Кіріспе
Ағылшын құқығының азаматтық құқық бұзушылықтарға қатысты саласы. Ағылшын құқық бұзушылықтары құқығы адамдардың денсаулығы мен қауіпсіздігіне, таза ортаға, мүліктеріне, экономикалық мүдделеріне немесе беделіне келтірілген зиянды өтеумен айналысады. "Торт" – қылмыстық емес, азаматтық құқықтағы құқық бұзушылық, ол әдетте тудырған зиянды өтеу үшін ақша төлеуді талап етеді. Шарттар мен заңсыз байынумен бірге, құқық бұзушылықтар құқығы міндеттемелер құқығының үш негізгі тірегінің бірі болып саналады. Ағылшын заңы бойынша, басқа азаматтық істер сияқты, құқық бұзушылықтар да әдетте сот алдында, алқабилердің қатысуынсыз қарастырылады.
English tort law concerns the compensation for harm to people's rights to health and safety, a clean environment, property, their economic interests, or their reputations. A "tort" is a wrong in civil law, rather than criminal law, that usually requires a payment of money to make up for damage that is caused. Alongside contracts and unjust enrichment, tort law is usually seen as forming one of the three main pillars of the law of obligations. In English law, torts like other civil cases are generally tried in front a judge without a jury.
Тарих
Римдік құқыққа сәйкес, ағылшын жүйесі ұзақ жылдар бойы жабық, аталатын құқық бұзушылықтарға негізделген, мысалы, заңсыз ену, дене күші қолдану және мүліктік құқықтарды өзгерту. Бұл континенттік құқықтық жүйелерге қайшы келеді, олар кейіннен зиян келтіруге жауапкершіліктің ашық жүйелерін қабылдады. Құқық бұзушылықтың әртүрлі санаттары бар, олар жеке шағымдану негіздері жүйесіне алып келеді. Дегенмен, салдарынан келген құқық бұзушылықтың маңыздылығы басқа түрлеріне қарағанда артып келеді, әсіресе, «Донохью мен Стивенсон» ісінен кейін, кең ауқымды қорғауды қамтамасыз етеді. Салдарынан келген құқық бұзушылық бойынша жауапкершілік үшін, құрбанның жататын адамдар тобына қатысты қамқорлық міндетінің болуы қажет, бұл көптеген басқа санаттарды қамтитын тұманды ұғым.
Қатаң және нақты құқық бұзушылықтар
Кешірімсіздік туралы істер жалпы негіз қаласа, көптеген басқа да зиян келтіру салалары өз ерекшелігін дамытты немесе Парламент сот шешімдерінің жеткіліксіздігін байқаған жағдайларда заңдық реформалар арқылы қалыптасты. Маңызды заңдық зиян келтірулер азық-түлік қауіпсіздігі, денсаулық және қауіпсіздік, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау заңнамасына қатысты. Мысалы, 1965 жылғы Ядролық объектілер туралы заңға, 1995 жылғы Теңіз кемелері туралы заңға сәйкес жауапкершілік, немесе коммуналдық (газ және электр) компанияларға өнімдерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жүктелетін жауапкершілік – бәрі де қатаң жауапкершілік болып табылады. Егер заңда нақты ештеңе айтылмаған болса да, зиян келтіру міндеттемесі туындауы мүмкін. Бұл заңдық түсіндіру мәселесі болады (мысалы, Stovin v Wise [1996] AC 923).
Өнім жауапкершілігі
Тұтынушыларды қорғау саласында, Еуропалық Одақтағы Өнім жауапкершілігі туралы директиваға сәйкес, адамдарға зиян келтіретін ақаулы өнімдерді өндіретін кәсіпорындар туындаған кез келген залап үшін өтемақы төлеуге міндетті. Көптеген елдерде ақаулы өнімдерге жауапкершілік қатаң (қатаң жауапкершілікке қараңыз) болып табылады. Осы тәсілді тәуекелді тарату теориясы негіздейді. Өндірушілер проблемаларды анықтау мүмкіндігі жоғары болғандықтан, олар үшін қауіпсіздік шараларын сақтау арзан болғандықтан, өнімнің ақауларына қарсы шаралар қабылдау үшін оларға ынталандыру беру орынды.
