Кіріспе

Дәстүрлі қытай некесі – қытай қоғамдарындағы рәсімдік ғұрып, ол жай ғана күйергендердің одағы ғана емес, сонымен қатар ер және әйелдің екі отбасының одағын білдіреді, кейде отбасылар арасындағы алдын ала келісім арқылы шарттасады. Неке мен отбасы тығыз байланысты, бұл екі отбасының мүдделерін қамтиды. Қытай мәдениетінде романтикалық махаббат пен моногамия көптеген азаматтар үшін қалыпты нәрсе болды. Алғашқы қоғамның соңына қарай дәстүрлі қытай неке рәсімдері қалыптасты, Фукси дәуірінде бұғы терісімен белгілеу, Ся және Шан династиялары кезінде "кездесу үйінің" пайда болуы, ал Чжоу династиясында неке әдептері ("алты рәсім") біртіндеп қалыптасты. Осы рәсімдердің байлығы ежелгі адамдардың некеге қаншалықты мән бергенін көрсетеді. "Үш хат және алты рәсімнің" ерекшелігінен басқа, дәстүрлі қытай неке мәдениетінде моногамия, қайта үйлену және ажырасу да ерекшеленеді.

Конфуций дініне негізделген неке

Конфуций ойлауынша, неке отбасы мен қоғам үшін зор маңызға ие, сондай-ақ ізгілік дамыту үшін маңызды. Дәстүр бойынша, инцест – бір тегі бар адамдардың арасындағы неке. «Некеге тыйым салған ең алғашқы және бүгінгі күнге дейін сақталған тыйымдардың бірі – бір тегі бар адамдарға үйленуді тыйым салу. 484 жылғы император жарлығында бұл ереже Чжоу династиясында, яғни б.з.д. 1122 – 255 жылдар аралығында жарияланды. Мұндай одақ әлсіз ұрпақ тудырады деп қорқынышты. Кез келген адам өз руының ішінде үйленсе, алпыс соққы алатын, ал неке null and void деп жарияланатын еді. Конфуцийшіл отбасы тұрғысынан алғанда, неке әртүрлі тегі бар отбасыларды біріктіреді және әкелік кланның әулетін жалғастырады. Сондықтан қызға қарағанда ұл баланың дүниеге келуіне көбірек мән беріледі. Сондықтан, кез келген некенің пайдасы мен зияны тек ерлі-зайыптылар үшін ғана емес, бүкіл отбасы үшін маңызды. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, ерлі-зайыптылар қоғамның негізгі бірлігі саналады. Қытай тарихында некелер елдің саяси тұрақтылығына және халықаралық қатынастарға әсер еткен көптеген оқиғалар болды. Халықаралық қатынастар саласында «аралас некелер Қытай тарихы бойында отбасылар арасындағы қарым-қатынастарды жеке өмірде орнату және сақтау құралы ретінде, сондай-ақ саяси мансаптың факторы ретінде жалғасты». Мысалы, «Некелік одақтар немесе хо ч'ин 和亲, сөзбе-сөз «үйлесімді туыстық» – Хан дәуірінде жаңа құбылыс болды. Бұл күшті Сяңну (匈奴) империясын бағындыру мақсатымен жасалған мемлекетаралық деңгейдегі бейбітшілік шартының бір бөлігі болды». Хан әулеті кезінде күшті Сяңну тайпасының билеушілері императорлық отбасынан әйелдерді талап етті. Қытай тарихының көптеген кезеңдерінде билік басындағы императордың әйелі немесе анасының отбасылары үстемдік құрды. Елдің саяси тұрақтылығы үшін, Цин династиясы кезінде «Сегіз байрақ ішінде этностық аралас некеге тыйым салу туралы дәлелдер» болмаса да, «билеуші топтың элиталық отбасыларында негізгі әйелдер толығымен маньчжурлар болған, ал ци (көбінесе «конкубин» деп аударылады) және басқа да төмен мәртебелі серіктестер хан болуы мүмкін еді». Ежелгі Қытай әлемді екі толықтыратын элемент – инь мен янның өзара әрекеттесуінің нәтижесі ретінде қарастырды. Инь – барлық әйелдік, қараңғы, әлсіз және пассивті нәрсені білдірсе, ян – барлық ерлік, жарқын, күшті және белсенді нәрсені білдірді. Екеуі де қажетті және бір-бірін толықтыратын болғамен, біреуі екіншісіне қатысты пассив болып саналды. Осы идеологиялық негіздерге сүйене отырып, қытайлық моральшілер әйелдерден күтілетін мойынсұну мен пассивтілік нормаларын жасады. Бұл нормалар қыздарды нәресте кезінен бастап ұлдарға бағынышты етуді және әйелдің күйеуіне, ананың өскен ұлына бағынуын сақтауды талап етті. Отбасыдағы мәртебе конфуцийшіл философтар ерекше атап көрсеткен «үш байланыс» арқылы ресми түрде сипатталды. Бұл байланыстарға билеушілерге адалдық, әкелеріне ұлдарының мойынсұнуы және күйеулерінен емес, әйелдерінен адалдық күтілуі кірді. Теория ана мен бала арасындағы қарым-қатынасқа баса назар аудармаса да, ол практикалық маңызы бар еді.

