Кіріспе

«Бальтазар» (фр. Au Hasard Balthazar; «Балтазар, кездейсоқ» деген мағынаны білдіреді), сондай-ақ «Балтазар» деп те белгілі, – Роберт Брессонның 1966 жылы түсірген француз трагедиялық фильмі. Фильмнің 1868–69 жылдардағы Федор Достоевскийдің «Ақымақ» романының бір бөлімінен шабыттанғаны айтылады. Фильмде есек әртүрлі иелерге беріледі, олардың көпшілігі оған бейжай қарап, қатыгездікпен өмілдеді. Брессонның аскетикалық режиссерлік стилімен және терең эмоционалдық әсерімен ерекшеленетін бұл фильм, барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің бірі саналады.

Сюжет

Пиренейлер маңындағы француздық ауылдарда жас балаларды асырап алады. Олар есекті (соны Балтазар деп атайды) Жақыптың бала кезіндегі сүйіктісі Маримен бірге шомылдыру рәсімінен өткізеді, оның әкесі көрші мектепте мұғалім. Жакустың бір әпкесі қайтыс болғаннан кейін, оның отбасы ферманы тастап кетеді, ал Маридің отбасы оны еркін түрде алады. Есекті жергілікті шаруаларға береді, олар оны өте ауыр жұмыс істейді. Жылдар өте Балтазар апатқа ұшырап, қашып кетеді, ол енді жасөспірім Мариге қайта оралады. Маридің әкесі Жактың әкесімен ферма үшін заңды дауларға түседі, ал есек жергілікті нан пісіруханасына жеткізіп беру үшін беріледі. Жас қылмыскерлердің жетекшісі Жерар нан пісіретін дүкеннің жеткізушісі. Ол Балтазарға қызғанышпен қарайды, өйткені Мари оны жақсы көреді және есекті қамқорлыққа алып, оған қатыгездікпен қарайды. Бір күні 2CV машинасын айдап келе жатқан Мари жол жиегінде тұрған есекті көріп, сәлемдесу үшін тоқтап қалады. Жақын жерде ұйықтап жатқан Жерар оның машинасына түсіп, талап етілгенде кетуден бас тартады. Ол Жерардың қашуға тырысудан бас тартқаннан кейін оған жыныстық қатынас жасағанын және кейін үйіне қарай жүретінін білдіреді. Мари ата-анасын тастап, қатыгез Жерармен қарым-қатынасқа түседі. Жерарды жергілікті полиция бөлімшесіне шақырып, онымен бірге күдікті болып табылатын алкоголик Арнольдпен бірге кісі өлтіру туралы жауапқа тартады. Екеуі де тұтқындалған жоқ. Жерар мен оның тобы Арнольдқа шабуыл жасап, оны кісі өлтіруші және масқара көгершін деп атайды. Балтазар ауырып, еуропалық емделуге жақындап қалғанда, Арнольд сөзін бөліп, есекті алып тастайды. Балтазар сауығып, Арнольд есек пен тағы біреуін Пиренейді аралап туристерді жетелейтін болады. Маусым аяқталғаннан кейін Балтазар қашып кетіп, циркке қосылады. Бірақ есек Арнольдты көрермендердің арасында көргенде, ол ашуланып, Арнольд оны қайтарып алады. Арнольдтың ағасы қайтыс болып, байлыққа ие болады. Ол барда жабайы той өткізеді, онда Мари мен оның анасы сөйлеседі және үйге келуді сұрайды, ал Мари бұдан бас тартады. Жерар Арнольдты Балтазардың арқасына отырғызады. Алайда, ол қатты мас болғандықтан, құлап, басын жерге соғып, қайтыс болады. Полиция Балтазарды базарға жібереді. Бір жергілікті ашкөз диқан есекті сатып алып, оны су сорып, ұнтақ тарту үшін пайдаланады (сонымен оны қорлайды). Бір жаңбырлы түнде Мари, ылғалданған күйі, диірменшінің есігін қағып, баспана сұрап келеді. Ол Жерардан қашып кетті. Тегінші оған серігі болып, қашып кетуіне көмектесетінін айтады, өйткені ол оған "қашып кетуді" қалайтынын айтады, бірақ келесі күні таңертең ата-анасын көріп, оларға есекті ұсынады, бұл Маридің соңынан еретініне нұсқайды. Мари ата-анасына қайта оралады. Жақсылықпен үйленгісі келген Жақсылық оған келіп, Марияның өзін қалай қорлағандығын айтса да, ол ойынан бас тартпайды. Жаков сондай-ақ, оның әкесі сот Маридің әкесіне төлеуге бұйырған ақшаны қаламайтынын айтады. Маридің жауабы екі түрлі: ол Жакусқа ашулы ма, әлде онымен бірге болғысы келе ме, ол да білмейді. Ол Жерармен "сұрасып алуды" қалайтынын айтады және олар кездесетін қораға барады. Жерар өзінің тобымен бірге сонда болады, олар оны киімсіз қылып, ұрып-соғып, кейін оны құлыптап қояды. Маридің әкесі мен Жак оны тауып, терезеден кіргізеді. Олар оны Балтазардың арбасына сүйретіп үйіне алып келеді. Кейін Жаков Маримен көрісуді сұрайды, бірақ оның анасы төмен түсіп: "Ол кеткен, енді қайтып келмейді", - дейді. Маридің әкесі көп ұзамай діни қызметкердің келгенінен кейін қайтыс болады. Маридің анасы қайғырып жатқанда, Жерар өзінің тобымен келіп, Балтазарды қарыз алуға болатынын сұрайды. Маридің анасы бас тартады, өйткені Балтазар Маридің әкесі күлін өзінің жерлеу процессиясында алып жүруге тиіс. Қараңғы түнде Жерар Балтазарды Испания шекарасынан контрабандалық тауарлар тасымалдауға алып кетеді. Жерар мен оның серіктесі өздерінің байланыс байланысымен кездесетін болса, олардың орнына кеден күзетшілері атып жібереді және олар қашып кетеді, Балтазарды өз тағдырына қалдырады. Таңертең Балтазардың оқпен жарақаттанғанын көреміз. Қойшы мен оның отары келеді. Қойлар Балтазардың айналасына жиналып, қоңырауларын шаңқыратып тұр. Ол жатып, өледі.

