1521 жылғы Теночтитлан қаласының құлауы және Ацтек империясының жаулануы

Кіріспе

1521 жылы Испания империясы мен қарсылас жергілікті тайпалардың Ацтек астанасын бағындыруы

Ацтек империясының астанасы Теночтитланның құлауы – империяны испандықтардың жаулап алуындағы маңызды оқиға болды. Бұл 1521 жылы жергілікті топтар мен испан конкистадоры Эрнан Кортес арасындағы ұзақ келіссөздерден кейін орын алды. Оған аудармашы және серігі Ла Малинше, сондай-ақ мыңдаған жергілікті одақтастар, әсіресе тласкальтек жауынгерлері көмектесті. Ацтек империясы мен испандықтар басқарған коалиция арасында көптеген шайқастар болғанымен, негізінен тласкальтек ер адамдарынан құралған, Теночтитланды қоршау ацтек өркениетінің құлауына тікелей себеп болды, одан кейін тонау және аман қалғандарға қарсы зорлық-зомбылық орын алды. Сол кезде жергілікті халық шешек эпидемиясынан қатты зардап шекті, оның көптеген басшылары қайтыс болды. Испанияда шешек ғасырлар бойы ендемік болғандықтан, испандықтар иммунитет дамытып, эпидемияға салыстырмалы түрде аз ұшырады. Ацтек империясын бағындыру – испандықтардың Американы отарлау жолындағы маңызды кезең болды.