Мифологиялық шығу тегі

Ағалы-інілі Нюва мен Фу Сидің үйленуі туралы әңгімеде олар үйленгеннен кейін дұрыс неке рәсімдерін қалай ойлап тапқандары айтылады. Сол кезде әлемде адамдар аз болғандықтан, олар үйленгісі келді, бірақ сонымен бірге ұялды. Сондықтан олар Куньлун тауына шығып, аспанға дұға етті. Олар үйленуге рұқсат сұрап: "Егер бізге үйленуге рұқсат берсеңіз, бізді тұманмен қоршаңыз" деді. Аспан оларға рұқсат берді, сонымен бірден таудың шыңы тұманға оранды. Ол ұялшақтығын жасыру үшін қызарған бетін желдеткішпен жапқан деседі. Бүгінгі күні Қытайдың кейбір ауылдарында келіндер әлі де осы дәстүрді сақтап, беттерін желдеткішпен жабады.

Некеге шығудың тарихи дәстүрлері

Қытайда әртүрлі топтар арасында ендогамия қабылданған. Ши тобы сияқты жоғарғы топтар өздерінің ішінде үйленсе, қара халық та өздерінің арасында үйленген, құлдармен және басқа қарапайым адамдармен неке қиюдан жалтарған. Бұл тәжірибе заңмен бекітілген.

Аналық неке және моногамия

Анасы бар некеде күйеу әйелдің туған үйіне көшіп келді. Бұл антитетикалық некелердің моногамияға өтуі кезінде болды, бұл ежелгі Қытайда аналық биліктің әлсіреуіне және әкелік биліктің күшейіп бара жатқанына куә болды.

Хан әулеті кезінде неке (202 б.з.д. 220 ж.)

Бұл кезеңде некеге тұру бірнеше міндетті қадамдарды қамтиды, олардың ең маңыздысы - күйеу жігіт пен оның отбасы қалыңдыққа және оның отбасына құдалық сыйлықтарын табыстау еді. Қалыңдық отбасы бұған жауап ретінде қалыңдық берді. Кейде қалыңдық отбасы құдалық ақшасына тауар сатып алатын. Құдалық сыйлығын қалыңдыққа сақтап қоюдың орнына, отбасының қаржылық қажеттеріне жұмсау арсыздық деп есептелді, себебі бұл қалыңдық сатылғандай көрінетін. Қалыңдық немесе құдалық сыйлығы жоқ неке де арсыздық саналды. Қалыңдыққа әйел ретінде емес, тоқал ретінде қаралатын. Барлық заттар алмасылғаннан кейін қалыңдық күйеу жігіттің әулеттік үйіне әкелінді. Ол күйеуіне және оның туыстарына бағынуға тиіс болды. Әйелдер күйеулері қайтыс болғаннан кейін де күйеулерінің отбасына жата берді. Егер жесірдің туыстары оның қайтадан тұрмысқа шығуын қаласа, көбінесе оны қайтыс болған күйеуінің отбасынан сатып алуға тура келді. Егер олардың балалары болса, олар күйеуінің отбасында қалатын.

