1963-1975 жылдардағы Кипр қақтығысы: Қанды Рождество және тұрғындардың қоныс аударуы

Кіріспе

Бұл мақалада 1963-1975 жылдар аралығында болған азаматтық құрбандар мен қоныс аударулар жайлы айтылады – қауымдық қақтығыстардың басталуынан Түркияның Кипрге басып кіруінен кейін қоныс аударулар тоқтағанға дейін.

1963-64: Кипрдің қауым аралық зорлық-зомбылығы

1963 жылғы 21 желтоқсанда Никосияда грек-кипрлік полиция патрулі, куәліктерін тексеріп, түрік кварталының шетінде түрік-кипрлік ерлі-зайыптыларды тоқтатқанда, қақтығыс күшейді. Жиналып қалған халықтың арасында оқ атылып, үш адам (екі түрік-кипрлік және бір грек-кипрлік) қаза тапты. Жаңалық тараған соң, жер асты ұйымдарының мүшелері оқ жауып, кепілге алуды бастады. Никосияның солтүстігінде түрік әскері Киренияға қарай созылған жолды бақылап, Сент-Иларион қамалында бекем орналасты. Бұл жол екі тараптың да бақылауы үшін күрескен негізгі ұрыс алаңына айналды. Никосияда грек және түрік кварталдарын бөліп тұрған сызық бойында көптеген қақтығыстар болды (кейіннен «Жасыл сызық» деп аталды). Түрік-кипрліктер бұл кезеңді «Қанды Рождество» деп атайды. 1964 жылдың наурыз және сәуір айларында қауымдық қақтығыстар жалғасты. Соғыс басылғаннан кейін түрік-кипрліктер оқшауланған және аралас ауылдардан анклавтарға көшіп бастады. Түрік-кипрліктер жағдайдың осындай бірігуге мәжбүр еткенін алға тартады, ал грек-кипрліктер түрік-кипрліктердің қысымсыз, ТМТ түрік жарымәскери ұйымының ықпалымен біріккенін айтады. Прогрессивті кипрліктер екі жағдайдың да орын алғанын жақтайды. Көп ұзамай, аралдағы түрік-кипрліктердің көп бөлігі Никосияның түрік кварталына және басқа анклавтарға, шатырлар мен ақылға сыймас жағдайда салынған лашықтарға тығылып қалды. Ауқымды көші-қоннан туындаған қиын жағдайлар орын алды. Кипр Ұлттық гвардиясы, генерал Джордж Гривастың басшылығымен, БҰҰ-ның мандатымен әрекет ететінін мәлімдеп, түрік-кипрліктердің сыртқы әлеммен байланысы деп санайтын, бірақ грек-кипрліктер түрік материгінен әскерлерді тасымалдау үшін пайдаланылады деп қорқатын Коккина/Эренкой анклавындағы жағажайды қайта басып алуға тырысты. Бұл түрік әуе күштерінің араласуына себеп болды. 8-9 тамызда Түркия екі күн бойы Тиллирия аймағын бомбалады, нәтижесінде 33 грек-кипрлік қаза тауып, 230 адам жарақат алды. Пьер Оберлингтің мәліметінше, ресми деректер бойынша 1963-1964 жылдардағы дағдарыс салдарынан 364 түрік-кипрлік және 174 грек-кипрлік қаза тапқан. 209 түрік-кипрлік және 41 грек із-түссіз жоғалып кеткен. Осы кезеңде түрік-кипрлік халқының шамамен алтыдан бір бөлігі, яғни 25 000-ға жуық адам, өз үйлерінен шығып, анклавтарда тұруға мәжбүр болды. Соңында, Никосияның түрік жарымәскерилері бақылауына өткен аудандарда тұратын 3000-нан астам армян халқы өз үйлерінен қуылды.