Кортес Теночтитланға барады

Сәуірде 1519 жылы, қазіргі Кубаға жаңадан келген, Испанияның үшінші экспедициясының басшысы Эрнан Кортес 508 сарбазы, 100 теңізшісі және 14 шағын зеңбірегімен Мексиканың шығыс жағалауындағы сапалы порт Сан-Хуан-де-Улуаға қонды. (Бұл портқа екі бұрынғы экспедициядан аман қалғандар оны бағыттады.) Кубаның губернаторы Диего Веласкес де Куэльяр, Кубадағы испандықтардың қызығушылығын оятқан Юкатанға жасалған екі бұрынғы экспедициядан алынған жағымды есептерден кейін Кортесті Мексикаға экспедицияға басшылық етуге шақырды. Туыстарының, басқа басшыны ойлаған қысымымен Веласкес Кортестің экспедицияны басқару өкілеттігін кері қайтарды. Осылайша Кортеске Кубада экспедиция басшысы ретінде табандылықпен күресуге тура келді; Веласкестің хабаршылары оны екі рет орнынан түсіру үшін келді, бірақ екі рет олар өз міндеттерін орындаудан бас тартты. Кортес теңізге шыққаннан кейін Веласкес оны тұтқындау үшін Панфило де Нарваез басқаратын әскерді жіберді. Бірақ Мексикаға жеткеннен кейін Кортес, Губернатор Веласкес Кубаға шабуыл жасаған кезде қолданған заңдық тәсілді пайдаланды: ол жергілікті үкімет құрды және өзін судья етіп сайлады. Осылайша ол теориялық тұрғыдан тек Испания патшасына ғана жауапты болды. Кортес өз адамдарымен бірге осы тәсілді қолданып, аймақтың шығыс жағалауындағы Сан-Хуан-де-Улуа портынан жеті шақырым жерде орналасқан Вилла-Рика-де-ла-Вера-Крус қаласын құрды. 1529 жылы Испанияда Кортестің әрекеттеріне қатысты тергеу жүргізілді, бірақ оған қарсы ешқандай шара қолданылмады. Кортес ацтектерге қарсы көптеген наразылықтары бар, ацтектерге тәуелді мемлекет – Кемполаның шекарасына келді. Ацтектердің билігін жек көретін бірнеше саяси бірлестіктерге тап болған Кортес, императорының бұйрығымен жағдайды жақсарту, адам құрбандығын тоқтату, жергілікті халыққа нағыз дінді үйрету және "бір-бірін тонаудан тоқтату" үшін келгенін айтты. Ол әлеуетті одақтастарының арасында әскерін жақсы мінез-құлыққа мәжбүрлеуде сәтті болды. Кортес осы мемлекеттердің кейбірімен, оның ішінде тотонактар мен тлаксаландармен қақтығысқа түсті. Соңғысы оған екі жақсы күндізгі шайқас пен бір түнгі шайқас өткізіп, екі апта бойы оның әскерін төбеде ұстап, күшті қорғаныс көрсетті. Оның сандық артықшылығы жоқ әскері, Тлаксаландар оның тынымсыз бейбітшілік ұсыныстарын қарастыра бастағанда жеңіске жетті. Айта кетерлігі, Ксикотенкатл Ұлы ацтектерге қарсы испандармен одақ құруды қалады, бұл Кортестің де мақсаты болды. Бұрын ацтектер Кортесті алғаш рет Кетцалькоатль деп ойлаған, бұл мифтік құдай Мексикаға қайтып оралатын болды деген кең таралған сенім болған. Қазір бұл жаулап алушылардың мифы екеніне, немесе ацтектердің телатоани Моктезума II-нің әрекеттерін ақылға қонымды етуге тырысқан жергілікті халықтың мифы екеніне сенеді. Көптеген ғалымдар ацтектер, әсіресе Моктезуманың жақын шеңбері, Кортестің ешқандай пішінде немесе формада құдай екеніне сенбегендігіне келіседі. Алайда Кортес пен Моктезума арасындағы хабарларда ацтектер мен олардың азаматтарына ацтектер иелік еткен аймақтарда кеңінен танымал болған аңыз жиі сілтеме жасалады. Берналь Диас дель Кастильоның бірнеше рет растауы бойынша, бұл оларға үлкен әсер етті. Моктезума Кортестің алдынан Куаутечкакқа абыройлы адамдар мен басқа да елшілерді жіберді. Бұл елшілер испандықтарға алтын әшекейлер сыйлады. Флоренция кодексінде, Либ. 12, f.6r., Моктезума өзінің хабаршыларына Куэцалькоатль де Туланың өте символды пенахосын (бас киімін) Кортеске алып барып, оған киюге бұйырды. Шетелдіктер туралы хабар елордаға жеткенде, Моктезума үрейленіп, қаладан қашуды ойлады. Ол өз халқының тағдырына мойынсұнды. Кортес Теночтитланға қарай жорығын жалғастырды. 1519 жылдың 8 қарашасында Кортес пен оның әскерлері қалаға кірмес бұрын, өздерін және аттарын қару-жарақпен жарақаттап, соғысқа дайындалды. Оларда темір қылыштар мен ағаш немесе былғары қалқандар бар еді; темір найзалармен, қылыштармен және ағаш қалқандармен қаруланған кирассадағы жауынгерлер; арбалетшілер; тағы да аттылар; аркебус мылтықтарымен қаруланған сарбаздар; және, соңында, мақта бронясымен, қалқандармен және арбалеттермен қаруланған Тлаксалан, Тлилухитепек және Хуэксоцинконың жергілікті сарбаздары, олардың көпшілігі азық-түлікті себеттерде немесе түйірлерде алып жүрді немесе ағаш арбаларда оқ-дәрілерді сүйемелдеді. Кортес әскері қалаға құдай Кетцалькоатльмен байланысты Истапалападан гүлмен қапталған жолмен кірді. Кортесті Моктезума жылы қарсы алды. Төңкерілген әйел Малиналли Тенéпаль, сондай-ақ Донья Марина, Нахуатльден Чонталь Майяға аударды; испандық Жеронимо де Агилар Чонталь Майядан испан тіліне аударды. Кортес пен Моктезума арасындағы алғашқы қарым-қатынас кезінде, әсіресе Кортес пен Берналь Диас есептері арасында көптеген қате түсініктер болғанын атап өту маңызды. Кортес Моктезумаға қол тигізе алды ма, жоқ па деген мәселеде есептерде айырмашылықтар болды. Донья Марина аудармасында әрқашан дәл болмады, өйткені оның басты мақсаты соғыстан аулақ болу және Кортес уәде берген алтынды алу болды. Бұл Марина мен Жеронимо Де Агилардың көптеген қате түсініктерге әкелуіне, нәтижесінде Теночтитланға келген испандықтар мен ацтектер арасындағы қарым-қатынас туралы көптеген әртүрлі есептерге әкелді. Испандықтар Моктезуманы 1519 жылдың 14 қарашасында ацтектерден көп басымдық танытқандықтан, қауіпсіздік шарасы ретінде тұтқынға алды. Екіншіден, олар Моктезуманың Кортеске дейін бірнеше күн бұрын жеткен хабаршыдан кемінде сегіз жүз испандық, он үш үлкен кемемен жағаға келгенін естігенін білді. Кортес тажға аумақтың бақылауында екенін және Теночтитлан қаласын басқарып жатқанын хабарлаған. Оның өкілеттігі жойылмас қаупі болды, өйткені оның жауы Диего Веласкес жаңа испандық күштерді жіберді. Егер олар билік үшін бәсекелессе, бұл Мексикадағы оның науқанын аяқтауы мүмкін және жылдам жаулауға деген тырыстықтарды құртар еді. Кортес Моктезуманың ынтымақтастығын қамтамасыз ету үшін оны тұтқынға алуға тырысты. Барлық куәгерлердің айтуынша, Моктезума бастапқыда сарайын тастаудан бас тартты, бірақ испандық капитандықтарынан бірқатар қаулылар мен уәделерден кейін, Донья Маринаның сенімділігінен кейін ол өзінің сүйегімен Аксаякталь сарайына көшуге келісті. Оны күзетуге тағайындалған алғашқы капитан Педро де Алварадо болды. Олар тұтқынға алынған телатонидің билігіне күдік тудырғанда, басқа ацтектер де испандықтармен ұсталды.