Минь әулеті кезінде некелесуші

Мин дәуірінде неке салтанатты саналды және «Мин кодексінде» (Да Мин Лю) жазылған заңға сәйкес, барлық қарапайым адамдардың некелері герцог Вэннің отбасылық ережелерінде (Вэн Гонг Цзя Ли) жазылған ережелерге сәйкес болуы керек. Ережеде «некелесу үшін екі отбасы арасында хабар жеткізуші өкіл болуы керек» делінген. Некелесуші екі отбасы арасында некелесуді ұйымдастырып, маңызды рөл атқаруға лицензиясы бар еді. Кейде екі отбасы да ықпалды және бай болғандықтан, үйлестіруші екі отбасын күшті үй-жайларға біріктіретін. Зерттеулер көрсеткендей, «Мин және Цин дәуірлерінде Чжэцзянның Цзясин қаласында бірнеше асыл отбасы пайда болды, онда неке – өздерінің кландық күшін кеңейтудің ең маңызды жолы». Сондықтан, Мин дәуірінде некелесудің маңыздылығы өте зор болды, бұл бізге Мин қарапайым халқының өмірін түсінуге мүмкіндік берді. Жалпы гендерлік термин «мей рен» (媒人) деген сөздің орнына, мәтіндерде некелесушілерді жиі «мей по» (媒婆) деп атайды. «По» (婆) сөзі ағылшын тілінде «әжелер» деп аударылғандықтан, бұл «неке нарығында» қарт әйелдер басым болды деген болжам жасауға негіз береді. Шындығында, «Алтын лотос» романында (Жин Пинг Мэй) төрт үйлестіруші – Ван, Сюэ, Вэн, Фэн – барлығы қарт әйелдер еді. Ежелгі Қытайда адамдар некелер әйелдерге сәйкес келетін «Ин» жағына (қарсысы «Ян») тиесілі деп сенген. Ин мен Ян арасындағы тепе-теңдікті сақтау үшін әйелдер Ян жағына, ал ерлер Ин жағына араласпауы керек. Теңгерімділіктің бұзылуы тәртіпсіздікке және бақытсыздыққа әкелуі мүмкін болғандықтан, ерлер некеде сирек көрінетін. Оның үстіне, үйленбеген қыздар бұл кәсіпке кірмейтін, өйткені олар неке туралы аз білетін және некелесуді ұйымдастыруда сенімді емес еді. Нәтижесінде, әдебиетте ерлі-зайыптыларды үйлестірушілердің барлығы дерлік қарт әйелдер ретінде таныстырылды. Сәтті некелесуші болу үшін әр түрлі ерекше дағдылар қажет. Біріншіден, үйлесімділік жасаушы өте сенімді болуы керек. Үйлену тойын ұйымдастырған адам некедегі екі жақты да, тіпті көптеген жағдайда, бұл рәсім шын мәнінде кемелді болмаса да, келісімнің мінсіз екеніне сендіруі керек. Фэн Мэнлунгтың «Қарт Чжан қайың өсіріп, Вэннуға үйленеді» атты «Ескі және жаңа әңгімелер» жинағында (Гу Цзинь Сяо Шуо) ол сексен жастағы ер адам он сегіз жастағы қызға үйленгені туралы жазды. Некеге екі үйлестіруші – Чжан мен Ли келісті. Жас айырмашылығын ескерсек, неке қию мүмкін емес сияқты еді, бірақ екі үйлестіруші қыздың әкесіне қызды қарт жігітке үйретуді көндірді. Фэн Мэнлун оларды былай деп сипаттады: «Олар сөйлей бастағаннан кейін, матч сәтті ұйымдастырылды, ал ауыздарын ашқанда олар тек келісім туралы ғана сөйледі». Математика мен қарапайым жазуды білмейтін болса, мұндай егжей-тегжейлі келісімшарт жасау мүмкін емес еді. Үйлену тойына қатысқандар некелерін сәтті өткізуге көмектесіп қана қоймай, екі отбасы арасындағы хабарларды жеткізу арқылы да өмір сүреді. Олар хабар жеткізу үшін үйлерге келгенде, қонақтар әдетте оларға тамақ пен сусын ұсынады, сондықтан «Шай сұрап, алкоголь сұрап, олардың бет-әлпеті 3,3 дюйм қалың (олар шынымен де намысты)» деген сөз бар. Бұл әжелер некелесуді ойлап тапқандықтан, жасырын қарым-қатынас жасаудың «күнәгерлік біліміне» ие болды. «Алтын лотоста» (Жиң Пин Мэй) күйеу әйелдің күйеуіне адал болуы керек және әйелдің неке адалдығын ашқан кез келген адам оны дереу хабарлауы керек. Дегенмен, үйлестірушілерге серуендеу туралы құпияны сақтауға рұқсат берілді, себебі олардың клиенттерінің құпиялылығын сақтау – олардың міндеті еді. Алайда олар жиі сынға ұшырайтын. «Алтын лотоста» Ванды әйелдерді дұрыс емес қатынастарға итермелеу үшін кінәлады.

