; және осы екі шарт орындалғаннан кейін (в) Иерусалимдегі Харам әш-Шариф/ғибадатхана тауында Үшінші ғибадатхана салынатын болады. Гүш-Эмунимде оның сөздері жиі айтылып, пайғамбарлыққа теңестірілді. Кук көзқарасында еврейлер ерекше, адамзат үшін өлшем, яһуди діні – адамзат пен шындықтың өзегі, ал Израиль – жан, ал әлем – дене болды. Осы контексте Зви Кук әкесінің және кабаланың студенті Харлаптың идеяларын дамытты, ол беймәлімдерге деген жаулық көзқарасына ие болды және әлем халықтарының Израильге бағынбауы олардың құлдырауына әкеледі деп мәлімдеді. Кук бұл еврей ұлтшылдығын, шын мәнінде, космополиттік деп санады, себебі әлемді құтқару Израильге байланысты, бұл идея ертедегі Хапоэль ха-Мизрахи ойшылдарына үлкен әсер етті. Кук қазіргі Израиль мемлекетінің құрылуын еврей халқының құтқарылуының маңызды қадамы ретінде қарастырды (Атхальта де геула). Көптеген Тора ғалымдары құтқарылуды болашақ дәуір ретінде көреді, ол бастапқыда толық күйінде келеді, ал үздіксіз процесс емес. Кук бұл процестің Израильдің ауыл шаруашылығының дамуында көрініс тапқанын айтты, онда әрбір помидор мен бананда “қасиеттілік” бар. Ол бұл идеяны (Езекиел 36:24-28 (JPS)) негізге алды: «Бірақ сіздер, Израиль таулары, Менің халқым Израиль үшін бұтақтар шығарып, жеміс бересіздер, себебі олар жақын арада үйге оралады», – деді. Раши осы сөздерді Рабби Аббамен Санхедринде 9-да соңғы уақыттың белгісі ретінде түсіндіргенін айтты. Раши былай деп жазды: «Ел жемісін жақсы бергенде, соңғы уақыт жақын, және одан артық [ашылған] соңғы уақыт жоқ». 1975 жылы «Амишав» иммигранттар ұйымын құрған шәкірті раввин Элияху Авихаилдың айтуынша, Кук оған өз тамырларымен байланысын жоғалтқан еврейлердің шашыраған қауымдастықтарын іздеуді, оларды дінге айналдыруға (гиюр) дайындауды және олардың Израильге «қайтуын» жеңілдетуді кеңес берген. Ол осындай жоғалған еврейлерді, он тайпы жоғалған тайпаның қалдықтарын, Үндістан мен Непалда, мысалы, Мизо және Хмар сияқты тибет-бирма халықтарының арасында тапты деп сенді. Бастапқыда «ессіз» деп саналған Авихаил осы халықтарға Бней Менаше этнонимін бергеннен кейін, екі мыңға жуық адамды Израильге, әсіресе Палестинаның Хеброн қаласына жақын Израиль қонысына, атап айтқанда Кирият Арбаға, өзінің қайырымдылық демеушісі Ирвинг Московицтің қаржылық көмегімен көшіруге қол жеткізді.

Мәсіхшілікті жек көру

Оның әкесі еврейлердің антиномиялық мессианизміне ұзақ уақыт бойы бейімделгенімен, Бірінші дүниежүзілік соғыс оны заманауи жамандықтың басты көзі – христиандықтың антиномиялық сипатында деген тұжырымға жеткізді. Цви Куктың идеологиясы, әкесінің "қатты жек көруін" немесе теологиялық наразылығын көрсетеді, христиандыққа қатысты өткір жаулықпен сипатталады, оны ол "Израильге қарсы қылмыс", "Израильдің терісі" деп қарастырды – бұл бейне Талмудтағы дәстүрлерді еске түсіреді, онда Иса "Израильдің қылмыскері" (пошея Израиль) ретінде сипатталып, нәжіс суға қайнатылған. Христиандық – құдайға табынудың бір түрі, еврейлердің құдайлығына қарсы дінсіздік. Ол яһудилерге қарсы пікірден бас тартпады, яғни Исаның айып тағуында яһудилер кінәлі деген ұғымды жоққа шығарды. Бұл, көрінетін болса да, диаспорадағы яһудилерге таңылған құрбандық сананы жоққа шығарудың бір жолы болды. Ол 1952 жылы Израильдің құрылуы Батыс христиан әлеміне қарсы соғыс деген қорытындыға келгеннен кейін осы мәселедегі пікірлерін жазуға кірісті. Екі мың жылдық көздерді, мысалы, Толедот Йешуді сынсыз зерттеп, кейбір сыншылардың пікірінше, мың жылдан астам уақыттан бері көрілмеген христианға қарсы poleмика дәстүрін жаңғыртты. Бұл көзқарастың негізгі тұстары христиандықты еврей ересі ретінде бекітеді; христиан құдайы өлген, ал еврей құдайы тірі. Ол раввиндердің әдебиетіндегі "миним" терминінің мәсіхшілерді білдіргенін мәлімдеді. 1973 жылы Голда Меирдің Папа Павел VI-ға сапары кезінде Ватикан Израиль туын көтергенде, Кук папаны "ескі галах" (шашылған, яғни христиан дін қызметкері) деп қысым көрсетіп, христиан әлемінің құлауын білдіретін белгіні ұятсыз түрде көтерді. Ол Израильді христиандық және соңында Батыс әсерінен тазартқысы келді, тіпті Григориандық азаматтық күнтізбені қолдануға қарсы шықты. Ол әкесінің еңбектерін Батыс философиясының тұрғысынан қарастырудан қашқандықтан, бұл "рухани араласудың" бір түрі болар еді. Бұл оның иудаизмге деген көзқарасына әсер етті, ол қазіргі Израильде қабылданған және оқытылған шынайы нұсқасы, ал христиандардың арасында өмір сүргеннен туындаған зиянды әсерлерге ұшыраған, жер аударылған диаспораның иудаизміне қарама-қарсы болды. Оның осы тақырыптағы жазбалары Израильдік қоныстанушылардың арасында немесе Тораның тазалығына ұмтылған, оқшауланған зерттеулерге бейім адамдардың және керісінше, антисемиттердің арасында таратылады.