Өндіріс

"Таза кинематография" теориясын қолданып, бірнеше түрме тақырыбындағы фильмдер түсіргеннен кейін Брессон өзге киношүгілдік стилге көшуді қалады. Бұл оқиға Фёдор Достоевскийдің "Ақымақ" романынан шабыттанды. Балтазар өміріндегі әрбір эпизод жеті өлімдік күнәнің бірін көрсетеді. Брессон кейін фильмнің "бірін-бірі қиылыстыратын көптеген сызықтардан тұратынын" және Балтазардың христиандық иманның символы болуы керегін айтты. Брессон фильмді Швециялық кино институтының көмегімен жасады. Виаземскидің 2007 жылғы "Жас қыз" романында, олар Брессонмен фильм түсірілімі кезінде жақын қарым-қатынас құрған, бірақ бұл қарым-қатынас толыққанды болмаған. Олар бір-жақ бөлмелерде тұрды, және Виаземски былай деді: "Басында ол маған қолымнан ұстап немесе жағымды сылап қанағаттанды. Бірақ содан кейін ол мені сүйіскелегенде, мен оны кері итеріп жібердім, ол талап етпеді, бірақ ол соншалықты қайғылы көрінді, мен әрқашан өзімді кінәлі сезіндім". Кейін Виаземски фильм тобының бір мүшесімен қарым-қатынас жасады, ол Брессонды махаббатты ретінде қабылдамауға оған батылдық берді деді. Брессон кәсіби емес актерлерді таңдап, олардың тәжірибесіздігін фильмдерінде нақты реализмді жасау үшін пайдаланды. Виаземски былай деді: "Оның мақсаты мені актриса болуға үйрету емес еді. Мен рөлден туған эмоцияны сезіндім, кейін басқа фильмдерде сол эмоцияны қалай пайдалануға болатынын білдім". Гислен Клоке "Au Hasard Balthazar" фильмінің операторы болды; бұл Клоке Брессон үшін түсірген үш фильмнің біріншісі еді. Брессонның Леонс Анри Бюрельмен ұзақ ынтымақтастығы Брессонның алдыңғы фильмі "Жоанна д'Арк сотта" аяқталды. Дэрил Чиннің айтуынша, Брессон мен Клоке "күн сәулесімен шағылысқан, нәзік кинематографиялық стильді дамытты; Клоке фотосуретті айқын қара-ақ контрастқа дейін кеңейтпей, тіпті сұр түстердің де жарқырауы үшін жарықты күшейтті". Фильмнің монтажшысы – француз киносының ардагері Реймонд Лами, оның алғашқы монтаждық жұмысы 1931 жылы жарық көрді. 1956 жылдан 1971 жылға дейін Лами Брессонның барлық фильмдерін монтаждады, "Жоанна д'Арк сотта" (1962) фильмін қоспағанда.