Синьцзяндағы неке мәселесі (18801949)

Мұсылман әйелдеріне мұсылман емес адамдарға үйленуге ислам заңы бойынша тыйым салынғанмен, 1880-1949 жылдар аралығында Синьцзянда бұл ереже жиі бұзылған. Қытай еркектері мұсылман түркі (уйғыр) әйелдеріне үйленген, шетелдіктер бұл себепті әйелдердің кедейлікте болуын айтқан. Түркі қауымы қытай еркектеріне үйленген түркі әйелдерін "фахиша" деп атаған. Бұл некелер ислам заңы бойынша заңсыз болғанымен, әйелдер қытай еркектерінен пайда көрген, себебі қытайлар оларды ислам билігінен қорғаған, осылайша оларға проституция салығы қойылмаған және олар табыстарын үнемдеуге мүмкіндік алған. Қытай еркектері өз түркі әйелдеріне түркі еркектерінің әйелдеріне берілмейтін артықшылықтарды берген, мысалы, түркі әйелдерінің бетін жабу міндеті болмаған. Бірде Қашғардағы қытай еркесі өзінің түркі қашғари әйеліне бетін жабуға мәжбүрлеуге тырысқан мулланы ұрған. Түркі әйелдері қытай күйеулеріне заңды міндеттемелерге ұшырамағандықтан да пайда көрген, осылайша олар күйеулерінен өздеріне және туыстарына қалағанша ақша талап ете алған, әйтпесе кетіп қала беретін. Қытай еркесінің мүлігі олар қайтыс болғаннан кейін түркі әйелдеріне қалған. Оларды "ласы" деп есептегендіктен, ислам зираттарында қытай еркесінің түркі әйелдерін жерлеуге тыйым салынған. Түркі әйелдері бұл мәселені қабірлерге садақа беріп және басқа қалаларда қабір сатып алу арқылы шешкен. Қытайлармен қатар, армян, еврей, орыс және бадахшан еркектері де жергілікті түркі әйелдерімен үйленген. Жергілікті қоғам түркі әйелдері мен қытай еркектерінің аралас балаларын ислам заңдарын бұзуға қарамастан өз халқының бір бөлігі ретінде қабылдаған. Түркі әйелдері қытай еркектерімен уақытша некелерге де тұрған, мысалы, әскери қызметке келген қытай сарбаздарымен, одан кейін қытай еркесі өз қаласына оралған. Қытай еркесі түркі әйелдерінен туған қыздарын жолдастарына сатқан, ұлдарын өзімен бірге алып кеткен, егер оларға мүмкіндік болса, болмаса тастап кеткен, ал уақытша түркі әйелін жолдасына сатқан немесе оны тастап кеткен.

Дәстүрлі неке рәсімдері

Қытайда некеге тұру 402 және 221 жылдар аралығында қалыптасқан дәстүрге айналды. Қытайдың ұзақ тарихы мен көптеген географиялық аймақтарына қарамастан, негізінен алты рәсім бар, ол үш хат және алты әдеп (三書六禮) деп белгілі. Өкінішке орай, кейбір дәстүрлі отбасыларда әйелдің анасы күйеу баласының үйіне үйленгеннен кейін бір жыл (қытай ай күнтізбесі немесе Қытай жаңа жылы бойынша) өткенге дейін бара алмайды. Дегенмен, осы бір жыл ішінде қызы кез келген уақытта қайтып келе алады.

Моногамия

Ежелгі Қытайда әйелдердің әлеуметтік жағдайы ерлердікіндей жоғары емес еді. Әйел күйеуіне бағынып, оған сенуі керек еді. Ол күйеуінің – шаруа, саудагер немесе шенеунік – қандай мәртебеде болса, соған сәйкес киімін таңдап, мінез-құлық ережелерін сақтауға тиіс еді. Күйеуі қайтыс болған жағдайда, ол қайтадан тұрмысқа шыға алатын болса да, қоғамда жағымсыз қаралатын. Жаңа конфуциандық идеология жесірлердің қайта үйленуіне қарсы болды. Жу Сидің әйгілі сөзі: "Ашарып өлу шағын нәрсе, ал адалдықты жоғалту – үлкен нәрсе". Ал ер адам бір ғана әйелмен неке қия алатын, бірақ көптеген келіншегі болуы мүмкін еді. Әйелі ертерек қайтыс болса, тағы да үйленуге құқығы болған. Жоғары лауазымды тұлғалардың да бір ғана ресми әйелі болған, бірақ көптеген келіншегі болды.

