Кіріспе

Нигерияның ежелгі өркениеті

Нок мәдениеті – 1928 жылы олардың терракота мүсіндері алғаш рет табылған Нигерияның оңтүстік Кадуна штатындағы Нок ауылының атымен аталатын халық. Нок және Гаджиганна халықтары Орталық Сахарадан перл борай және қыш ыдыстармен бірге көшіп келген болуы мүмкін, Нигерияның солтүстік аймағына келгенге дейін ерекшеленіп, Гаджиганна және Нок аймақтарындағы өздерінің жерлеріне қоныстанған. Брейниг (2017) былай деді: «Нок мәдениетінің адамдары басқа жерден келген болуы керек. Бірақ әзірге олардың қандай аймақтан келгенін анықтап біле алмадық, алайда Батыс Африкадағы Сахел аймағынан келген болуы мүмкін деп болжаймыз». Чемпион және авторлар тобы (2022) олардың Орталық Сахарадан келген болуы мүмкін екенін айтты және былай деді:

Жемшөпті қарақұмырдың өсірілуі 2500 жылдан кейін, оңтүстікке қарай халық қозғалысы кезінде (Ozainne және т.б. 2014; Neumann 2018; Fuller және т.б. 2021) құрғап бара жатқан Батыс және Орталық Сахарадан Батыс Африка саванна аймағына тарады. Нок және ертедегі Гаджиганна ескерткіштерінде байқалатын ролик тәрізді әшекейлерсіз немесе қабықшалы араласқан жемшөптің болуы үшінші таралу тікелей Орталық Сахарадан басталып, солтүстік Нигерияға жеткенге дейін бөлінген болуы мүмкін, бұл Нок және Гаджиганна қыш ыдыстарының айырмашылығын түсіндіреді (8-сурет; сондай-ақ Champion 2020, 462 бетті қараңыз).