Қабылдау

Au Hasard Balthazar алғаш рет 1966 жылы Нью-Йоркте өткен кинофестивальде көрсетілгенде, "көптеген сыншылардың пікірі жағымсыз болды". Дегенмен, Еуропадағы сыншылардың пікірлері өте жағымды болды. Белгілі кинорежиссер және Cahiers du Cinéma журналының сыншысы Жан-Люк Годар: "Бұл фильмді көрген әркім қатты таңғалады, себебі бұл фильм бір жарым сағаттың ішіндегі әлемнің өзі" деді. Ол 1970 жылы жазған мақаласында: "Мен көрген ешбір фильм менің бүкіл болмысымды осылай тебіренткен емес. Ол – көркемдік тұрғыдан толыққанды жүзеге асырылған эмоционалдық сезімдердің ең биік деңгейі" деп бағалады. Бірақ Нью-Йорк киносыншысы Паулин Каэл, кейбір адамдар бұл туындыны шедевр деп есептегенімен, "басқалары оны тым жайғақ және мағынасыз деп таба алады" деп жазды. Ингмар Бергман: "Бұл Балтазарды мен түсінбедім, ол өте жалықтырды. Маған есек қызықсыз, ал адам әрқашан қызықты." Фильмдегі діни суреттер, рухани теңеулер және натуралистік, минималистік эстетикалық стиль сыншылар тарапынан кеңінен мақтау алды. 2005 жылы Джеймс Куандт оны "есек пен құлдырау туралы қысқа, эллипстік әңгіме" деп атады, онда "ауырсыну мен қорлаудың көркем бейнеленген суреттері" және "қатыгездіктің жинақтары" бар, олар күшті рухани хабарды жеткізеді. 2003 жылы Дж. Хоберман: "Роберт Брессонның жүректі ауыртып, керемет "Au Hasard Balthazar" (1966) – Францияның ауылдық жерлеріндегі есектің өмірі мен өлімі туралы әңгіме – 20 ғасырдың ең ұлы кинорежиссерлерінің бірі жасаған ең бағалы туынды" деді. Манола Даргис "Au Hasard Balthazar" фильмін "тарихтағы ең ұлы фильмдердің бірі" деп санайды, оның "ақыл-ойымен қатар жүрек пен жанды да қозғайтынын" жазды. Роджер Эберт: "Брессонның гениалдылығы – ол бізге Балтазардың "кері реакция кадрларының" бірі ретінде сипатталатын бір сәтті де көрсетпейді. Басқа кинодағы жануарлар көздерін айналдырып, аяқтарын тепсе, Балтазар тек қана жүреді немесе күтеді, өзінің жүк тасуға арналған жануар екенін біліп, өмірінің жүк тасудан немесе тасмаудан тұратынын сезінеді. Бұл – эмпатияның киносы." Игнатий Вишневский де осыған ұқсас пікір білдірді: "Брессон Балтазарды адамгершілікке жатқызуға ешқашан тырыспайды. Балтазардың адам табиғатынан білгені таза да, шектеулі де: жалғыз жас әйелдің құшағы, ашулы жас жігіттің себепсіз шабуылы, қожайындары ақша үшін уайымдайтын фермалардың жұмысы. Ол тек есек, сондықтан одан да көп нәрсе." Эберт сондай-ақ Брессонның актерлерге қатысты аскетикалық көзқарасын осы туындының эмоционалдық күшіне үлкен үлес қосқанын айтады: "Актерлер өмірді бізге олар туралы қалай сезінетіндігімізді білдірмей бейнелейді; өзіміз қалай сезінетінімізді шешуге мәжбүрміз, эмпатияға мәжбүрміз, сондықтан актерлер біз үшін сезінгеннен гөрі, көбінесе күшті сезімдерге ие боламыз." Metacritic, салмақты орташа есептейтін платформа, фильмге "Metacritic Must See" белгісін берді және 20 сыншының пікірі бойынша 100 балдың 98 балын алды.