Мейр Қаханмен қарым-қатынасы

Раввин Мир Каханның жесірінің айтуынша, Кук Каханды өте бағалаған. Кахан саяси партия құрғанда, Кук оның Кнессетке өтуіне қолдау көрсетті. Ол бастапқыда Ұлттық діни партияның жақтаушысы болғанмен, 1974 жылы Рабин үкіметіне оның қарсылығына қарамастан қосылғаннан кейін олардан бас тартысқан. Каханға қолдау хатында ол былай деді: "Раввин Меир Каханның қатысуы және оның Кнессет трибунасынан айтқан қатаң сөздері, сөзсіз, бүкіл Израиль жері үшін міндетті күреске күш пен құндылық қосады". Оның Каханды қолдауы туралы жарияланым мен хаты еврей телеграф агенттігіне жеткізілді. Бірақ оның шәкірті раввин Узи Калхаймның сөзіне қарағанда, Кук Каханды қолдауы күрделірек болған. Раввин Каханның АҚШ-тағы еврейлерді қорғау және еврей мақтанышын арттыруға бағытталған әрекеттерін мақұлдаған. Алайда Израильде Кук Каханның ұстанымдарымен келіспеген, бірақ Каханның Кнессетте орын алып, өз пікірін білдіруге құқығы бар деп санайтын, тіпті Кук олармен келіспесе де. Ол Каханды қолдауының "оның сөздері мен мақсаттарына қатысты ешқандай сәйкестік немесе байланыссыз" екенін жазған.

Палестиналықтар мен арабтар туралы пікірлер

Кук Израильдің арабтармен Израиль аймағы үшін күресінің ұлттық күрес екенін айтты. 1948-49 жылдарғы палестиналықтардың көшіп кетуі кезінде еврейлер палестиналықтарды қуып шығармағанын, олар өздерінің қорқынышы немесе асыра қорқыныштары салдарынан өз еркімен қашқандарын айтты. Цви Кук, қалғандары жер еврей екенін қабылдап, азшылық мәртебесіне келіссе, қала алатынын ойлады. 1967 жылға дейін ол арабтар мен израильдіктер арасындағы қақтығысты діни емес, этникалық деп қарастырды. Оның пікірінше, олар христиандардан ерекшеленеді, оларды ол жалған құдайға табынушылар деп есептегендіктен, олармен болған қақтығыс уақытша мәселе болар еді, себебі олар бір Құдайға сенеді. Жекелеген азшылықтардың құқықтары құрметтелуге тиіс. Израильдің Жоғарғы Соты Илон Морех поселкесінің Руджейб ауылына тиесілі палестиналық жерлерді босату керек деген шешім қабылдағанда, раввин өзінің ізбасарларына сот шешімін орындауға кеңес берді, тіпті оның идеологиялық көзқарасы "Ерец-Израильде араб жері деген нәрсе жоқ" деген болса да. Бенни Кацовер еске алады: "Раввин бізге бірнеше рет: "Біз Ахмад пен Мустафаға тиесілі жерге зиян келтіре алмаймыз", арабтардың ұрпақтан-ұрпаққа жеткен жерлеріне қол тигізе алмаймыз" деді". Ол бірнеше рет газеттерге арабтардың жағдайына қатысты наразылығын білдіретін хаттар жолдады.

Студенттер

Цви Куктың қоныс аударушы қозғалысын жетектеген фундаменталистік раввиндерге діни тұлға ретіндегі ықпалы, исламның радикалданғанына әсер еткен Саид Кутб және Аятолла Хомейни сияқты дін басыларының жас буын зиялыларына тигізген әсерімен салыстырылады. Оның ең белгілі шәкірттері – раввин Шломо Авинер, Цви Тхау, Исраэль Ариэль, Залман Меламед, Ицхак Шеилат, Дов Лиор, Сефания Дрори, Йоэль Бин Нун, Елиезер Меламед, Дэвид Самсон, Хайм Друкман, Моше Левингер және Яков Ариэль. Осы шәкірттерінің бірнешеуі оның қоныстар мен мошавтар құруға шақырғандарының ішінде.

Жазбалар

Кішкентай Куктың жарияланған еңбектерінің көп бөлігі оның әкесінің шығармаларының басылымдары мен жинақтарынан тұрды, бірақ оның көптеген түпнұсқа мақалалары мен хаттары кейін жиналып, кітап түрінде жарық көрді. Мақалалар жинағы: "Ор Ленетивати", "Ленетивот Израиль", екі томдық. Хаттар жинағы: "Цемах Цви", "Доди Лицви". Оның кейбір хаттары "Игрот ХаРая" кітабында жарияланды. Дәрістер: Раввин Шломо Авинердің "Тора туралы Сихот ХаРав Цви Йехуда" (5 томдық), "Месилат Йешарим", "Моадим" (мерекелер) және басқалары.