On 21 December 1963, serious violence erupted in Nicosia when a Greek Cypriot police patrol, checking identification documents, stopped a Turkish Cypriot couple on the edge of the Turkish quarter. A hostile crowd gathered, shots were fired, and three people (two Turkish Cypriots and one Greek Cypriot) were killed. As the news spread, members of underground organizations began firing and taking hostages. North of Nicosia, Turkish forces occupied a strong position at St. Hilarion Castle, dominating the road to Kyrenia on the northern coast. The road became a principal combat area as both sides fought to control it. Much intercommunal fighting occurred in Nicosia along the line separating the Greek and Turkish quarters of the city (known later as the Green Line). Turkish Cypriots call this period Bloody Christmas. Severe intercommunal fighting occurred in March and April 1964. When the worst of the fighting was over, Turkish Cypriots began moving from isolated rural areas and mixed villages into enclaves. Turkish Cypriots state that the hostilities forced such an amalgamation while the Greek Cypriots state that the Turkish Cypriots did so without any pressure from them, but rather by the Turkish Cypriot paramilitary organization TMT so that to apply uniformity. It is believed by progressive Cypriots that both events occurred. Before long, a substantial portion of the island's Turkish Cypriot population was crowded into the Turkish quarter of Nicosia and other enclaves, in tents and hastily constructed shacks. Slum conditions resulted from the serious overcrowding. Attempts of the Cypriot National Guard under control of General George Grivas, who claimed to be acting under a mandate given to Cyprus by the UN, to re capture a beach head at the Kokkina/Erenköy enclave which the Turkish Cypriots claimed was their last link with the outside world but the Greek Cypriots feared would be used as a landing post for Turkish mainland forces, caused an intervention by the Turkish Air Force. On 8 – 9 August, Turkey bombed the Tylliria area for two days, resulting in the death of 33 Greek Cypriots and 230 injuries. Pierre Oberling noted that according to official sources, the 1963–64 crisis resulted in the death of 364 Turkish Cypriots and 174 Greek Cypriots. 209 Turkish Cypriots and 41 Greeks were reported as missing. Nearly 25,000 Turkish Cypriots, about one sixth of the Turkish Cypriot population at that time, had been forced to leave their homes to live into enclaves. Finally, more than 3000 Armenian ethnics who had been living in the areas of Nicosia that came under the control of Turkish paramilitaries were forced out of their homes.

1974 ж. Төңкеріс және түрік шабуылы

1967 жылғы 21 сәуірде Грекия мемлекеттік төңкеріске ұшырап, полковниктер хунтасының үкімшілігі орнады. 1974 жылғы 15 шілдеде Кипр Республикасының үкіметі грек хунтасының бұйрығымен әрекет еткен грек-кипрлік Ұлттық гвардиясы тарапынан құлатылды. Грек хунтасы жаңа президенттік лауазымға ЕОКА-ның қарт тұрғыны және Кипр Парламентінің мүшесі Никос Сампсонды тағайындады. Алайда, президент Макариосқа жасалған қастандық әрекеті сәтсіз аяқталды және ол британдық әскердің көмегімен Кипрден қашып кетті. 1974 жылғы 20 шілдеде төңкеріске жауап ретінде түрік әскері Киренияға жақын жерге қонды, 2 күн ішінде Никосияға дейін тар дәліз жасады, ал 22 шілдеде атысты тоқтату туралы келіссөздер жүргізілді. Түрік әскерінің Кипрға басып кірген екінші күні полковниктер хунтасы құлады. Карамғанлис Парижден оралып, азаматтық үкімет құрды. Кипрде Никос Сампсон отставкаға кетті, ал Глафкос Клеридес 1960 жылғы Конституцияға сәйкес президенттік міндетін атқарушы ретінде қызметке кірді. Сол жылдың тамызында, төңкеріске ұшырағаннан кейін шамамен бір ай өткен соң, үш кепілдік беруші мемлекет екі қауымдастықтың өкілдерімен бірге Женевада кездесті. Рауф Денкташ басқарған түрік кипрліктері, аумақтың 34 пайызын түрік кипрліктеріне беру шартымен федеративтік мемлекет құруды талап етті. Грек кипрліктерінің өкілі Глафкос Клеридес жоғары жақтарымен кеңесу үшін 36-дан 48 сағатқа дейін уақыт сұрады. Келіссөздер жалғасып жатқанда, Түркия Кипрге екінші шабуыл жасады. Атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілген кезде, аумақтың 36 пайызынан астамы түрік күштерінің бақылауына өтті. 1974 жылғы атысты тоқтату желісі бүгінге дейін екі қауымдастықты бөліп тұрады және көбінесе Жасыл желі (немесе "Атилла желісі") деп аталады, сонымен қатар Никосиядан өтеді, осылайша ол әлемдегі жалғыз бөлінген астана болып табылады. Түрік армиясы мен грек тарапы өз бақылауына өткен аумақтарда этникалық тазалау саясатын жүргізді. Түркия Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық комиссияда адамдарды баспанадан айыру, бостандықтан айыру, жаман қарым-қатынас көрсету, өмірден айыру және мүліктен айыру қылмыстары үшін кінәлі деп танылды. Түркияның аралдың грек халқының үштен бірін зорлықпен Солтүстіктен шығарып, олардың қайта оралуына кедергі келтіріп, материктен түріктерді қоныстандыру саясаты этникалық тазалаудың мысалы ретінде қарастырылады. 1976 және 1983 жылдары Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық комиссия Түркияны Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияны бірнеше рет бұзғаны үшін кінәлі деп тапты. Түркия грек кипрлік босқындардың өздерінің мүліктеріне оралуына кедергі келтіргені үшін айыпталды. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық комиссияның 1976 және 1983 жылғы есептерінде мыналар айтылған: 1975 жылы Карпас түбегіндегі грек кипрліктері түріктер тарапынан адам құқықтарын бұзуға ұшырады, сондықтан 2001 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Түркияны Кипрға қатысты шешімінде Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 14 бабын бұзғаны үшін кінәлі деп тапқанда (№25781/94 өтініш), 600-ден аз адам қалды. Сол шешімде Түркия азаматтық азаматтарды әскери соттың соттауына рұқсат бергені үшін түрік кипрліктерінің құқықтарын бұзғаны үшін кінәлі деп танылды. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық комиссия 12 дауысқа 1 қарсы, Кипр Республикасының түрік сарбаздарының бірнеше грек кипрлік әйелдерді зорлағаны және аралға басып кірген кезде көптеген грек кипрлік тұтқындарды азаптағаны туралы дәлелдерін қабылдады. Зорлаудың көптігі Кипрдің консервативті Кипр православие шіркеуінің абортқа уақытша рұқсат беруіне әкелді. Пол Сант Кассияның сөзіне сүйенсек, зорлау қарсылықты "жұмсарту" және қорқыныш арқылы азаматтық аумақтарды тазалау үшін жүйелі түрде қолданылған. Көптеген зұлымдықтар 1963-1964 жылдардағы түрік кипрліктеріне қарсы жасалған зұлымдықтар мен алғашқы шабуыл кезіндегі қырғындар үшін кек алу ретінде қарастырылды. Карпас түбегінде "өлім отряды" деп аталатын түрік кипрліктерінің тобы жас қыздарды зорлап, жүктілікке ұшыратты. Аралда түрік сарбаздары мен түрік кипрлік ерлер жасөспірім қыздарды зорлаған, соның ішінде топтық зорлау оқиғалары болды, ал бір жағдайда түрік кипрлік ер адам ескі грек кипрлік адамды зорлаған. Жәбірленуші жігіттің аты-жөні анықталды және тағы екі зорлаушы ұсталды. Зорланған әйелдер кейде қоғамнан шеттетілді. Грек кипрлік EOKA B жауынгерлері Тохни ауылында қырғын жасады, онда 13-ден 74 жасқа дейінгі барлық ер адамдар атып өлтірілді (Тохни қырғыны). Сондай-ақ, Алоа, Сандаларис және Маратха ауылдарында 126 бейкүнә адамның денелері, соның ішінде әйелдер мен балалардың денелері табылған (Маратха, Сандаларис және Алода қырғыны).