Жұмыс орындарының қауіпсіздігі
Жұмыспен қамту қатынасының басты шарттарының бірі – жұмыс берушінің «қауіпсіз жұмыс жүйесін» қамтамасыз етуі. Өнеркәсіптік революция дамыған сайын, қауіпті жұмыс ортасынан туындаған жазатайым оқиғалар еңбек заңнамасының басты назарында болды. 1802 жылдан бастап қабылданған бірқатар Фабрикалар туралы заңдар жұмыс орнының тазалығы, желдетуі, жабдықтарды қоршау және бала еңбегін шектеу сияқты ең төменгі стандарттарды белгіледі, сондай-ақ жұмыс күнінің ұзақтығына да шектеулер қойды. Бұл заңдар көбінесе шахталар, тоқыма фабрикалары сияқты белгілі бір жұмыс орындарына бағытталды, ал 1961 жылғы Фабрикалар туралы заңда қабылданған жалпылама тәсіл кейіннен қолданысқа енді. Бұл заң кез келген жұмыс орнына қатысты, онда заттар жасалады немесе өңделеді, жануарлар ұсталады және сойылады. 1969 жылғы «Жұмыс берушінің жауапкершілігі (кемшілікті жабдықтар) туралы» заң жұмыс берушілерді үшінші тараптар жеткізген кемшілікті жабдықтар үшін автоматты түрде жауапты етеді. Жекелеген қызметкерлердің сотқа жүгінуге жеткілікті техникалық білімі, уақыты және дайындығы болмағандықтан, мұндай реттеудің негізгі күшін қолдану инспекторлар немесе агенттіктер арқылы жүзеге асырылды, содан кейін ғана мәселе сотқа жетті. Бүгінде Денсаулық пен қауіпсіздік туралы 1974 жылғы заң, Денсаулық пен қауіпсіздік атқарушысымен іске асырылады, негізгі заң болып табылады. Денсаулық пен қауіпсіздік атқарушысы өкілеттіктерді жергілікті билік органдарына беруге құқылы, олардың инспекторлары жұмыс орындарындағы жүйелерді тексеру және өзгертулер енгізуді талап ету өкілеттігіне ие. Сонымен қатар, 1974 жылғы HSWA-ның 2-тарауы жұмысшылардың өздерінің жұмыс орындарында, жұмысшылар сайлаған және басшылықпен бірге денсаулық пен қауіпсіздік мәселелерін шешуге өкілеттігі бар комитеттер құруын көздейді. 1974 жылғы HSWA-да белгіленген жалпы міндеттерді нақтылайтын денсаулық пен қауіпсіздік ережелерінің жиынтығы бар, олар сондай-ақ Денсаулық пен қауіпсіздік туралы директиваның еуропалық деңгейдегі үйлестірілген талаптарына сәйкес болуы керек. Заңдар мен ережелердің қазіргі жүйесі денсаулық пен қауіпсіздік мәселелері бойынша күшін орындау және жұмыскерлердің қатысуына жан-жақты көзқарас ұсынады, бірақ азаматтық құқық бойынша өтемақы алу үшін ортақ құқық маңыздылығын сақтайды, сондай-ақ жұмыс берушілердің міндеттеріне белгілі бір шектеулер қояды. Заң ережелері автоматты түрде қолданылмаса да, заңдық міндеттің бұзылуы азаматтық құқық бойынша міндеттің бұзылғанын көрсетеді. Жарақат алған қызметкерлер әдетте кірістен айырылған жағдайда өтемақы алады, ал туыстары немесе асыраушыларына қайғыны жеңілдету үшін шағын сома төленеді. Принцип бойынша, жұмыс берушілер өздері үшін жұмыс істейтін адамдардың «жұмыс барысындағы» барлық әрекеттері үшін жауапкершілікке тартылады, егер олардың әрекеттері жұмыспен «тығыз байланысты» болса, тіпті жұмыс берушінің ережелерін бұзса да. Егер қызметкер «өз еркімен» әрекет етсе және жұмыс беруші оның зиян келтіруіне жағдай жасады деп айтуға болмаса, жұмыс беруші қорғануға құқылы. 