In April 1519, Hernán Cortés, a nobleman recently landed in present day Cuba, and the leader of the third Spanish expedition to the coast of what is known as Mexico, landed at San Juan de Ulúa, a high quality harbour on Mexico's east coast, with 508 soldiers, 100 sailors, and 14 small cannons. (Survivors of the previous two expeditions directed him to this harbour.) Diego Velázquez de Cuéllar, the Governor of Cuba, called for Cortés to lead an expedition into Mexico after favourable reports from two previous expeditions to Yucatán caught the interest of the Spanish in Cuba. Under pressure by his relatives, who had a different leader in mind, Velázquez revoked Cortés's mandate to lead the expedition before the man left Cuba. Thus Cortés had to struggle to persist as expedition leader while still in Cuba; twice messengers from Velázquez arrived to depose him, and twice they were dissuaded from executing their mission. After Cortés sailed, Velázquez sent an army led by Pánfilo de Narváez to take him into custody. But after reaching Mexico, Cortés used the same legal tactic as had been used by Governor Velázquez when he invaded Cuba years before: he created a local government and had himself elected as the magistrate. He was thus theoretically responsible only to the King of Spain. Cortés followed this tactic when he and his men established the city of Villa Rica de la Vera Cruz, also known as Veracruz, seven miles from the harbour of San Juan de Ulúa on the east coast of the area. An inquiry into Cortés' action was conducted in Spain in 1529 and no action was taken against him. Cortés happened to land at the borders of Cempoala, a vassal state to the Aztecs that had many grievances against them. As he encountered several polities who resented Aztec rule, Cortés told them he had arrived on orders of his Emperor to improve conditions, abolish human sacrifices, teach the locals the true faith, and "stop them from robbing each other". He was successful in enforcing excellent behaviour by his army when among potential allies. Cortés clashed with some of these polities, among them the Totonac and Tlaxcalan. The latter gave him two good day battles and one night battle, and kept up a strong defence, holding off his army on a hilltop for two weeks. His numerically inferior force finally triumphed when the Tlaxcalan began to consider his ceaseless offers of peace. Notably Xicotencatl the Elder wanted to form an alliance with the Spaniards against the Aztecs, which was the goal of Cortés as well. It once was widely believed that the Aztecs first thought Cortés was Quetzalcoatl, a mythical god prophesied to return to Mexico—coincidentally in the same year Cortés landed and from the same direction he came. This is now believed to have been a myth of the conquerors, and perhaps of natives who wished to rationalize the actions of the Aztec tlatoani, Moctezuma II. Most scholars agree that the Aztecs, especially the inner circle around Moctezuma, did not believe that Cortés was a god in any shape or form. Messages between Cortés and Moctezuma, however, frequently allude to the legend, which was widely known across the Aztec dominions to both Aztecs and their subjects. It strongly influenced them, as Bernal Díaz del Castillo repeatedly attests. Moctezuma sent a group of noblemen and other emissaries to meet Cortés at Quauhtechcac. These emissaries brought golden jewellery as a gift, which greatly pleased the Spaniards. According to the Florentine Codex, Lib. 12, f.6r., Moctezuma also ordered his messengers to carry the highly symbolic penacho (headdress) of Quetzalcoatl de Tula to Cortés and place it on him. As news about the strangers reached the capital city, Moctezuma became increasingly fearful and considered fleeing the city. He reportedly resigned himself to what he considered to be the fate of his people. Cortés continued on his march toward Tenochtitlan. Before entering the city, on November 8, 1519, Cortés and his troops prepared for battle by armoring themselves and their horses, and arranging into military rank with four leading horsemen followed by five contingents of foot soldiers. The contingents had iron swords and wooden or leather shields; horsemen in cuirasses, armed with iron lances, swords, and wooden shields; crossbowmen; more horsemen; soldiers armed with arquebus guns; and lastly, indigenous soldiers from Tlaxcalan, Tliliuhquitepec, and Huexotzinco armed with cotton armor and shields and crossbows, many of whom carried provisions in baskets or bundles or escorted the cannons on wooden carts. Cortés's army entered the city on the flower covered causeway from Iztapalapa, associated with the god Quetzalcoatl. Cortés was amicably received by Moctezuma. The captive woman Malinalli Tenépal, also known as Doña Marina, translated from Nahuatl to Chontal Maya; the Spaniard Gerónimo de Aguilar translated from Chontal Maya to Spanish. It is important to note that there were numerous instances of miscommunication, specifically regarding the first interaction between Cortes and Moctezuma. There were also variations in the different accounts of this first contact specifically between the accounts of Cortes and Bernal Díaz. As there was a difference in the accounts regarding whether or not Cortes was able to touch Moctezuma when they first met. Doña Marina also was not always accurate in her translation, as her primary objectives were to avoid war, and also obtain gold, which was promised to her by Cortes. This led to Marina and Jeronimo De Aguilar having numerous instances of miscommunication, which led to numerous different accounts of the interaction between the Spaniards and the Aztecs in Tenochtitlan. The Spanish soon took Moctezuma hostage on November 14, 1519, as a safety measure because they were so outnumbered by the Aztec. Secondly they learned that Moctezuma had heard from a messenger, a few days before Cortes, that at least eight hundred more Spaniards in thirteen great ships had arrived on the coast. Cortés had been communicating to the Crown that he already had control of the territory and was practically running the city of Tenochtitlan. He was at risk of having his commission revoked, because the vast new Spanish forces were sent by his enemy Diego Velázquez. If they competed for power, they could have ended his campaign in Mexico and might have doomed the try for a lightning conquest. Cortés attempted to take Moctezuma hostage in an effort to ensure his cooperation. According to all eyewitness accounts, Moctezuma initially refused to leave his palace but after a series of threats from and debates with the Spanish captains, and assurances from Doña Marina, he agreed to move with his retinue to the Axayáctal palace. The first captain assigned to guard him was Pedro de Alvarado. Other Aztec lords were also detained by the Spanish, when they started questioning the authority of their captive tlatoani.

