Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Литваның тәуелсіздік үшін күресі және Кеңес Одағына қарсы көтерілісі 1941 жылдың маусым айында
Lithuanian pro independence and anti Soviet uprising in June 1941
1941 жылдың 23 маусымында сағат 9:28-де Каунастағы радиода Литваның ұлттық әнұраны – Tautiška giesmė ойнатылды. ЛАФ мүшесі Леонас Прапуоленис «Атстатома лаисва Литва» («Бостандық Литвасы қайта жаратылды») тәуелсіздік декларациясын оқыды. Прапуоленис Уақытша үкіметтің мүшелерін жариялады және халықтан мемлекеттік және жеке мүлікті қорғауды, жұмысшылардан зауыттарды, мемлекеттік мекемелерді және басқа да маңызды объектілерді қорғауды ұйымдастыруды, ал полиция қызметкерлерінен аумақтарында жалпы тәртіпті сақтау үшін патрульдеуді сұрады. Бұл хабарлама литва, неміс және француз тілдерінде бірнеше рет қайталанды. Уақытша үкіметтің алғашқы отырысы 24 маусымда өтті. ЛАФ белсендісі Юозас Амбразевичус Берлинде үй қамауында болған Казис Шкирпаның орнына премьер-министр болып тағайындалды. Жаңа үкімет елге толыққанды билікке ие болуға, жарияланған тәуелсіздікті орнатуға және десоветтендіру науқанын бастауға тырысты. Оның алты апталық қызмет ету кезеңінде 100-ден астам заң қабылданды, олардың кейбіреулері бұрыннан дайындалған болатын. Бұл заңдар жерді, кәсіпорындарды және жылжымайтын мүлікті мемлекеттендіруден айыру, жергілікті әкімшілік бірліктерді қалпына келтіру, полиция құру және басқа да мәселелермен айналысты. Үкімет Вильнюс аймағында билікке ие болмады, ол басқа әскер тобының бақылауында болды. Аман қалу үмітінде үкімет нацистік билікпен толық ынтымақтастыққа түсті. Немістер жаңа үкіметті мойындамады, бірақ оны күшпен таратуға шаралар қабыланбады (Украинадағы Степан Бандера үкіметінен өзгеше). Бастапқыда неміс әскери әкімшілігі үкіметтің әрекеттерін төзімділікпен қабылдады, өйткені ол азаматтық институттарды бақылауға тырыспады. 17 шілдеде неміс азаматтық басқару органы (Zivilverwaltung) құрылды. Күш қолданудың орнына, азаматтық басқару үкіметтің өкілеттіктерін бірте-бірте алып тастады (мысалы, оның жарлықтарын газеттерде жариялауға немесе радио хабарларын таратуға рұқсат бермеді) және оның институттарын алмастырды, осылайша Уақытша үкіметті өзін-өзі таратуға немесе марионеттік институтқа айналуға мәжбүр етті. Танылу мен белгілі бір автономияға қол жеткізу үшін ынтымақтастыққа дайын болған үкімет, неміс оккупациясының құралы болуға келіспеді. Үкімет 5 тамызда литвалық үкіметтің өкілеттіктерін немістердің басып алуына қарсы наразылық білдіріп, қол қойғаннан кейін таратылды.
On June 23, 1941 at 9:28 AM Tautiška giesmė, the national anthem of Lithuania, was played on the radio in Kaunas. LAF member Leonas Prapuolenis read independence declaration Atstatoma laisva Lietuva (Free Lithuania is Restored). Prapuolenis announced the members of the Provisional Government and also asked the people to guard public and private property, workers to organize protection of factories, public institutions, and other important objects, and policemen to patrol their territories preserving the general public order. The message was repeated several times in Lithuanian, German, and French. The first meeting of the Provisional Government took place on June 24. LAF activist Juozas Ambrazevičius replaced Kazys Škirpa, who was under house arrest in Berlin, as the Prime Minister. The new government attempted to take full control of the country, establish the proclaimed independence, and start a de Sovietization campaign. During its six week existence over 100 laws, some prepared in advance, were issued, dealing with de nationalization of land, enterprises, and real estate, restoration of local administrative units, formation of police, and other issues. The government did not have power in the Vilnius Region, under the control of a different army group. Hoping to survive, the government cooperated fully with the Nazi authorities. The Germans did not recognize the new government, but also did not take any actions to dissolve it by force (unlike the government of Stepan Bandera in Ukraine). At first German military administration tolerated the activities of the government as it did not attempt to take control of civilian institutions. The Reichskommissariat Ostland, German Civil Administration (Zivilverwaltung) was established on July 17. Rather than use brute force, the Civil Administration slowly removed the government's powers (for example, not allowing it to print its decrees in newspapers, or broadcast radio announcements) and supplanted its institutions, forcing the Provisional Government to either self disband or to become a puppet institution. Willing to cooperate if that meant recognition and some semblance of autonomy, the government did not agree to become an instrument of German occupation. The government self disbanded on August 5 after signing a protest against the Germans usurping the powers of the Lithuanian government.