Апалық неке

Сорраттық неке – ер адамның әйелінің қарындасына немесе қарындастарына үйлену салты. Кейін бұл практика туысқандарына, сондай-ақ бір руға жататын әйелдерге дейін кеңейтілді. Қытай тілінде 妹媵 (妹=кіші қарындас, 媵=екінші жар/құдалық) деп аталады. Мұндай неке бірінші әйелге үйленген кезде, әйелі тірі кезінде немесе қайтыс болғаннан кейін болуы мүмкін. Бұл әдет Чжоу әулетінің (б.з.д. 1045 – 256 жж.) ақсүйектері арасында жиі кездесіп, кейінгі дәуірлерде де сақталған.

Бірнеше әйелдің мәртебесі бірдей

Кейбір салыстырмалы түрде шағын династиялардың императорларының бірнеше император әйелі болғандығы белгілі. Бұл ерекше жағдайлармен байланысты. Мысалы, соғыс кезінде ер адам әйелінен айырылып, оның қайтыс болғанын қате ойлауы мүмкін. Ол қайтадан үйленеді, кейін бірінші әйелі тірі екені анықталады. Олар қайта қосылғаннан кейін, екі әйел де мойындалуы мүмкін. Цин әулетінің Цянлун императоры отбасының басқа тармағы үшін мұрагерлер дүниеге келтіру мақсатында көп әйел алуға рұқсат берді (Левират некесіне қараңыз). Егер ер адам әкесінің жалғыз ұлы болса (單傳), ал оның әкесінің інісінің ұлы болмаса, онда өзара келісіммен қосымша әйелге үйленуге болады, бұл "көп мұрагерлік" (兼祧) деп аталады. Осы одақтан туған ұл бала әкесінің інісінің немересі және мұрагері болады. Бұл процесті басқа да әкелерінің інілері үшін қайталауға болады. Отбасының атын жалғастыру үшін ұл баланың болуына қатысты дәстүрлі тілектерден басқа, бұл рұқсат императордың өзі тудырған мәселені ішінара шешеді. Ол жақында әкеден балаға мұрагерлік жолын басқа түрлеріне тыйым салды, бірақ қытайлық туыстық қатынастардың дұрыс тәртібін сақтағысы келді. Сондықтан ұлы жоқ жұбайлар отбасының ішінде бала асырап ала алмайды. Олар сырттан асырап алуға мәжбүр (бұл көптеген адамдардың пікірінше, туыс емес "сырттан келгендерге" отбасылық байлықты беру болып саналады) немесе мұрагерсіз қалуы мүмкін. Көп мұрагерлік некелері күйеуінің інісінің ұлы болған кезде шығу жолын ұсынады.

Ружуй некесі

Ружуй (入贅) әдеті, егер бай отбасының еркек мұрагері болмаса, ал кедей отбасының бірнеше ұлдары болса, қолданылған. Ондай жағдайда, кедей отбасынан шыққан еркек, көбінесе кіші ұл, бай отбасыға үйленіп, олардың әулетін жалғастыратын. Ружуй (яғни, «еркек артық болып қалуы») некесінде балалар анасының тегін алады.

Құрбылық

Ежелгі Қытайда кәнизактер кең таралған, және оған шамасы келген ерлер әдетте кәнизактерді сатып алып, әйелдеріне қоса үйлеріне әкелген. Қытай тіліндегі "конкубин" сөзі "менің және сенің құлың" деп аударылады. Отбасылық иерархияда басты әйел (дики) күйеуінен кейін екінші орында тұрды, ал кәнизак әрқашан әйелге қарағанда төмен дәрежеде болды, тіпті күйеуімен жақын қарым-қатынаста болса да. Бұл әйелдер толыққанды ресми тоймен үйленбеген, қарым-қатынастағы құқықтары шектеулі болған және кез келген уақытта ажырастырылуы мүмкін еді. Олар көбінесе төмен әлеуметтік топтан шыққан немесе құл ретінде сатып алынған. Қашқан әйелдер де кәнизак болуы мүмкін, себебі ресми некеге ата-анасының келісімі қажет болған. Кәнизактардың саны кейде реттелген, бұл ерлердің мәртебесіне байланысты өзгерген. Ежелгі Қытайда жоғары мәртебелі ерлер көбінесе бірнеше кәнизак ұстаған, ал қытай императорларының ондаған, тіпті жүздеген сарайлық кәнизактары болған.