Ацтектер мен испандар арасындағы шиеленістер күшейе түседі

Моктезуманың испандармен не үшін ынтымақтасқаны белгісіз. Өмірін немесе саяси билігін жоғалтудан қорқып, мүмкін; алайда, Кортестің қолданған тиімді қауіптерінің бірі – испандар мен ацтектер арасындағы шайқас жағдайында қаланың қиратылуы (соңынан осы оқиға орын алды). Моктезума осы саясат өмірін алуға дейін кез келген құнмен үзіліске кешіктіруге тырысты, күмәнмен тартылып. Тлатоани тұрғысынан алғанда, испандықтарға тағдыр белгілі бір шешуші рөл берген болуы мүмкін. Бұл тактикалық қадам да болуы мүмкін: Моктезума испандар туралы көбірек ақпарат жинағысы келген немесе ауыл шаруашылығы маусымы аяқталып, соғыс маусымының басында шабуыл жасағысы келген болуы мүмкін. Алайда, оның ағасы Куиталахуак және жүрек туысы Какаматзин сияқты жоғары әскери шенділер оны осыған шақырып тұрғанмен, ол осы әрекеттердің ешқайсысын жасамады. Моктезума тұтқын болғандықтан, Кортеске кейбір капитандықтары осыған алаңдағанмен, жабдықтаудан үзіліп қалу немесе шабуылға ұшырау туралы уайымдауға тура келмеді. Сонымен қатар, ол Моктезума арқылы ацтектерді бақылауға болатынын ойлады. Алайда, Кортес ацтектердің билік жүйесі туралы көп білмеді; Моктезума Кортес ойлағандай шексіз күшті емес еді. Тлатоани лауазымына тағайындалу және оны сақтап қалу шешімді басқару қабілетіне байланысты болды; егер ол осыны істемесе, оның орнына басқа ақсүйек келуі мүмкін. Теночтитлан және басқа ацтектерге бағынышты жерлердегі ацтек ақсүйектері әлсіздіктің кез келген белгісінде бүлік көтеруге бейім болды. Моктезума Кортестің бұйрықтарын орындағандықтан, мысалы, испандарға салық жинауды және беруді бұйырғандықтан, оның билігі әлсіреп, халық оған қарсы шыға бастады. Кортес олардың келгенін білгеннен кейін, Педро де Альварадоны 80 сарбазымен Теночтитланға қалдырып, барлық күштерін (шамамен екі жүз қырық адам) 27 мамырда Нарваез лагеріне, Кемпоуаланға жылдам маршпен жеткізді. Жолда екі испан арасында бірнеше келіссөздер өтті, онда Кортес Нарваез лагеріндегі көптеген беделді тұлғаларды өз жағына көндіре алды. Кортес түнде Нарваез лагеріне шабуыл жасады; оның тәжірибесі мен ұйымдасқандығы жағынан басымдығы бар әскері Нарваездің көзін жарақаттап, оны жылдам тұтқынға алды; сонымен қатар оның негізгі жақтастары де Сальватиерра мен Диего Веласкес (Куба губернаторының жүрек туысы) да тұтқынға алынды. Олар сол кезде келіссөздер жүргізіп жатқандары және Нарваез шабуылды күтпегені анықталды. Кортес содан кейін Нарваездің капитандықтарын Теночтитланның мол байлығы туралы уәделермен толық жеңіп алды, оларды ацтектердің астанасына қайта оралуға көндірді. Нарваез Вера-Круста тұтқындалды, ал оның әскері Кортестің әскеріне біріктірілді. Осы уақытта мексикалықтар (ацтектер) мамыр айының басында жыл сайынғы Токскатл мерекесіне дайындала бастады, ол Тескатлипока құдайының құрметіне өткізілетін, басқаша айтқанда, Түтін Көзі немесе Күшті Құдай деп белгілі. Олар құрғақшылықтың басында осы құдайға құрмет көрсеткен, себебі құдай құрғақ арналарды толтырып, егістерге жаңбыр жаудыратын. Моктезума Кортестің фестиваль өткізуге келісімін алды және Альварадомен келісімді қайта растады. Кортес Альварадоға оның лауазымын орындауға және испандар мен мексикалықтар арасындағы өзара әрекеттесуге байланысты барлық нәрсені алдын ала қарастыруға тапсырма берді, дәл Токскатл фестивалі болатын уақытта. Кортес Альварадоға өзінің болмауы кезінде ешқандай әскери әрекет жасамауды қатаң түрде бұйырды. Алайда, Альварадоның мінезі тұрақсыз болғандықтан, ол ақсүйектердің алтыны қайда сақталғанын анықтауға кірісті. Ол діни қызметкерлер мен ақсүйектерді азаптап, ацтектердің көтеріліс жоспарлап жатқанын анықтады. Оқиғаларды бақылауға қабілетсіз, ол Моктезуманы оқшаулап, тлатоанидің айналасындағы күзетті күшейтті. Мереке күні, Кортес кеткеннен кейін жиырма күн өткен соң, ацтектер Билер алаңына жиналды. Альварадоның алпыс адамы және көптеген Тлаксала одақтастары алаңның айналасында орналасты. Ацтектер жылан биін бастады. Альварадоны эйфориялық би, флейта мен барабанның қосымша ойнауы көтеріліс болу мүмкіндігінен алаңдатты. Ол қақпаларды жапты және мыңдаған ацтек ақсүйектерінің, жауынгерлерінің және діни қызметкерлерінің өлтірілуін бастады. Альварадо, конкистадорлар және тласкалалықтар Аксаякатл сарайындағы базаларына шегінді және кіреберістерді қорғады. Альварадо өз әскеріне жиналған көпшілікке оқтар, садақтар және аркебуспен атқылауға бұйрық берді. Нәтижесінде ацтектердің көтерілісі болды, бірақ Моктезума тұтқындалғаннан кейін бұл сөзсіз болды және испан күштерінің бөлінуімен үдетілді. Альварадо Моктезуманы сарайдың сыртындағы көпшілікке үндеу жасауға мәжбүр етті, бұл үндеу оларды уақытша тыныштандырды. Қырғынның нәтижесінде барлық ацтектер испандықтарға қарсы белсенді түрде шығып, Моктезуманың билігін толығымен жойды.