Мүсіндер

Нок терракота мүсіндерінің мақсаты әлі белгісіз. Көбінесе терракота шашыраңқы фрагменттер түрінде сақталған. Сондықтан Нок өнері бүгінде ерлер мен әйелдердің шаштары ерекше егжей-тегжейлі және өте жақсы өңделген бас мүсіндері арқылы танымал. Мүсіндер фрагменттер күйінде табылуының себебі – олар әдетте су эрозиясынан пайда болған жер бедерінде, аллювиалды саздарда табылған. Ондағы терракота мүсіндер жасырылған, оралып, жылтыратылған және сынған күйде кездеседі. Ірі мүсіндердің сақталуы сирек болғандықтан, олар халықаралық өнер нарығында жоғары бағаланады. Терракота мүсіндері ішкі қуысты, спираль тәсілімен жасалған, дерлік адам бойына тең келетін бас және дене бөліктерінен тұрады. Олардың ерекшеліктері жоғары стильде, көптеген әшекей бұйымдарымен және әртүрлі позаларда бейнеленген. Нок мәдениетіндегі мүсіндердің біртекті құрамы, Нок қыш ыдыстарының әртүрлі құрамына қарағанда, мүсіндердің бірнеше саз кенінен жасалғанын көрсетеді, бұл орталықтандырылған және мамандандырылған өндіріс екенін білдіреді. Мүсіндердің бастапқы мақсаты туралы көп мәлімет жоқ, бірақ теорияларға ата-бабалардың бейнесі, қабір белгілері және егін шұғыласының, сүйексіздіктің және аурудың алдын алу үшін сиырлар кіреді. Сонымен қатар, кейбір мүсіндердің негізіндегі күмбез тәрізді формалар ежелгі құрылыстардың шатырларын безендіру үшін қолданылған болуы мүмкін. Кливленд өнер мұражайының Америка, Африка және Океания өнерінің қатарластырылған кураторы Маргарет Янг Санчес Нок керамикасының көп бөлігі қолмен жасалғанын, ірі дәнді саздан қалыпталғанын және ағаштан ойылғандай әсер беретін тәсілмен өңделгенін түсіндіреді. Одан кейін мүсіндер кептіріліп, жылтыратылған, жылтыр бетке ие болған. Фигуралар ішкі қуысты, жақсы кептіру және пісіру үшін бірнеше тесіктері бар. Пісіру процесі, әдетте, бүгінгі Нигерияда қолданылатын тәсілге ұқсас болған – мүсіндер шөп, бұтақтар және жапырақтармен жабылып, бірнеше сағат бойы өртеліп, пісірілген. Табиғи эрозия мен шөгінділердің нәтижесінде Нок терракоталары Сахель далаларының әртүрлі тереңдіктеріне шашырап, осы құпия артефактілерді анықтау мен жіктеуді қиындатқан. Ең бақыты, Самұн Дүкия және Таруга археологиялық орындарында Нок өнерінің өзгермеген күйде сақталғандары табылды. Радиокөміртектік және термолюминесценциялық сынақтар мүсіндердің шамамен 2900 және 2000 жыл бұрын жасалғанын көрсетті, осылайша оларды Батыс Африкадағы ең көне мүсіндердің біріне айналдырды. Жаңа археологиялық қазбалар барысында алынған көптеген қосымша даталар Нок дәстүрінің басталуын одан да ертерек мерзімге жылжытты. Пангваридегі Нок терракота мүсіндерінің арасында үлкен тістері бар териантроптық (адам-мысық) фигурасын және белбеуі мен мойын әшекейі бар отырған фигураның денесін бейнелейтін мүсіндер бар. Сондай-ақ, құс мүсіні бар адам басы және теңіз қабығы бар ер адам басы бейнеленген мүсіндер де бар, олардың бір мүсінші жасағаны болжануда. Сонымен қатар, оқ атуға арналған садақтар мен жебелерді ұстаған фигуралар бар, бұл Нок халқының жабайы жануарларды аулауға немесе ұстауға қатысқанын көрсетеді. Нок терракотасында бейнеленген қазылған каноэ Нок халқының Нигер өзенінің салалары (мысалы, Гурара өзені) арқылы жүк тасымалдау үшін каноэлерді пайдаланғанын және оларды аймақтық сауда желісінде алмастырғанын көрсетеді. Батыс Африканың кейінгі көркемдік дәстүрлері – Нигердің Бурасы (біздің заманымыздың 3-ші ғасыры – 10-шы ғасыры), Гананың Комасы (біздің заманымыздың 7-ші ғасыры – 15-ші ғасыры), Нигерияның Игбо Укуу (біздің заманымыздың 9-шы ғасыры – 10-шы ғасыры), Малидің Дженне Дженосы (біздің заманымыздың 11-ші ғасыры – 12-ші ғасыры) және Нигерияның Иле Ифе (біздің заманымыздың 11-ші ғасыры – 15-ші ғасыры) Нок мәдениетінің бұрынғы Батыс Африканың балшықтан жасалған терракота дәстүрімен қалыптасқан болуы мүмкін.

