Кіріспе
Грек тілінің барлық түрлерінің соңғы ортақ ата-бабасы – Протогрек тілі (кейде протогрек тілі деп те аталады) – индоевропалық тіл, ол микендік грек тілі, одан кейінгі ежелгі грек диалектілерінің (атап айтқанда, аттикалық, иониялық, эолиялық, дорийлік, аркадокипрлік және ежелгі македондық – диалект пе әлде жақын туысқан тіл пе екені белгісіз) және, соңында, койне, византиялық және қазіргі грек тілінің (оның нұсқаларымен бірге) соңғы ортақ ата-бабасы болды. Протогрек тілінде сөйлейтін адамдар шамамен б.з.д. 2200-1900 жылдар аралығында Грекияға келді.
The Proto Greek language (also known as Proto Hellenic) is the Indo European language which was the last common ancestor of all varieties of Greek, including Mycenaean Greek, the subsequent ancient Greek dialects (i. e., Attic, Ionic, Aeolic, Doric, Arcadocypriot, and ancient Macedonian—either a dialect or a closely related Hellenic language) and, ultimately, Koine, Byzantine and Modern Greek (along with its variants). Proto Greek speakers entered Greece sometime between 2200 and 1900BC,
Шығу тегі
Протогрек тілі соңғы Индоевропа тілінің (PIE) дифференциациялануынан пайда болды; осы процестің соңғы кезеңі кейінгі тілдік отбасылардың қалыптасуына әкелді және шамамен б.з.д. 2500 жылы болды. Протогрек тіліне дейінгі индоевропалық диалект, оның ішінде протогрек тілі пайда болды, шамамен б.з.д. 2400 – 2200 жылдары, шығысында протоиндоиран тілімен, батысында армян және фригия тілдерімен шектесетін аймақта, Оңтүстік-Шығыс Еуропаның шығыс шекарасында. Протогрек тіліне айналатын тілдерді сөйлейтін адамдар өздерінің отанынан (Қара теңіздің солтүстік-шығысында болған болуы мүмкін) көшіп, ерте қола дәуірінің орта қола дәуіріне өту кезеңінде Грекияға жетті. Протогрек тілінің эволюциясын ерте палеобалқандық тілдік одақтың аясында қарастыруға болады, бұл жеке тілдердің арасындағы нақты шекараларды анықтауды қиындатады. Сөздің басындағы ларингалдарды протетикалық дауыстылармен бейнелеу ерекшелігі грек тілімен бірге армян тіліне де тән, ол грек тілінің басқа да фонетикалық және морфологиялық ерекшеліктерін бөліседі; бұл кейбір лингвистерді грек және армян тілдерінің арасындағы тығыз байланыс бар деген гипотезаға итермеледі, бірақ дәлелдер жеткіліксіз. Филостың (2014) пікірінше, протогрек тілінің пайда болуы – грек тілінде сөйлейтін адамдардың Грекияның шеткі аймақтарына көшіп, грек түбегінің солтүстігінде (батысында) бір жерде грек тіліне дейінгі халықтармен бірігіп, протогрек тілін құраған ұзақ және үздіксіз тілдік эволюция болды. А. Л. Катона (2000) Украинадан оңтүстікке қарай көші-қонның басталуын шамамен б.з.д. 2400 – 2300 жылдары деп көрсетеді. Олардың ұсынған көші-қон жолы Румыния және Шығыс Балқан арқылы Эврос өзенінің аңғарына дейін өтті, одан олардың басым бөлігі батысқа қарай жылжыды. Осылайша, Катона да, М. В. Сакеллариу да грек тілінде сөйлейтін адамдардың басым бөлігі Оңтүстік-Батыс Иллирия, Эпир, Солтүстік-Батыс Фессалия және Батыс Македонияны қамтитын аймаққа қоныстанғанына келіседі. Владимир И. Георгиевтің бұрынғы теориялары протогрек тілін Грекияның Солтүстік-Батысында және оған жақын аймақтарда (шамамен солтүстікке қарай Аулон өзеніне дейін), соның ішінде Парауая, Тимфая, Атамания, Долопия, Амфилохия және Акарнания, сондай-ақ Батыс және Солтүстік Фессалия (Хистиаеотис, Перраибия, Триполис) және Македониядағы Пиерияда, неолиттің соңғы кезеңінде орналастырды. Шекаралар аймақтағы ескі грек жер аттарының жоғары концентрациясына негізделген, Оңтүстік Грекиядан айырмашылығы, ол көптеген грек тіліне дейінгі жер аттарын сақтайды. Дегенмен, протогрек тілінің қола дәуіріндегі Грекияда болуы жалпы Индоевропа тілінен мұра етілген лексикамен үйлеседі, бұл оның неолиттік Грецияда болуы мүмкін еместігін көрсетеді. Қазіргі заманғы зерттемелерде грек түбегінде протогрек тілінде сөйлейтін адамдардың қоныстануы мен дамуына қатысты модельдер оларды б.з.д. 2200–2000 жылдары, ерте элладалық III кезеңінде осы аймаққа орналастырады, ал Карл Блеген (1928) оны шамамен б.з.д. 1900 жылға жатқызады.