It is uncertain why Moctezuma cooperated with the Spaniards. It is possible he feared losing his life or political power; however, one of the effective threats wielded by Cortés was the destruction of the city in the case of fighting between Spaniards and Aztecs (which ultimately came to pass). This Moctezuma at all costs wanted to avoid, vacillating and deferring the rupture until this policy claimed his life. From the perspective of the tlatoani, the Spaniards might have been assigned some decisive role by fate. It could also have been a tactical move: Moctezuma may have wanted to gather more information on the Spaniards, or to wait for the end of the agricultural season and strike at the beginning of the war season. However, he did not carry out either of these actions even though high ranking military leaders such as his brother Cuitlahuac and nephew Cacamatzin urged him to do so. With Moctezuma as his captive, Cortés did not need to worry about being cut off from supplies or being attacked, although some of his captains had such concerns. He also assumed that he could control the Aztecs through Moctezuma. However, Cortés had little knowledge of the ruling system of the Aztecs; Moctezuma was not all powerful as Cortés imagined. Being appointed to and maintaining the position of tlatoani was based on the ability to rule decisively; he could be replaced by another noble if he failed to do so. At any sign of weakness, Aztec nobles within Tenochtitlan and in other Aztec tributaries were liable to rebel. As Moctezuma complied with orders issued by Cortés, such as commanding tribute to be gathered and given to the Spaniards, his authority was slipping, and quickly his people began to turn against him. After Cortés became aware of their arrival, he left Pedro de Alvarado in charge in Tenochtitlan with 80 soldiers, and brought all his forces (about two hundred and forty men) by quick marches to Narváez's camp in Cempohuallan on May 27. Several negotiations between the two Spaniards took place on the way, in which Cortés was able to persuade many persons of weight in Narváez's camp to incline to his side. Cortés attacked Narváez's camp late at night; his men, much superior in experience and organization, wounded Narváez in the eye and took him as a hostage quickly; also taken were his principal adherents, de Salvatierra and Diego Velasquez (the nephew of the Governor of Cuba). Evidence suggests that the two were in the midst of negotiations at the time, and Narváez was not expecting an attack. Cortés then completed winning over Narváez's captains with promises of the vast wealth in Tenochtitlan, inducing them to follow him back to the Aztec capital. Narváez was imprisoned in Vera Cruz, and his army was integrated into Cortés's forces. At this time, the Mexica (Aztecs) began to prepare for the annual festival of Toxcatl in early May, in honor of Tezcatlipoca, otherwise known as the Smoking Mirror or the Omnipotent Power. They honored this god during the onset of the dry season so that the god would fill dry streambeds and cause rain to fall on crops. Moctezuma secured the consent of Cortés to hold the festival, and again confirmed permission with Alvarado. Alvarado was commissioned by Cortés to take over his post and to foresee everything related to interactions among Spaniards and the Mexica, right at the time when the Toxcatl festival was to occur. Cortés expressly instructed Alvarado to not perform any military action, during his absence. Alvarado however had an unstable temperament and engaged in inquiring where the gold of the nobility was stored. He tortured priests and nobles and discovered that the Aztecs were planning a revolt. Unable to assert control over events, he sequestered Moctezuma and increased the guards around the tlatoani. By the day of the festival, twenty days after Cortés' departure, the Aztecs had gathered on the Patio of Dances. Alvarado had sixty of his men as well as many of his Tlaxcalan allies into positions around the patio. The Aztecs initiated the Serpent Dance. The euphoric dancing as well as the accompanying flute and drum playing disturbed Alvarado about the potential for revolt. He ordered the gates closed and initiated the killing of many thousands of Aztec nobles, warriors and priests. Alvarado, the conquistadors and the Tlaxcalans retreated to their base in the Palace of Axayacatl and secured the entrances. Alvarado ordered his men to shoot their cannons, crossbows, and arquebuses into the gathering crowd. The result either preempted or triggered the Aztec revolt, which was, however, inevitable from the moment of Moctezuma's capture and was accelerated by the split of the Spanish forces. Alvarado forced Moctezuma to appeal to the crowd outside the Palace and this appeal temporarily calmed them. The massacre had the result of resolutely turning all the Aztecs against the Spanish and completely undermining Moctezuma's authority.