1969 жылғы «Жұмыс берушілердің жауапкершілігі (міндетті сақтандыру) туралы» заңға сәйкес жұмыс берушілер барлық жарақат шығындарын сақтандыруға міндетті, ал сақтандыру компанияларына заң бойынша және тәжірибе бойынша, алаяқтық болмаса, шығынды өтеу үшін өз қызметкерлерін сотқа беруге тыйым салынған. Алайда, ХХ ғасырдың ортасына дейін бірқатар маңызды шектеулер болды. Біріншіден, 1937 жылға дейін, егер қызметкер әріптесімен жарақаттанса, жалпы жұмыспен қамту туралы доктрина бойынша, жұмыс берушінің кінәсінде қызметкерлерді таңдауда абайсыздық танытқаны дәлелденсе ғана жауапкершілікке тартылатын болды. Лордтар палатасы Wilsons & Clyde Coal Co Ltd v English ісінде бұл жағдайды өзгертті, жұмыс берушінің барлық қызметкерлерге қамқорлық жасау міндеті бұзылмас екенін мәлімдеді. Лорд Райт «жұмыс берушілер толық жауапты болатын еңбек шартының негізгі міндеттері» бар екенін айтты. Екінші ескі шектеу 1891 жылға дейін Volenti non fit injuria қағидасы бойынша жұмысшылар өздерінің жұмысының қауіптерін ерікті түрде қабылдайды деп есептелді, себебі олар еңбек шартымен келісті. Егер қызметкер жұмыс берушінің нақты нұсқауларын елемейтін болса, ол өз еркімен тәуекелге баруға келіскен деп есептеледі, мысалы, ICI Ltd v Shatwell ісінде тәжірибелі карьерлік атысшы «жарылыс жасамас бұрын 10 минут күтуге тырыспайтынын» айтты және ағасын жарытты. Үшіншіден, егер жұмысшының кінәсі шағын болса да, 1945 жылға дейін мұндай себепті шалаакылық талаптың барлық талаптарын болдырмады. Сот тек қана қызметкердің өз зардаптарына себеп болған сомаға ғана өтемақыны азайтады. Жұмыс берушілерге қолжетімді төртінші қорғаныс – ex turpi causa non oritur actio, яғни егер қызметкер заңсыз әрекетпен айналысса, онда ол жарақаттар үшін өтемақы талап ете алмайды. Hewison v Meridian Shipping Services Pte Ltd ісінде мырза Хьюисон теңізде жұмыс істеу үшін эпилепсиясы бар екенін жасырды, бұл 1968 жылғы Қаржылық актінің 16-тарауы бойынша алдау арқылы қаржылық пайда табуға тырысу құқығын бұзу болып табылады. Басқа бір кемшікті пандусқа тигеннен кейін ол бұрынғыдан да нашар ұстамаларға ұшырады, бірақ апелляциялық соттың көпшілігі оның заңсыз әрекеті өтемақы алуға кедерес келтіретінін шешті. Азаматтық құқық бойынша зиян келтіру жауапкершілігінің түріне қатысты, жарақаттың себебіне ғылыми нақтылық болмаған жағдайларда да ортақ құқық маңыздылығын сақтайды. Мысалы, асбестоз ауруларының ісінде жұмысшы бірнеше жұмыста асбестозға ұшыраған болуы мүмкін, бірақ оның жарақатының нақты себебін анықтау мүмкін емес. Ол барлығын сотқа шақыруға құқылы болса да, олардың кейбіреулері де банкрот болуы мүмкін. Fairchild v Glenhaven Funeral Services Ltd ісінде Лордтар палатасы егер жұмыс беруші жұмысшыға зиян келтіру тәуекелін арттырса, олар бірлесіп және толық жауапкершілікке тартылуы керек екенін және толық соманы төлеуге міндетті екенін, ал басқаларға өтемақы төлеуді талап ету олардың құқығында екенін мәлімдеді, осылайша басқа компаниялардың банкрот болу тәуекелі туындайды. Бірақ Barker v Corus ісінде Лордтар палатасы жұмыс берушілердің жауапкершілігі пропорционалды негізде ғана болуы керек екенін шешті, осылайша жұмыс берушілердің банкрот болу тәуекелін жұмыскерлерге қайтарды. Парламент дереу 2006 жылғы Өтемақы туралы заңның 3-тарауын қабылдады, бұл шешімді өз фактілері бойынша кері қайтарды. 2011 жылы Chandler v Cape plc ісінде, тікелей жұмыс беруші болып табылатын еншілес компанияның тікелей жұмыс беруші болғанына қарамастан, бас компания да қамқорлық міндетіне ие екені айтылды. Осылайша акционерлер корпоративтік перденің артында жасырынып, жұмыс күшінің денсаулығы мен қауіпсіздігіне қатысты міндеттемелерінен қашуға мүмкін емес.