Түрлендіру
Иво Хайналь протогрек тілінің кейінгі грек диалектілеріне бірте-бірте айналуының басталуын б.з.д. 1700 жылдан ертерек емес деп санайды. 1955 жылға дейін грек диалектілерінің қалыпты жіктелуі оларды Батыс грек (дорийлік және Солтүстік-Батыс грек) және Шығыс грек (эолийлік, Аркадо-Кипрлік және Аттикалық иониялық) топтарына бөліп қарастырды. Дегенмен, Сызықтық В жазуының жазылуының мәнін түсіндіргеннен кейін Вальтер Порциг және Эрнст Риш Солтүстік (дорийлік, Солтүстік-Батыс грек және эолийлік тілдерден тұратын) және Оңтүстік (микендік, Аркадо-Кипрлік және Аттикалық иониялық тілдерден тұратын) топтары арасындағы жіктемені ұсынды, бұл бүгінгі күнге дейін негізгі болып табылады.
Протогрек тіліндегі өзгерістер
Протогрек тілінің протоиндоевропа тілінен ерекшеленуіне себеп болған негізгі дыбыстық өзгерістер төмендегілерді қамтиды.
Қалпына келтіру
Алғашқы жұмсақталу (*palatalization*) *ty және *tʰy дыбыстарын *t͡s-ке айналдырғаннан кейін, *y дыбысы морфологиялық жағынан анық формацияларда бастапқы *t немесе *tʰ дыбыстарынан кейін қайта жаңартылды. Қайта жаңартудың алғашқы нәтижесі жай ғана *ty және *tʰy болуы мүмкін, немесе қайта жаңарту бастапқы *t және *tʰ екеуі үшін де аффрикаттан (*t͡s) соңғы дыбыс (*y) қосылып, *t͡sy комбинациясын тудыруы мүмкін. Қай жағдайда болса да, жаңартылған *t(ʰ)y дыбысы екінші жұмсақталу арқылы *k(ʰ)y дыбысының өзгеруімен бірігіп, бірінші жұмсақталудан пайда болған *t͡s дыбысынан өзгеше нәтиже береді. Бастапқы *d дыбысынан кейін де *y дыбысының жаңартылуы мүмкін болған, бірақ егер олай болса, ол бірінші жұмсақталудың нәтижесінде пайда болған *d͡z дыбысымен бірігіп, көзге көрінетін із қалдырмаған. Дегенмен, Микен грек тілінде жаңарту байқалмайды, онда бастапқы *t(ʰ)y дыбысының өзгеруі (ол ⟨s⟩ әрпімен жазылған дауыссызға айналды) бастапқы *k(ʰ)y дыбысының өзгеруінен (ол екінші жұмсақталу арқылы ⟨z⟩ әрпімен жазылған дауыссызға айналды) әрқашан өзгеше жазылады.
Әуелі дауыстылар
Оштоф заңы: Сонорант таңбасы бар бір буын ішіндегі ұзын дауыстылардың қысқаруы. Мысалы, "skyling, sky god" > Аттик грек тіліндегі Zeús. Каугилл заңы: Резонанс пен ерін дауыстыларының арасындағы дауыстының көтерілуі.
Өтірік сөздер
Дұрыс айтылымдары hoûtos, ekeînos және autós жаратылды. Хо, ха, то сөздерін мақала ретінде қолдану микендік кезеңнен кейін пайда болды.