Ацтектердің көтерілісі

Алварадо Кортеске оқиға туралы хабар жіберді. Кортес 24 маусымда 1300 сарбаз, 96 ат, 80 арбалетші және 80 аркебузиерді ертіп, Теночтитланға оралды. Кортес 2000 Тласкалалық жауынгермен бірге сапарға шықты. Кортестің үлкен әскері Теночтитланға кіргеннен кейін бірнеше күн өткен соң жолдар жабылды және көпірлер көтерілді. Ацтектер испандықтардың кез келген шабуылдарын немесе сарайдан кету әрекеттерін тоқтатты. Испания сарбаздарының қаза таппағандарының барлығы жараланды. Кейін ацтектер Моктесуманы испандар өлтірген деп мәлімдеді. Моктесуманың кіші інісі Куитлахуак, ол кезде Икстлапалапанның билеушісі болған, Тлатоани болып таңдалды. Кортес Какаматзиннің ағаларының бірін жаңа Тлатоани деп атады. Ол ағасымен келіспеген, испандарға әрдайым мейірімді болған Икстлилькшочиттл II болды. Кейін Кортес бұл қаланы бригантиналар салу үшін база ретінде пайдаланған. Алайда Тетцкокалық жауынгерлердің бір тобы ацтектерге адал болып қалды. Кортеске испан әскерлерінің арасындағы ішкі күрес те тоқтатуға тура келді. Қалған испандық сарбаздар біршама бөлінді; көптеген адамдар үйлеріне қайтуды немесе кем дегенде Вера-Крузға оралып, күтуді қалады. Кортес бастаған ісін аяқтауды шешіп, осы топты тез арада жойды. Ол бұл іске бар мал-мүлкін салып қана қоймай, өзінен жоғары тұрған Веласкеске қарсы шығып, өзін де таптаза тәуекелге ұшыратты. Ол жеңілген жағдайда Испанияға сатқын болып саналатынын, ал жеңіске жеткен жағдайда оның батыры болатынын білді. Сондықтан ол әскерлерін таластырып, көндіріп, қорқытып, мәжбүрледі, олар Мексиканы қоршауға дайындала бастады. Бұл жолы Кортес ацтек мемлекеттері арасындағы және олардың ішіндегі жікке бөлінуді пайдаланып, өз әскерлерінің жіктерін жасыруда шеберлік танытты. Осы оқиғада Флоренция кодексінде ацтектердің жұқпалы ауруының жағымсыз әсерлері туралы тікелей мәліметтер жазылған, онда: "Көптеген адамдар осы індеттен қайтыс болды, ал басқалары аштықтан қайтыс болды. Олар тұрып тамақ іздеуге де, басқаларға да көмектесуге де дәрменсіз болғандықтан, төсектерінде аштықтан өліп жатты. Қауіптің бар екенін түсінген кезде, індет сол күйінде дамып, оны тоқтататын ештеңе болмады". Сәлде сияқты аурулар үлкен қашықтыққа ұшып, үлкен халыққа тарай алады, бұл ацтектерде болған жағдай, олар халқының шамамен 50% -ын сәлдеден және басқа аурулардан жоғалтты. Бұл ауру бір жыл ішінде сол аймақтағы жергілікті халықтың қырық пайызын өлтірді. Ацтектердің кодекстерінде аурудың өршуі туралы толық сипаттама берілген. Олар оны "хуэй ахуицотл" (үлкен қабыну) деп атаған. Куитахуак та бұл аурудан ауырып, сексен күн билік жүргізгеннен кейін қайтыс болды. Ауру испандықтардың одақтас әскерлеріне де әсер етсе де, ацтектердің басшылығына одан да ауыр тиді, өйткені олар ауруға қарсы тұрақтанған испандық басшыларға қарағанда, талмадан қатты зардап шекті.