Жамандау
Жамандау – дегеніміз, біреудің беделін жою. Ол екі түрге бөлінеді: ауызша жамандау және жазбаша жамандау. Ауызша жамандау – сөз арқылы біреуді жамандау, ал жазбаша жамандау – баспа арқылы (немесе телерадио хабарларын тарату арқылы) жамандау. Екеуінің де ортақ белгілері бар. Біреуді жамандау үшін, сіз (а) фактілік мәлімдеме жасауыңыз керек, (б) оның рас екенін дәлелдей алмайтын болсаңыз. Жамандау пікір білдіруге қатысты емес, бірақ Еуропалық конвенцияның 10-бабындағы сөз бостандығы құқықтарымен байланысты мәселелерді қамтиды.
Сенімсіздік
Ұлыбритания соттары белгілі бір жағдайларда, шарттық келісімнің болуына қарамастан, басқа адамдар туралы жарияланбаған ақпаратты таратудан аулак болуға қатысты жалпы құқық бойынша міндеттілікті орнатып берді.
Экономикалық құқық бұзушылықтар мен бәсекелестік
Экономикалық құқық бұзушылықтар адамдарды олардың сауда-саттық немесе бизнесіне кедергі келтіруден қорғайды. Бұл сала сауданы шектеу доктринасын қамтиды және жиырмасыншы ғасырда ұжымдық еңбек құқығы және қазіргі монополияға қарсы немесе бәсекелестік құқығы саласындағы заңнамалық араласулармен көбінесе жасырылды. "Экономикалық құқық бұзушылықтың әртүрлі түрлерін біріктіретін біртұтас қағиданың болмауы жиі айтылады". Екі сот ісі экономикалық құқық бұзушылықтың бәсекелестік және еңбек құқығымен тығыз байланысты екенін көрсетті. Mogul Steamship Co. Ltd. ісінде талапкер өзінің компаниясының бағасын төмендету үшін бірлесіп әрекет ете отырып, Қытай шай нарығынан бәсекелестердің ығыстырғанын мәлімдеді. Алайда, бұл картель заңды деп танылды және "өздерінің сауда мүддесі үшін жүргізілген бәсекелестік соғысынан басқа ештеңе емес" деп шешілді. Бүгінде мұндай әрекет қылмыстық картель болып есептеледі. Еңбек құқығындағы маңызды іс – Taff Vale Railway Co v Amalgamated Society of Railway Servants. Лордтар палатасы кәсіподақтардың жұмысшылардың жалақысы мен жағдайларын жақсарту үшін ереуілге шығуына көмектескендері үшін жауапкершілікке тартылуы керек деп шешті, бірақ бұл жұмысшылардың наразылығын тудырып, Ұлыбритания Еңбек партиясының құрылуына және 1906 жылғы Кәсіптік даулар туралы заңның қабылдануына әкелді. Кәсіподақтарға қарсы қолданылатын басқа да құқық бұзушылықтар: құлқындық, коммерциялық келісім-шартқа кедергі келтіру немесе қорқыту. 1964 жылғы Hedley Byrne v Heller ісінен басталып, кейін 1967 жылғы Жалған мәліметтер туралы заң арқылы жалған мәліметтер беру салдарынан туындаған таза экономикалық зиянды ұстанушылар өтемақы ала алады. Ағылшынның сауданы шектеу доктринасы қазір "бәсекелестік заңдары" (немесе кейде "монополияға қарсы заңдар") деп аталатын көптеген заңдардың бастауы болды. Бұл заңдар нарықтық экономикада "еркін бәсекелестікті" шектеуге тырысатын монополия құру, картельдер құру, әділетсіз сауда шарттарын орнату, бағаларды белгілеу және т.