Сыйлықтар мен мұра

Фильм 1966 жылы Венеция кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетіліп, OCIC (Халықаралық католиктік кино ұйымы) сыйлығын, Сан-Джорджо сыйлығын және Жаңа кино сыйлығын жеңіп алды. «Ау Хазар Балтазар» 1977 жылы үнді режиссері Джон Абрахамның «Аграхаратхил Кажутай» атты тамил тіліндегі фильміне шабыт көзі болды. Фильм шыққан кезде сыншылар тарапынан жоғары бағаланды, ал 2013 жылы IBN Live тізіміндегі барлық уақыттың ең үздік 100 үнді фильміне енді. 1978 жылы «Аграхаратхил Кажутай» 25-ші Ұлттық кино сыйлығында тамил тіліндегі үздік көркем фильм номинациясында Ұлттық кино сыйлығын жеңіп алды. «Ау Хазар Балтазар» фильмінен шабыт алған басқа фильмдердің қатарында Тодд Солондздың «Wiener Dog» (2016) және Джерзи Сколимовскидің «EO» (2022) фильмдері бар. «Ау Хазар Балтазар» киножурналы «Sight & Sound» жүргізген 2012 жылғы сыншылардың «барлық уақыттың ең ұлы фильмдері» сауалнамасында он алтыншы орынға ие болды. Бұл фильм режиссерлер арасындағы дауыс беруде 21-ші орынды алды, соның ішінде 18 дауыс жинады. 2002 жылғы сауалнамада Майкл Ханеке осы фильмді бірінші орынға қойды. Неміс режиссері Вернер Герцог бұл фильмді жоғары бағалап, «таңғажайып» деп атады. Американдық режиссер Вес Андерсон осы фильмді Criterion Collection кітапханасындағы сүйікті фильмдерінің бірі деп санады. Американдық режиссер Ричард Линклейтер бұл фильмді Criterion Collection-нан жасаған ең үздік 10 фильмнің тізіміне енгізді. 2018 жылы фильм BBC-нің 43 елден келген 209 киносыншысының дауыс беруі нәтижесінде 100 ең ұлы шетел тіліндегі фильмдер тізімінде 52-ші орынға ие болды.

Үй медиасы

2008 жылы фильм Criterion Collection жинағына ағылшын тіліндегі субтитрлері бар 1-аймақтық DVD ретінде жарық көрді. 2013 жылы Artificial Eye компаниясы 2-аймақтық DVD-ні қайтадан ағылшын тіліндегі субтитрлермен шығарды.