Alvarado sent word to Cortés of the events, and Cortés hurried back to Tenochtitlan on June 24 with 1,300 soldiers, 96 horses, 80 crossbowmen, and 80 arquebusiers. Cortés also came with 2,000 Tlaxcalan warriors on the journey. A few days after the great forces of Cortés got into Tenochtitlan, the roads were shut and the causeway bridges were raised. The Aztecs halted any Spanish attacks or attempts to leave the palace. Every Spanish soldier that was not killed was wounded. The Aztecs later claimed that Moctezuma had been murdered by the Spanish. Moctezuma's younger brother Cuitláhuac, who had been ruler of Ixtlapalapan until then, was chosen as the Tlatoani. Cortés named one of Cacamatzin's brothers as new tlatoani. He was Ixtlilxóchitl II, who had disagreed with his brother and always proved friendly to the Spanish. Later, Cortés also occupied the city as base for the construction of brigantines. However, one faction of Tetzcocan warriors remained loyal to the Aztecs. Cortés had to put down internal struggles among the Spanish troops as well. The remaining Spanish soldiers were somewhat divided; many wanted nothing more than to go home, or at the very least to return to Vera Cruz and wait for reinforcements. Cortés hurriedly quashed this faction, determined to finish what he had started. Not only had he staked everything he had or could borrow on this enterprise, he had completely compromised himself by defying his superior Velázquez. He knew that in defeat he would be considered a traitor to Spain, but that in success he would be its hero. So he argued, cajoled, bullied, and coerced his troops, and they began preparing for the siege of Mexico. In this Cortés showed skill at exploiting the divisions within and between the Aztec states while hiding those of his own troops. It was at this event where firsthand accounts were recorded in the Florentine Codex concerning the adverse effects of the smallpox epidemic of the Aztecs, which stated, "many died from this plague, and many others died of hunger. They could not get up and search for food, and everyone else was too sick to care for them, so they starved to death in their beds. By the time the danger was recognized, the plague was well established that nothing could halt it". Diseases like smallpox could travel great distances and spread throughout large populations, which was the case with the Aztecs having lost approximately 50% of its population from smallpox and other diseases. The disease killed an estimated forty percent of the native population in the area within a year. The Aztecs codices give ample depictions of the disease's progression. It was known to them as the huey ahuizotl (great rash). Cuitlahuac contracted the disease and died after ruling for eighty days. Though the disease also affected the Spanish aligned forces somewhat, it had more dire consequences for the leadership on the side of the Aztecs, as they were much harder hit by the smallpox than the Spanish leaders, who were largely resistant to the disease.