б. сияқты әрекеттерге тыйым салады. Англияның тәсілі дәстүрлі түрде өте икемді және либералды болғанмен, сауданы шектеуге бағытталған белгілі бір мінез-құлықты заңсыз деп таныған жағдайларда қатаң шаралар қолданылды. Бұл заңдардың көптеген түрлері он тоғызыншы ғасырдың соңында кәсіподақтарды әлсіретуге бағытталған, бірақ 1906 жылғы реформалық үкімет пен 1906 жылғы Кәсіптік даулар туралы заң қабылдануымен бұл бағыт өзгерді. Жалпы құқықтан басқа, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай заңдық негізде саясатты жүзеге асыру үшін заңдар қабылданды, олар 1948 жылғы Монополиялар және шектеуші практикалар туралы заң, содан кейін 1956 жылғы Шектеуші сауда практикалары туралы заң және 1965 жылғы Монополиялар мен бірігулер туралы заң болды. Алайда, 1972 жылдан бастап Ұлыбритания Еуропалық қауымдастықтың трансшекаралық бәсекелестік құқығы режиміне көшті, ол негізінен Еуропалық қауымдастық шартының 81 және 82-баптарында қамтылған. Картель құратын немесе бәсекелестікті бұзуға (81-бап) немесе нарықта үстемдік жағдайын теріс пайдаланатын (мысалы, монополия арқылы (82-бап)) компаниялар мемлекеттік құқық қорғау органдарынан айыппұл алады және кейбір жағдайларда оларға қарсы сот ісі қозғалуы мүмкін. ЕО үшін маңызды мәселе – бәсекеге қарсы әрекеттерді болдырмау үшін АҚШ тәжірибесіндей жеке тұлғалардың зиянды өтеу талаптарын қолдану қажеттігі. Басқаша айтқанда, мәселе жеке құқық бұзушылық ретінде қаралуы тиіс пе (Courage Ltd v Crehan ісіндегі тік шектеулер ісінде көрсетілгендей) әлде тек мемлекеттік органдар ғана санкциялар салуға құзыретті жағдайда қоғамдық құқық бұзушылық ретінде қаралуы тиіс пе? 1998 жылы Ұлыбритания заңнамасын 1998 жылғы Бәсекелестік туралы заңмен, содан кейін 2002 жылғы Кәсіпорын туралы заңмен жаңартты, бұл Еуропалық Одақтың жүйесін көшірді. Ішкі құқық қорғау органдары – Әділ сауда және бәсекелестікті қорғау басқармасы.
Залалдар
Залал келтірген жағдайдағы негізгі өтемақы – "залал" деп аталатын ақшалай төлемақы. Шешімді жағдайларда, зиян келтіру құқығы өзін-өзі қорғауға мүмкіндік береді, мысалы, құқық бұзушыны шығарып жіберу үшін орынды күш қолдану. Бұл – дене күші қолдануға қарсы қорғаныс шарасы. Бұдан өзге, үздіріліп келген зиянды әрекеттер немесе зиян келтіру қаупі болған жағдайларда, соттар кейде тыйым салу туралы шешім қабылдайды. Бұл соттың ақшалай емес, зиянды әрекеттерді тоқтату немесе олардың қаупін болдырмау сияқты бұйрық беруін білдіреді. Егер адам басқа біреудің салдарынан қайтыс болса, олардың мүлігіне немесе отбасына төленетін өтемақы 1976 жылғы Өлімге әкеп соққан оқиғалар туралы заңмен (1846 жылғы Өлімге әкеп соққан оқиғалар туралы заңның орнына) реттеледі. 1А-тармаққа сәйкес, жәбірленушінің әйелі немесе күйеуі, сондай-ақ асыраулы тұлғалары 11 800 фунт стерлинг көлемінде қайғыға байланысты өтемақы ала алады.