Іс-әрекеттер
Протогрек тілінде өткен шақты білдіретін етістік формаларына "е" префиксі қосылып, көбейту мұраға алынды. Бұл ерекшелік тек индоиран және фригия тілдерімен (сондай-ақ белгілі бір деңгейде армян тілімен) ортақ, бұл "грек-арий" немесе "ішкі прото-үнді-еуропалық" тілдік тобына қолдау көрсетеді. Дегенмен, Гомер заманына дейін көбейту міндетті емес болып қалды және, мүмкін, прототілде "бұрын" деген мағына беретін еркін сөйлем түйірінен аспады, осылайша көптеген басқа тілдерде жоғалуы мүмкін. Грек, фригий және индоиран тілдері ортаңғы дауыстағы "r" жалғауларының болмауында да келіседі, грек тілінде бұл Proto Greek-те жоғалған сияқты. Бірінші жақтың ортаңғы етістік жұрнақтары "mai", "mān" "ai", "a" орнына қолданылады. Үшінші жақтағы "férei" формасы – аналогиялық жаңалық, күтілген дорийлік "*phéreti", иониялық "*phéresi" (прото-үнді-еуропалық тілден *) формаларын ығыстырады. Болашақ және аорист пассивтерімен қатар болашақ шақ жасалады. Кейбір кемелдік және аорист формаларына "ka" жұрнағы қосылады. "ehen", "enai" және "men" формаларындағы инфинитивтер құрылады.
Сандар
Протогрек сандары тікелей индоевропалық сандардан алынған. "бір": héns (еркек), hmía (әйел) (> Myc. (Микен грек) (датив); Att. (Аттик грекше) /Ion. (Иония грек) εἷς (ἑνός), μία, )
"екі": dúwō (> Myc. (Микен грек) ; Hom. (Гомерлік грекше) δύω, ; Att. (Аттик грекше) Ion. (Ион грек) δύο, )
"үш": tréyes (> Myc. (Микен грек) ; Att. (Аттик грекше) /Ion. (Иониялық грекше) τρεῖς, ; Lesb. (Лесбияндық грек) τρής, ; Cret. (Креттік грекше) τρέες, )
"төрт": номинативті kʷétwores, генетиві kʷeturṓn (> Myc. (Микен грек) "төрт құлақты"; Att. (Аттик грекше) τέτταρες, ; Ion. (Иониялық грекше) τέσσερες, ; Boeot. (Бойот грек) πέτταρες, ; Thess. (Салоникалық грек) πίτταρες, ; Lesb. (Лесбияндық грекше) πίσυρες, ; Dor. (Дор грек) τέτορες, )
"бес": pénkʷe (> Att. (Аттик грекше) Ion. (Иониялық грекше) πέντε, ; Lesb. (Лесбияндық грекше) πέμπε, ; Thess. (Салоникалық грекше) πέμπε, )
"алты": hwéks (> Att. (Аттик грекше) ἕξ, ; Dor. (Дор грек) ϝέξ, )
"жеті": heptə́ (> Att. (Аттик грекше) ἑπτά, )
"сегіз": oktṓ (> Att. (Аттик грекше) ὀκτώ, )
"тоғыз": ennéwə (> Att. (Аттик грекше) ἐννέα, ; Dor. (Дор грек) ἐννῆ, )
"он": dékə (> Att. (Аттик грекше) δέκα, )
"жүз": hekətón (> Att. (Аттик грекше) ἑκατόν, )
"мың": kʰéhliyoi (> Att. (Аттик грекше) χίλιοι, )
"two": dúwō (> Myc. (Mycenaean Greek) ; Hom. (Homeric Greek) δύω, ; Att. (Attic Greek) Ion. (Ionian Greek) δύο, )
"three": tréyes (> Myc. (Mycenaean Greek) ; Att. (Attic Greek)/Ion. (Ionian Greek) τρεῖς, ; Lesb. (Lesbian Greek) τρής, ; Cret. (Cretan Greek) τρέες, )
"four": nominative kʷétwores, genitive kʷeturṓn (> Myc. (Mycenaean Greek) "four eared"; Att. (Attic Greek) τέτταρες, ; Ion. (Ionian Greek) τέσσερες, ; Boeot. (Boeotic Greek) πέτταρες, ; Thess. (Thessalonian Greek) πίτταρες, ; Lesb. (Lesbian Greek) πίσυρες, ; Dor. (Doric Greek) τέτορες, )
"five": pénkʷe (> Att. (Attic Greek) Ion. (Ionian Greek) πέντε, ; Lesb. (Lesbian Greek), Thess. (Thessalonian Greek) πέμπε, )
"six": hwéks (> Att. (Attic Greek) ἕξ, ; Dor. (Doric Greek) ϝέξ, )
"seven": heptə́ (> Att. (Attic Greek) ἑπτά, )
"eight": oktṓ (> Att. (Attic Greek) ὀκτώ, )
"nine": ennéwə (> Att. (Attic Greek) ἐννέα, ; Dor. (Doric Greek) ἐννῆ, )
"ten": dékə (> Att. (Attic Greek) δέκα, )
"hundred": hekətón (> Att. (Attic Greek) ἑκατόν, )
"thousand": kʰéhliyoi (> Att. (Attic Greek) χίλιοι, )