Ацтектер қайта топтасады

Ацтектер қаладан қашып кеткеннен кейін испандықтар мен олардың одақтастарына қарсы шаралар қабылдамағаны жиі талқыланады. Бір себебі – Теночтитланның тоқырауы: жұқпалы ауру халықты қырып, тағы да көп басшылар мен ақсүйектерді өлтірді, ал 1521 жылдың ақпанында Ахуитцотль патшаның ұлы Куаутемок таққа отырды. Халық өлгендерге аза тұтып, қираған қаласын қайта жаратумен айналысып жатты. Ацтектер испандықтар мүлдем кетеді деп шын ниетпен сенген болуы мүмкін. Сонымен қатар, Кортес ацтек астанасын қоршауға дайындалу кезінде өз күштерін бірнеше бағытта шебер басқарды және Отумба шайқасынан кейін қол жеткізген әскери инициативаны қалай пайдалануды білді. Кортес армиясын Текскокоға көшіруге шешім қабылдады, онда ол Текскоко көліне құятын өзендерде кемелерді құрастырып, іске қоса алатын еді. Текскокодағы бас штабымен ол күштерін көл бойына тым жайылып кетпеуіне мұқият қарады және қажет болған жағдайда олармен байланыса алатын еді. Ксикотенкатль Ескі Кортеске Чичимекатекль басшылығымен он мыңнан астам Тлаксалалық жауынгерлерді берді. Кортес 1520 жылғы Рождестводан кейінгі күні Тлаксаладан аттанды. Оның әскері Текскоко шетіне келгенде, жеті басшы оларды қарсы алып, олардың көшбасшысы Коанакоцин "достығыңызды сұраймыз" деді. Кортес сол көшбасшыны Незауальпилли ұлымен, дон Эрнан Кортес деп крещениеленгенімен тез алмастырды. Содан кейін Куаутемок бүкіл армиясымен бірдей үш испан лагеріне шабуыл жасады. Текскоко көлі арқылы Теночтитланды материкке жалғастыратын Такуба жолында, қазіргі Мексикадағы Пуэнте-де-Альварадо (Альварадо көпірі) деп аталатын көшеде Педро де Альварадо Каузвейдегі бұзылған жерден шапшаң шабуыл жасады. Әр күнінің соңында испандықтар дұға ететін: "О, Құдайға шүкір, бүгін мені құрбандыққа шалу үшін алып кетпеді". Америкалық тарихшы Чарльз Робинсон: "Ғасырлар бойғы жеккөрушілік пен Мезоамерика соғыстарының қатыгездігі Кортестің өзін қорқытқан зорлық-зомбылыққа ұшырады", - деп жазды. Бұл еуропалықтардың Америкада алғаш көрген торнадосы болды. Куаутемокпен бірнеше рет бейбітшілікке келісуге тырысқаннан кейін, Кортес Сандовалға Куаутемок шегінген қаланың бөлігіне шабуыл жасауға бұйрық берді. Жүздеген каноэлер көлге толып, жайрандаған қаладан қашып бара жатқанда, Кортес оларды тоқтату үшін бригинтиндерін жіберді. Науқаннан кейінгі жапсақ соғым мен ацтек мәдениетінің жойылуына байланысты Израиль Чарни, Джон К. Кокс және Норман Наймарк сияқты кейбір дереккөздерде бұл туралы мәліметтер келтіріледі.

It is often debated why the Aztecs took little action against the Spanish and their allies after they fled the city. One reason was that Tenochtitlan was certainly in a state of disorder: the smallpox disease ravaged the population, killing still more important leaders and nobles, and a new king, Cuauhtémoc, son of King Ahuitzotl, was placed on the throne in February 1521. The people were in the process of mourning the dead and rebuilding their damaged city. It is possible that the Aztecs truly believed that the Spanish were gone for good. In addition, Cortés astutely directed his forces in multiple directions in preparing his encirclement of the Aztec capital, and knew how to use the military initiative that he gained after the battle of Otumba. Cortés then decided to move his army to Texcoco, where he could assemble and launch the sloops in the creeks flowing into Lake Texcoco. With his main headquarters in Texcoco, he could stop his forces from being spread too thin around the lake, and there he could contact them where they needed. Xicotencatl the Elder provided Cortés with over ten thousand Tlaxcalan warriors under the command of Chichimecatecle. Cortés departed Tlaxcala on the day after Christmas 1520. When his force arrived at the outskirts of Texcoco, he was met by seven chieftains stating their leader Coanacotzin begs "for your friendship". Cortés quickly replaced that leader with the son of Nezahualpilli, baptized as Don Hernán Cortés. Cuauhtemoc then attacked all three Spanish camps simultaneously with his entire army on the feast day of St. John. On the Tacuba Causeway across Lake Texcoco connecting Tenochtitlan to the mainland along a street now known as Puente de Alvarado (Alvarado's Bridge) in Mexico City, Pedro de Alvarado made a mad cavalry charge across a gap in the Causeway. At the end of each day, the Spanish gave a prayer: "Oh, thanks be to God that they did not carry me off today to be sacrificed." The American historian Charles Robinson wrote: "Centuries of hate and the basic viciousness of Mesoamerican warfare combined in violence that appalled Cortés himself". This was the first tornado seen by Europeans in the Americas. After several failed peace overtures to Cuauhtémoc, Cortés ordered Sandoval to attack that part of the city in which Cuauhtémoc had retreated. As hundreds of canoes filled the lake fleeing the doomed city, Cortés sent his brigantines out to intercept them. Due to the wholesale slaughter after the campaign and the destruction of Aztec culture some sources such as Israel Charney, John C. Cox, and Norman Naimark