Кіріспе

Шулва сутралары немесе Шулбасутралар (санскритше: शुल्बसूत्र; śulba: "жіп, бау, арқан") – шраута обрядына жататын сутра мәтіндері, олар от алтарының құрылысына қатысты геометрияны қамтиды.

Мақсаты мен шығу тегі

Шулба сутралары Шраута сутралары деп аталатын мәтіндердің үлкен жиынтығының бір бөлігі болып табылады және олар Ведаларға қосымшалар саналады. Олар – Веда дәуіріндегі үнді математикасы туралы білімнің жалғыз көзі. Оттық құрбандық алаңдарының ерекше пішіндері құдайлардың ерекше сыйларымен байланысты. Мысалы, "көкке ұмтылған адам бүркіт пішіндес оттық құрбандық алаңын салуы керек"; "Брахман әлемін жеңгісі келген адам тасбақа пішіндес оттық құрбандық алаңын салуы керек"; ал "қазіргі және болашақ жауларын жоюды қалағандар ромб пішіндес оттық құрбандық алаңын салуы керек". Математикалық тұрғыдан ең маңызды төрт негізгі Шулба сутрасы – Баудхаяна, Манава, Апастамба және Катьяянаға жатады. Олардың тілі – кеш ведалық санскрит, шамамен б.з.б. 1-мыңжылдықта жазылған. Плофкердің сөзіне сәйкес, Катьяяна "б.з.б. төртінші ғасырдың ортасында Панинидің санскриттің толық грамматикалық кодификациясынан" кейін жазылған, бірақ ол Манаваны Баудхаянамен бірдей кезеңге жатқызады. Ведалық мәтіндердің құрамына қатысты Плофкер былай деп жазады: "Ведалық санскритті қасиетті тіл ретінде құрметтеу, оның құдайдан берілген мәтіндері жазбаша түрде таратудың орнына оқуға, тыңдауға және жаттауға арналған, санскрит әдебиетін қалыптастырды. Сондықтан мәтіндер оңай жатталуға болатын форматта жазылды: жинақталған прозалық афоризмдер (сутралар, кейіннен ереже немесе алгоритм деген мағынада қолданылған сөз) немесе өлең, әсіресе классикалық кезеңде. Әрине, жаттап алудың оңайлығы кейде түсінудің қиындығына себеп болды. Сондықтан көптеген трактаттар бір немесе бірнеше прозалық түсіндірмелермен толықтырылды". Шулба сутраларының әрқайсысына бірнеше түсіндірмелер бар, бірақ олар түпнұсқадан көп уақыт өткен соң жазылған. Мысалы, Апастамбаға арналған Сундарараджаның түсіндірмесі біздің заманымыздың 15-шы ғасырының соңына жатады, ал Баудхаянаға арналған Двараканатханың түсіндірмесі Сундарараджадан алынған сияқты. Стаалдың айтуынша, Шулба сутраларында сипатталған дәстүрдің кейбір аспектілері "ауызша беріліп келген", және ол Оңтүстік Үндістанда оттық құрбандық алаңдарының ритуалдары әлі де сақталған және ауызша дәстүр беріліп келе жатқан жерлерді көрсетеді. Алайда, Үндістанда оттық құрбандық алаңдарының дәстүрі көбінесе жойылды, және Плофкер осы практиканың қалған орындары бұзылмаған дәстүрдің орнына кейінірек Ведалық қайта жаңғыруды көрсететінін ескертеді. Шулба сутраларының мазмұны олардың өзінен де көне болуы мүмкін. Сатапатха Брахмана мен Тайттирия Самхита, олардың мазмұны б.з.б. екінші мыңжылдықтың соңы немесе б.з.б. бірінші мыңжылдықтың басында жазылған, өлшемдері Баудхаяна Шулба сутрасында көрсетілген 15 пада және 36 пада қабырғалары бар тікбұрышты үшбұрышқа негізделген алаңдарды сипаттайды. Бірнеше математиктер мен тарихшылар мәтіндердің ең ертесі б.з.б. 800 жылы Веда индустары 2000 жылға дейінгі ауызша дәстүрдің жинақтарына негізделген деп айтады. Гуптаның пікірінше, геометрия ритуалдың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін дамытылған болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар одан да әрі барады: Стаал үнді және грек геометриясының ортақ ритуалдық шығу тегі туралы гипотеза жасайды, екі еселеу және басқа геометриялық түрлендіру мәселелеріне ұқсас қызығушылық пен тәсілдерді келтіреді. Сейденберг, одан кейін ван дер Вэрден, математиканың ритуалдық шығу тегін кеңінен қарастырады, Пифагор теоремасы сияқты ірі жетістіктер тек бір жерде болды және одан әлемнің қалған бөлігіне тарады деп болжайды. Ван дер Вэрден Сулбха сутраларының авторлары б.з.б. 600 жылға дейін өмір сүргенін және грек геометриясының әсеріне ұшырамағандығын айтады. Бойер Ескі Вавилон математикасын (б.з.б. 2000-1600 жж.) ықтимал шығу тегі ретінде атаса да, Шулба сутраларында Вавилон көздерінде табылмайтын формула бар екенін айтады. Зейденберг "Ескі Вавилония Пифагор теоремасын Үндістаннан алған немесе Ескі Вавилония мен Үндістан оны үшінші көзден алған" деп санайды. Сейденберг бұл көз шумерлік болуы мүмкін және б.з.б. 1700 жылға дейін сонау салмақта болуы мүмкін деп ұсынады. Ал Пингри былай деп ескертеді: "[алта жасаушылардың] еңбектерінде геометрияның бірегей бастауын көру қателік болар еді. Үндістанда және басқа жерлерде, практикалық немесе теориялық мәселелерге жауап ретінде, олардың шешімдері жадқа сақталмаған немесе жазбаша түрде түсірілмеген жағдайда, олар да сондай жетістіктерге жеткен болуы мүмкін". Плофкер сондай-ақ "геометриялық білімнің ритуалдық практикаға саналы түрде енгізілгені" мүмкіндігін де айтады.

Квадраттық түбірлер

Алтарь құрылысы сонымен қатар үш сутрада кездесетіндей, 2-нің квадрат түбірінің есептелуіне әкелді. Бадхаяна сутрасында бұл 2.12-де былай келтірілген: "Өлшемге оның үштен бірін қосып, содан кейін оның төрттен бірін қосып, одан осы төрттен бірінің отыз төртінші бөлігін алып тастау керек. Бұл – қабырғасы өлшемге тең болатын шаршының диагоналінің ұзындығы." Дейін, кейбір Сутраларда квадрат түбірді есептеудің ерте әдісі табылады, бұл әдіс рекурсивті формуланы қамтиды: x-тің үлкен мәндері үшін, ол a-ға қатысты өте кішкентай r мәндері үшін рекурсивті емес тепе-теңдікке негізделген. Мысалы, Бюрк бұл √2 жуықтауы √2-нің иррационал екенін білуді білдіреді деп болжады. Евклидтің "Элементтері" еңбегін аударғанда Хит иррационалдылықтың ашылғанын мойындау үшін қажетті бірқатар маңызды кезеңдерді көрсетеді және Үнді математикасының Шүлба сутралары дәуірінде осы кезеңдерге жеткенін көрсететін дәлелдің жоқтығын атап көрсетеді.