Кейінгі оқиғалар мен даулар
Уақытша үкімет құлағаннан кейін де қоғамдық өмірді басып алу жалғасты. 1941 жылдың қыркүйегінде Литва белсенділер фронтына тыйым салынды және оның бірқатар көшбасшылары концлагерлерге жіберілді. Желтоқсан айында Литваның соңғы заңды партиясы – нацистік бағытталған Литва Ұлттық партиясы да таратылды. Уақытша үкімет қабылдаған заңдардың көп бөлігі қағаздағы декларация болып қалды. Дегенмен, немістерге дереу қызығушылық тудырмаған бірнеше заң, оның ішінде жергілікті басқару және білім беру салаларындағы заңдар, белгілі бір дәрежеде ұзақ мерзімді әсер етті. Қалған үкімет литвалық кадрлардан тұратын жергілікті басқару жүйесін құрды. Бұл, жоғарыдан берілген неміс бұйрықтарын төменнен тоқтатуға мүмкіндік берген кезде, белгілі бір деңгейде пассивті қарсылыққа жол ашты. Мысалы, литвалықтар Ваффен-СС дивизиясына қатысуға, Германиядағы мәжбүрлі еңбекке квоталарға және литвалық мектептердің германизациясына қарсы тұрды. Алайда, көптеген мұражайлар, кітапханалар және басқа да мәдени орталықтар нацистер тарапынан тоналып, артефакттар Германияға жөнелтілді. Литвадан шегінетін кезінде нацистер жүздеген ғимараттарды, зауыттарды, көпірлер мен теміржолдарды өртеп жіберді, сондай-ақ бөлшектелген жабдықтарды, инвентарлық тізімдерді және шикізатты Германияға тасымалдады.
Usurpation of public life continued after the demise of the Provisional Government. The Lithuanian Activist Front was banned in September 1941 and some of its leaders transported to concentration camps. In December the last legal party of Lithuania, pro Nazi Lietuvių nacionalistų partija, was also banned. Most of the laws adopted by the Provisional Government remained paper declarations. However, a couple of laws of no immediate interest to the Germans, including local administration and education, had somewhat lasting effects. The remaining government developed local administration staffed with Lithuanians. Thia allowed some passive resistance when German orders from the top could be blocked by the bottom. For example, Lithuanians resisted recruiting for a Waffen SS division, quotas for forced labor in Germany, and the Germanization of Lithuanian schools. However many museums, libraries and other cultural centres were plundered by the Nazis, and the artefacts shipped to Germany. As they retreated from Lithuania, the Nazis burned to the ground hundreds of buildings, plants, bridges and railways before the advancing Soviet troops, and transported some of the disassembled machinery, inventories, and raw materials to Germany
Тәуелсіздік орнатуға жетпегенімен және ұзақ мерзімді нәтижелері шала болғанымен, Казис Шкирпа өз естеліктерінде атап өткендей, көтеріліс литвалықтардың өздерінің тәуелсіз мемлекет құруға деген қажырлы ниеттерін көрсетті және 1940 жылдың маусымында Литваның Кеңес Одағына ерікті түрде қосылғаны туралы мифті жоңқаға айналдырды. Көтеріліс сонымен қатар Германияның Кеңес Одағына қарсы күрестегі ерекше жылдам ілгерілеуіне де үлес қосты: Псков 17 күнде басып алынды. 1941 жылдың маусым айындағы оқиғалар да әртүрлі пікір тудырды. Сол кезде Литваның шетелдегі дипломаттары, оның ішінде бұрынғы президент Антанас Сметона және Стасис Лозорайтис, көтерілісті "нацистердің ықпалымен туған" деп сипаттады. Уақытша үкімет антисемиттік лозунгтары мен жарлықтары, әсіресе 1 тамыздағы "Жүделердің мәртебесі туралы ереже" үшін сынға ұшырады. Оның әскери бөлімшесі – Ұлттық Еңбек Қорғау Батальоны (TDA), Einsatzkommando және Rollkommando Hamann, сондай-ақ жергілікті литвалық әріптестер, жиі ЛАФ қатарынан тартылғандар, Каунас бекінісінің жетінші фортында және провинцияларда литвалық еврейлерді жаппай қырғынға қатысты. Еврейлердің аман қалғандары мен литвалық тарихшылар ЛАҚ мүшелерінің, әсіресе Каунаста, бірақ басқа қалаларда да еврей тұрғындарына қарсы кемсітусіз және қатыгездікпен әрекет еткенін, оның ішінде қарусыз азаматтарды, оның ішінде әйелдер мен балаларды жаппай өлтіруді, көбінесе нацистер бақылауды қолға алуға дейін, ең айқын мысалы Каунас погромы болды, бірақ Литваның көптеген басқа қалаларында да осыған ұқсас оқиғалар орын алды.
Despite its failure to establish independence and meager long term results, as Kazys Škirpa summarized in his memoirs, the uprising demonstrated the determination of the Lithuanian people to have their own independent state and dispelled the myth that Lithuania had joined the Soviet Union voluntarily in June 1940. The uprising also contributed to unusually rapid German advances against Soviet Union: Pskov was reached in 17 days. The events of June 1941 also caused some controversies. At the time, Lithuanian diplomats abroad, including former president Antanas Smetona and Stasys Lozoraitis, described the uprising as "Nazi inspired". The Provisional Government has been criticized for antisemitic slogans and decrees, particularly the Žydų padėties nuostatai (Regulations on the Status of Jews) of August 1. Its military unit, the Tautinio Darbo Apsaugos Batalionas (TDA), was employed by the Einsatzkommando and Rollkommando Hamann and local Lithuanian collaborators often drawn from the LAF in the mass executions of Lithuanian Jews in the Seventh fort of the Kaunas Fortress and in the provinces. Jewish survivors and Lithuanian historians have documented that members of the LAF, especially in Kaunas but also in other towns, committed indiscriminate and gruesome excesses against Jewish residents, including mass killings of unarmed civilians, including women and children, often before the Nazis arrived to take control, most notably characterized by the Kaunas pogrom but also in many other towns throughout Lithunania.