Көптілік

Полиандрия, әйелдің бірнеше күйеуінің болуы. Бұл дәстүрлі қытай қоғамында, әсіресе бай элита арасында кең таралған, ал Гонконгта 1971 жылға дейін заңды болды. Полиандрия, яғни әйел бір уақытта екі немесе одан да көп күйеу алады, бұл сирек кездесетін жағдай. Мин дәуірінде (1368–1644) жинақталған түрлі фактілер жинағында қазіргі Чжэцзян провинциясындағы Шоуцзиньо ауылы туралы айтылған, онда аға-інілердің бір әйелге үйленуі қалыпты жағдай еді. Әйелі қаржылық тұрақтылық үшін осылай етуді жөн көрді. Бөлме есігінің сыртындағы орамал күйеулердің кезегін көрсетуге арналған. Юаньда Пуми қоғамы дәстүрлі түрде экзогамиялық руларға бөлінген, ата-аналармен үйленулер ұйымдастырылады, ал ру ішінде үйленуге тыйым салынған. Алайда, бүгінде неке үлгілері мен стильдері әртүрлі, кейбір аймақтарда басқа этностық топтармен некелесу жиі кездеседі, ал басқаларында – сирек. Пумилер арасында полиандрия кездеседі. Мосуо маңында тұратындар кейбір еркек-әйел салтын қабылдаған. Жалпы, неке патрилокальды, мүлік ерлерге мұрагерлік болып беріледі, бірақ Лугу көлі мен Йоннинг аймағында Мосуо салтын қабылдаған Пумилерде күйеулер түнде әйеліне келіп, күндіз анасының үйіне жұмыс істеуге оралады. Пуми мен Мосуо бірге тұратын жерлерде екі топтың аралас некелесуі де кездеседі. Тибеттегі бауырлас полиандриялық неке қатынасы отбасының ресурстарын еркек мұрагерлер арасында бөлуді болдырмау мақсатымен жасалады деп есептеледі. Отбасы ресурстарын сақтау стратегиясы ретінде Тибет полиандриясы еуропалық туыстық отбасы жүйесімен бірдей мақсатқа жетеді, бірақ басқаша жолмен. Зерттеушілер полиандрияның Тибетте даму себебін Гималайдағы маргиналды ауыл шаруашылығы жерлерін толық пайдалану үшін үй шаруашылығына жеткілікті еңбек күшін қамтамасыз ету, халықты бақылау құралы ретінде немесе феодалдық тибет ақсүйектеріне салық жүктемесін азайту үшін жасалғанын болжайды. Тибет полиандриясының неліктен кең таралғанына Нэнси Е. Левиннің түсіндірмесі көбірек сенімді. Ол полиандрияның отбасына үлкен еңбек күшін беретінін, осылайша отбасының тибет экономикасының үш саласында – ауыл шаруашылығында, мал шаруашылығында және саудада бір мезгілде және кең көлемде қатысуына мүмкіндік беретінін айтады (1988). Тибет полиандриясы отбасыларға осындай маңызды экономикалық артықшылықтар сыйлағандықтан, полиандриялық некелердің бұзылу себептері көбінесе жеке мүдделерге байланысты деп болжауға болады. Левин (1981) және Мелвин К. Голдштейн (1981) полиандриялық некелердің бұзылуына көбінесе үйдің кіші ағалары себеп болатынын анықтады, себебі жұбайымен бақытсыздық, үлкен ағаларға қарағанда репродуктивті табысының төмендігі, жеке дербестікке ұмтылыс және үлкен үйді ұстау қиындығы. Голдштейн (1981) сондай-ақ күтпеген экономикалық мүмкіндіктер туғанда бауырластардың полиандриялық некеден кету ықтималдығы жоғары екенін анықтады.