Қаулылар
Құқық бұзуға (деліктіге) шара ретінде, тыйым салулар ең көп зиян келтіру жағдайларында қолданылады. Сот, мысалы, "Стерджес против Бриджмен" ісіндегідей, құқық бұзушыға тыйым салуға бұйрық бере алады. Бұл құқық бұзушыны зиянды әрекетті тоқтатуға немесе оны азайтуға заңды міндеттейді, ал бұйрықты бұзу қылмыстық жазаға әкелуі мүмкін. Тыйым салулар, зиянды өтеуден гөрі немесе оған қоса қолданылуы мүмкін (жоғарыда айтылғандай).
Теория және реформа
Ғалымдар мен заңгерлер заң бұзушылықтар туралы заңның қарама-қайшы мақсаттарын анықтады, бұл соттар тағайындайтын зиянды өтеудің түрлерінде – өтемақы, ауырлату және жазалау немесе үлгілік сипатта – белгілі бір дәрежеде көрініс береді. Гланвилл Уильямс "Заң бұзушылықтар заңының мақсаттары" (1951) еңбегінде әртүрлі заң бұзушылықтардың негізінде жататын төрт мүмкін принципті атап көрсетті: татуластыру, әділдік, қорқыту және өтемақы. 1950 жылдардың соңынан бастап заңға бағытталған экономистер мен экономикаға бағытталған заңгерлер тобы ынталандыру мен қорқытуға баса мән берді және заң бұзушылықтардың мақсатын тәуекелді тиімді бөлу деп тұжырымдады. Олар көбінесе "заң және экономика" қозғалысы деп аталады. Осы қозғалыстың негізгі қолдаушыларының бірі Рональд Коуз "Әлеуметтік шығындар мәселесі" (1960) атты мақаласында заң бұзушылықтардың мақсаты транзакциялық шығындар ең төмен деңгейге түсірілген жағдайда жауапкершілікті мүмкіндігінше дәл бейнелеу болуы керек екенін айтты. Заң бұзушылықтар заңын реформалау туралы ұсыныстар заңның мақсаттарына қатысты әртүрлі теорияларды көрсететін әртүрлі көзқарастардан туындайды. Кейбір реформа талаптары әлеуетті талапкерлердің кездесетін қиындықтарына назар салады. Барлық жазатайым оқиғалардың құрбандарының ішінде тек бір бөлігі ғана соттан зиянды өтеуді талап ете алатын қаржылық тұрақты айыпталушыларды таба алады, сондықтан П.С. Атия осы жағдайды "зиянды өтеу лотереясы" деп сипаттады. Осының нәтижесінде Жаңа Зеландия үкіметі 1960 жылдары жазатайым оқиғалар үшін "кінәсіз" мемлекеттік өтемақы жүйесін құрды. Ұқсас ұсыныстар Ұлыбританиядағы жарлықтар мен көптеген академиялық пікірталастардың тақырыбы болды. Заң бұзушылық пен қылмыс арасында белгілі бір байланыс бар, себебі жеке шағым ретіндегі заң бұзушылық бұрынғы ғасырларда қылмыстық заңдардан гөрі жиі қолданылған. Мысалы, шабуыл жасау – қылмыс та, заң бұзушылық та (жеке тұлғаға қарсы жасалған заң бұзушылықтың бір түрі). Заң бұзушылық әдетте жәбірленушіге, өз мақсаттарына жетуге мүмкіндік береді (мысалы, автокөлік апатында жарақат алған адамға зиянды өтеу төлеу арқылы немесе олардың бизнесіне кедергі келтірген адамды тоқтату үшін сот шешімі алу арқылы). Ал қылмыстық іс жүргізудің мақсаты – адамға көмек көрсету үшін өтемақы алу емес, бірақ қылмыстық соттар мұндай құқықтарды беруге құқылы, алайда мемлекет атынан олардың бостандығын шектеу болып табылады. Сондықтан ауыр қылмыстар үшін жаза ретінде түрмеге қамау қарастырылады, бірақ заң бұзушылықтар үшін көбінесе қарастырылмайды.