With the coup d'état of 21 April 1967, Greece entered a period under the rule of the Colonels' Junta. On 15 July 1974, the Republic of Cyprus government was overthrown by the Greek Cypriot national guard acting under orders from the Greek junta. The Greek junta installed an EOKA veteran and a member of the Cyprus Parliament, Nikos Sampson as the new president. The attempt to murder president Makarios failed, however, and he fled Cyprus with the help of the British army. On 20 July 1974, in response to the coup, Turkish troops landed near Kyrenia, forcing a narrow corridor to Nicosia within 2 days, until a ceasefire was negotiated on 22 July. On the second day of the Turkish invasion of Cyprus the Colonels' Junta collapsed. Karamanlis returned from Paris and formed his civilian Government. In Cyprus, Nikos Sampson resigned and Glafkos Clerides took over the presidency as acting president, according to the 1960 Constitution. In August of the same year, almost a month after the coup had dissolved the three guarantor powers, together with representatives of the two communities, met in Geneva. The Turkish Cypriots under Rauf Denktaş demanded a federal state with 34% of the territory ceded to Turkish Cypriots. Glafkos Klerides – the Greek Cypriot representative – asked for 36 to 48 hours in order to consult with his superiors. While still in talks, a second Turkish invasion was launched on Cyprus. When a ceasefire was declared, more than 36% of the territory was occupied by Turkish forces. The ceasefire line of 1974 today still separates the two communities and is generally referred to as the Green Line (or the 'Atilla Line'), and also runs through Nicosia, making it the only divided capital in the world. The Turkish Army and the Greek side conducted policies ethnic cleansing in the territories that came under their respective control. Turkey was found guilty by the European Commission of Human Rights for displacement of persons, deprivation of liberty, ill treatment, deprivation of life and deprivation of possessions. The Turkish policy of violently forcing a third of the island's Greek population from their homes in the occupied North, preventing their return and settling Turks from the mainland there is considered an example of ethnic cleansing. In 1976 and again in 1983, the European Commission of Human Rights found Turkey guilty of repeated violations of the European Convention of Human Rights. Turkey has been condemned for preventing the return of Greek Cypriot refugees to their properties. The European Commission of Human Rights reports of 1976 and 1983 state the following:

Enclaved Greek Cypriots in the Karpass Peninsula in 1975 were subjected by the Turks to violations of their human rights so that by 2001 when the European Court of Human Rights found Turkey guilty of the violation of 14 articles of the European Convention of Human Rights in its judgement of Cyprus v. Turkey (application no. 25781/94), less than 600 still remained. In the same judgement, Turkey was found guilty of violating the rights of the Turkish Cypriots by authorising the trial of civilians by a military court. The European commission of Human Rights with 12 votes against 1, accepted evidence from the Republic of Cyprus, concerning the rapes of various Greek Cypriot women by Turkish soldiers and the torture of many Greek Cypriot prisoners during the invasion of the island. The high rate of rape resulted in the temporary permission of abortion in Cyprus by the conservative Cypriot Orthodox Church. According to Paul Sant Cassia, rape was used systematically to "soften" resistance and clear civilian areas through fear. Many of the atrocities were seen as revenge for the atrocities against Turkish Cypriots in 1963–64 and the massacres during the first invasion. In the Karpass Peninsula, a group of Turkish Cypriots, called a "death squad", reportedly chose young girls to rape and impregnated teenage girls. There were cases of rapes, which included gang rapes, of teenage girls by Turkish soldiers and Turkish Cypriot men in the peninsula, and one case involved the rape of an old Greek Cypriot man by a Turkish Cypriot. The man was reportedly identified by the victim and two other rapists were also arrested. Raped women were sometimes outcast from society. Greek Cypriot EOKA B militants committed a massacre in the village of Tochni, where all men between the ages of 13 and 74 were found shot (Tochni massacre). Likewise other mass graves were exhumed in the villages of Aloa, Sandalaris and Maratha, containing 126 dead civilians, including women and children (Maratha, Santalaris and Aloda massacre).

Құқықтық даулар

1976 жылы және 1983 жылы Кипр Түркияны Еуропалық адам құқықтары сотына бірқатар мәселелер бойынша шақырды, оның ішінде жоғалып кеткен грек-кипрлік азаматтардың мәселесі де бар еді, Кипрдің пікірінше, олардың саны кем дегенде 1491 болған. ЕАҚС Түркияның өзінің бақылауында болған бейбіт тұрғындардың тағдырын анықтауға жауапкершілікке ие екендігі туралы презумпция бар екенін мәлімдеді, бірақ сонымен қатар "[Түркия] жауапты болуы мүмкін жағдайларда жоғалып кеткен адамдардың ешқайсысы өлтірілгенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ; Комиссия тұтқындалған адамдардың қайсысының [Түркия] тарапынан әлі де тұтқындалғаны немесе құлдыққа салынғаны туралы да ешқандай дәлел таппады". Кипрдің 1994 жылы қозғаған тағы бір ісі 2001 жылы қаралып, Түркияның жоғалып кеткен кипрліктердің тағдырын анықтау үшін жеткіліксіз көмек көрсетуін жалғастырғаны анықталды. 2009 жылы түрік актері Атилла Ольгачтың Кипрде қызмет еткен кезінде соғыс қылмыстарын жасағаны туралы мәлімдемесінен кейін жаңа іс қозғалды, бірақ Ольгач кейіннен бұл мәлімдемесінен бас тартып, ол телеарнадағы сценарийге реакцияны сынап көргенін айтты. 2006 жылы Түркияға қарсы көптеген сот процестері болуы мүмкін болғандықтан, Еуропалық адам құқықтары соты желтоқсан айында Түркияны грек-кипрліктердің жаппай қоныс аударуына байланысты "тиімді ішкі шараларды" табуға шақырды. Осының нәтижесінде түрік кипрліктері мүлік комиссиясын құрды, ол мүлік бос тұрған жағдайда немесе әскери маңызы бар аймақта болмаса, грек-кипрліктерге олардың мүлкін қайтару құқығын ұсынады. Ұсынушылардың шағын бөлігі өтемақы алды. Грек-кипрліктер комиссияны тиісті өтемақы беру механизмі ретінде мойындаудан бас тартты, ал кейбір саясаткерлер оны қабылдағандарды сатқындықпен айыптауға дейін барды. Еуропалық адам құқықтары соты мүлік комиссиясының тиімді ішкі шараны қамтамасыз ететінін мәлімдеді.