Археология

Алғашқы Нок терракотасын 1928 жылы Нигерияның Кадуна штатындағы Нок ауылының жанында, кен өндіру серіктестігінің тең иесі полковник Дент Янг тапқан. Бұл мүсіндер қалайы кенішінен, су астындағы қабаттан 7 метр тереңдікте кездейсоқ табылды. Янг мүсіндерді Жостағы Тау-кен департаментінің мұражайына тапсырды. Он бес жыл өткен соң, 1943 жылы Нигерияның орталығында, Нок ауылының маңында қалайы өндіру кезінде тағы да бірнеше саз мүсіндер кездейсоқ табылған. Кен орнының бастығы бір мүсінді тауып, оны үйіне алып келіп, бір жыл бойы ямс егісінде құс қорқытқыш ретінде пайдаланған. Бұл қорқытқышты сол кезде Кембридж университетінде археологияны оқыған әкімшілік қызметкер Бернард Фэгг байқаған. Фэгг қорқытқыштың басы Янг тапқан мүсінге ұқсас екенін анықтаған. Ол Жосқа сапар шегіп, Янг Фэггке жаңадан табылған басқа терракоталық мүсіндерді көрсеткен. Соңында Нок және Джема аймақтарындағы қалайы кенін өндіру археологиялық материалдарды ашып, жойып жатқаны белгілі болды. 1989 жылы неміс ғалымдары Нигерияның солтүстік-шығысындағы Чад алабында Нигерияның Борно штатындағы Майдугури университеті мен Франкфурт Гете университетінің археологтары арасындағы ынтымақтастық жобасы аясында жұмыс істеді. Бұл жоба Чад алабындағы тұрақты шаруашылық қоғамдарының қалыптасуын зерттеді. Осы мәселелер команданы Нок мәдениетін зерттеуге итермеледі. Франкфурт Нок жобасының алғашқы кезеңдерінде зерттеушілер қазба алаңдарын табуда қиындықтарға тап болды. Команда Умару Юсуф Потискуммен бірлесіп жұмыс істей бастады және Нок мәдениетіне тән бірнеше орындарды таба бастады, бірақ көпшілігі тоналған еді. Ғылыми далалық жұмыстар 2005 жылы Нок археологиялық орындарын жүйелі түрде зерттеу және темір дәуірінің археологиялық контекстінде Нок терракота мүсіндерін жақсырақ түсіну үшін басталды және 2021 жылы аяқталды. Нок қоныстары жазық далаларда, төбелерде, тау беткейлерінде және шыңдарында табылған. Жаңбырлы маусымда жақсы дренаж беруі мүмкін болғандықтан, биіктіктер мен көлбеу беткейлер сияқты ерекше топографиялық ерекшеліктерге басымдық берілген болуы мүмкін. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, Нок үйлері негізінен ағаш, өсімдік сабақтары, шөптер және жануарлардың терілері сияқты органикалық материалдардан салынған, олар топырақта көзге көрінбейтін із қалдырмай ыдырайды. Нок қоныстары әдетте шағын ауылдар немесе бір үй шаруашылықтары болған, олардың мөлшері сол аймақтағы қазіргі фермаларға ұқсас. Ауылдық деңгейден жоғары адамдардың шоғырланған орындарының белгілері жоқ, сондықтан "әлеуметтік қабаттануды дамыту үшін қажетті көлемдегі қауымдастықтардың болуын растайтын ешқандай дәлел жоқ, ал әлеуметтік қабаттану әлеуметтік күрделіліктің атрибуттарының бірі ретінде қарастырылады". Көптеген қазба жұмыстары мен іздеулер Нок мәдениетінде қалалар немесе кез келген қалалық орта болмағанын көрсетті, сондай-ақ жоғары дәрежелі қауым мүшелері орналасқан арнайы ғимараттар немесе аумақтар туралы ешқандай мәлімет табылмады. Маңызды стратиграфиялық немесе үйінділердің қалыптасу процестерінің дәлелдерінің болмауы Нок орындарындағы қысқа мерзімді қоныстану эпизодтарын көрсетеді. Қорыта айтқанда, мәліметтер Нок мәдениетінің қауымдастықтары шағын масштабта ұйымдастырылған және жергілікті тәуелсіз топтарда біріккенін көрсетеді. Rupp және авторлар (2016):

Темір металлургиясы

Темір металлургиясы Нөк мәдениетінде б.з.д. 750 және б.з.д. 550 жылдары дамыған болуы мүмкін. Нок халқы б.з.д. 9-шы немесе б.з.д. 8-ші ғасырда темір металлургиясын тәуелсіз түрде ойлап тапқан болуы мүмкін.

Тас құралдар

Нок мәдениетінің барлық кезеңінде Нок ескерткіштерінде табылған тас құралдардың пішіні көтеріңкі өзгеріске ұшырамаған. Зерттеушілерді ең көп таң қалдыратыны – кесу құралдарының тапшылығы. Тас балталардан басқа, кескіш жиекті құралдар табылған жоқ. Темірден немесе тастан жасалған жебе ұштары да Нок ескерткіштерінде кездеспейді. Нок участаларында ұнтақтау құралдары өте көп. Олар көбінесе бір-тұтас күйінде сақталмайды, бірақ Нок мәдениеті бойында қолданылған құралдардың әртүрлі пішіндері мен өлшемдерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ұнтақтау тастары кварцит, гранит немесе метаморфты тау жыныстарынан жасалған. Унгвар Кура ескерткішінде ұнтақтау тастары белгілі бір ретпен орналасқандай көрінеді, ал Идо ескерткішінде үлкен ұнтақтау тақталары тік орнатылып, олардың жанында құмыралар мен тас моншақтар қойылған. Бұл контекст белгілі бір ритуалдық мағынаға ие болған деп есептеледі. Ұнтақтау тастарының көпшілігі қол өлшемді. Нок ескерткіштерінде ұнтақтау тақталары көптеп кездеседі, бірақ қолмен ұнтақтайтын тастар аз. Нок мәдениетінің өкілдері бұл ұнтақтау құралдарын белгілі бір деңгейде тозуға дейін пайдаланған, содан кейін оларды иінтірек ретінде қайта қолданған болуы мүмкін. Пангвариде қарақұмыр егіліп, өсірілген, бұршақ дақылдары өсірілген, сондай-ақ әртүрлі өсімдік түрлері (мысалы, Caesalpinioideae, Canarium schweinfurthii, Combretaceae, Phyllanthaceae, Vitex) пайдаланылған. Нок ескерткіштерінің дерлік барлығында отын және тамақ дайындауға арналған өсімдік материалдарының күйген қалдықтары табылады. Африканың ең көне дәнді дақылдарының бірі – қарақұмырдың қалдықтары жиі кездеседі. Қарақұмыр өте өнімді және құрғақшылық сияқты қолайсыз өсу жағдайларына төзімді. Жоғары белок құрамымен бағаланатын бұршақ дақылдары да кейбір ескерткіштерінде табылды. Қазірге дейін Нок халқының өсірген жалғыз дақылдары – қарақұмыр және бұршақ. Олардың қандай да бір түйірлерді жегені немесе өсіргені белгісіз. Нок ескерткіштерінде табылған көптеген ұнтақтау тастары дәнді ұнға айналдырып, одан қамыр жасап, түрлі тағамдар пісіргенін көрсетеді.

Ағаш және ауыл шаруашылығы

Нок халқы, әдетте, агроорман шаруашылығы жүйесін қолданған, бір жер телімінде өсірілетін егістерді пайдалы ағаштармен үйлестірген. Бұл жерлер экологиялық тұрақты болған, ал ағаштар мен бірнеше өсімдік түрлерін бірге өсіру саваннадан жаңбырлы орманға дейін кең таралған. Бұл тәжірибаның бастауы б.з.д. бірінші мыңжылдыққа дейін жетеді, дәл Нок мәдениетінің дәуірінде. Батыс Африканың көптеген ағаштары үйретілмеген, бірақ шаруалар егістіктерін тазартқаннан кейін қалған жабайы өсімдіктердің бір бөлігін құрайды. Олар өсуіне рұхсат берілгендіктен, отырғызу қажеттілігі болмай, табиғи түрде көбейеді. Ағаштар тағам, дәрі және мал азығын бере алады. Нок шаруалары балды Батыс Африка тағамдарына қосымша ретінде пайдаланған болуы мүмкін. Керамикада бал арасының және жануарлардың майының қалдықтары табылуына байланысты, қыш ыдыстар етті, ал балды сақтау үшін қолданылған болуы мүмкін. Осы себепті, Нок мәдениетіне қатысты жүздеген орындар осы терракота мүсіндерін іздеу үшін заңсыз қазылған. Бұл заттар жерден алынып, археологиялық контекстінен шығарылған кезде Нок мәдениеті туралы құнды ақпарат жоғалады. Гёте университеті мен Ұлттық мұражайлар және ескерткіштер жөніндегі комиссияның 2005 жылдан бері жүргізіп келе жатқан бірлескен зерттеу жобасы, зерттелген аймақтағы Нок мәдениетіне қатысты белгілі орындардың 90% астамы заңсыз тоналғандығын көрсетті. Өнер тарихы саласындағы зерттеулер 1000-нан астам Нок терракота мүсіндерінің заңсыз қазылып алынып, Еуропа, АҚШ, Жапония және басқа елдерге контрабандалық жолмен әкелінгенін көрсетті. 2013 жылдың ақпан айында Daily Trust Нигерияның Ақпарат және ұлттық бағдарлау министрлігінің 2010 жылдың тамызында француз ұрысы тонаған бес Нок мүсінін қайтарып алғанын хабарлады. Бұл заттар француз кеден қызметкерлерімен ұсталған және Нигерия үкіметінің директивасына сәйкес елге қайтарылған. Жағдайды одан әрі усложниткіш фактор – Нок мүсіндерін жасалмалап, оларды нарыққа түпнұсқа ретінде шығаратын көптеген шеберханалардың болуы. Нок терракотасымен стильдік ұқсастықтарға сүйенсек, Йоруба Ифе империясының және Бениннің Бини патшалығының қоладан жасалған мүсіндері де ертерек Нок мәдениетінің дәстүрлерін жалғастырған болуы мүмкін.