Кіріспе

Лингвистикада, ақылсыз етістік – грамматикалық жолдауы семантикалық әрекеттеуші емес, жітіңкі етістік. Басқаша айтқанда, жолдау әрекетті белсенді түрде бастамайды немесе етістікпен білдірілген әрекетке белсенді жауапты болмайды. Ақылсыз етістіктің жолдауы мағына жағынан жітіңкі етістіктің тура нысанына немесе пассивті сөйлемдегі жолдауға ұқсас. Ағылшын тіліндегі мысалдар: «ағаш құлады»; «терезе сынды». Осы сөйлемдердегі әрекет (құлау, сыну) жолдауға орын берген нәрсе ретінде қарастырылуы мүмкін, оны жолдау бастамаған. Мағыналық тұрғыдан алғанда, «ағаш құлады» сөйлеміндегі «ағаш» сөзі «олар ағашты кесті» сияқты жітіңкі сөйлемде де ұқсас рөл атқарады, немесе оның пассивті түрі «ағаш кесілді». Осылайша, ақылсыз етістіктер, жолдаудың ерікті түрде бастаған әрекеттерін сипаттайтын жүгіру немесе отставка сияқты ақылсыз етістіктерге қарама-қарсы келеді. Олар ақылсыз деп аталады, себебі жолдау науқастың семантикалық рөлін атқаратын болса да, оған айыптау жалқысы тағайындалмайды. Атау-айыптау тілдерінде жітіңкі етістіктердің тура нысанын көрсететін айыптау жалқысы әдетте ерікті емес аргументті (көбінесе науқасты) білдіреді. Дегенмен, ақылсыз етістіктерде, жолдау ерікті емес болса да, ол айыптаумен белгіленбейді. Перлмуттердің айтуынша, «сығу» сияқты бір етістік, әрекеттің ерікті немесе ерікті емес болуына байланысты, ақылсыз немесе ақылсыз емес болуы мүмкін. «Ақылсыз етістік» термині алғаш рет 1978 жылы Калифорния университетінің Сан-Диего профессоры Дэвид М. Перлмуттердің еңбегінде қолданылған. Перлмуттер «ақылсыз» және «ақылсыз» терминдерін ойлап тапқан лингвист Джеффри К. Пуллумды мақтады.

Перлмуттердің айыптаусыз гипотезасы (1978)

Айыптаушы емес конструкциялардың негізгі қасиеттерін принциптер жиынтығынан шығару – қазіргі синтаксистің күн тәртібіндегі ең маңызды мәселелердің бірі, осыған себеп Перлмуттердің 1978 жылғы жұмысы болды (қ. Burzio 1986 және Hale Keyser 2003, маңызды ұсыныстар үшін). Перлмуттер 1978 жылы «Айыптаушы емес гипотезаны» ұсынды, ол транзитивті емес етістіктердің біртекті емес екенін, олардың айыптаушы емес немесе ергетивтік емес етістіктер екенін түсіндірді. Айыптаушы емес гипотеза кейіннен Бурционың (1986) «Үкімет және байланыс теориясына» енгізілді. Айыптаушы емес гипотеза (АЕГ) сөйлемдегі объектінің туындыру кезінде субъектіге айналатынын, ал ергетивтік емес етістіктердің бастапқыда субъекті ретінде қалыптасатынын көрсетеді. Нақтырақ айтқанда, Айыптаушы емес гипотезасымен ұсынылған алғашқы тәсіл ағылшын тіліндегі пассивті конструкциялар мен айыптаушы емес конструкциялар арасындағы аналогияны көрсететін маңызды салдарға әкелді, ал екінші тәсілде Мороның (1997) ұсынысы бойынша копулалы сөйлемдерден туындаған эксплитивтің талдауына негізделген радикалды теория ұсынылды.

Айыптаусыз сөздерді алу

L2 тілін үйренушілер үшін есімшелік және эргативтік етістіктерді ажырату қиындық тудырса, балалар ана тілін үйренгенде мұндай қиындықтарға тап болмайды. Зерттеулер көрсеткендей, екі жастағы балалар есімшелік және эргативтік емес етістіктерді ажырата алады. Екі жасар балаларға еврей және португал тілдерінде (Friedmann 2007), төрт және бес жасар балаларға неміс және голланд тілдерінде (van Hout, 1996; Randall, van Hout, Baayen & Weissenborn, 2004), екі және үш жасар балаларға итальян және француз тілдерінде (Lorusso, Caprin, and Guasti 2004, Snyder et al., 1995), ал үш-алты жасар балаларға орыс тілінде (Жоқтандырушы жағдай тестілерін пайдалану арқылы) (Babyonyshev et al. 2001) тәжірибелер жүргізілді. Бұл зерттеулердің барлығы балалардың кішкентай кезінен бастап есімшелік, эргативтік емес және транзитивті етістіктерді ажырата білетіндігін көрсетті.

Бөлінген транзитсіздік

Тілдік зерттеулер көрсеткендей, транзитивті емес етістіктер тілге байланысты ергетивті немесе айыптаушы болып жіктеледі. Жеймс Бейкердің 2019 жылы ұсынған жаңа зерттеуі интранзитивті етістіктердің айыптаушы немесе ергетивті ғана емес, сонымен қатар бірнеше түрлі жіктемелерге жататынын көрсетеді. Бейкердің пікірінше, Бөлінген транзитивтілік талдауы аргумент құрылымы тұрғысынан дәстүрлі тәсілге қарағанда бірнеше артықшылықтарға ие. Левин мен Раппапорт Ховавтың 1995 жылы ұсынған дәстүрлі гипотезасы сыртқы немесе ішкі аргументке қатысты байланыстыру ережелерін қарастырады. Бейкер "Бөлінген транзитивтілік" еңбегінде айыптаушы етістіктерді өңдеу процесіне бастау, күй және өзгеріс деп аталатын қосымша компоненттерді енгізеді.

Ошитаның айыптаусыз тұзақ гипотезасы (1997, 2001)

Ошита 1997 және 2001 жылдары әзірлеген Айыптаусыз тұзақ гипотезасы бірнеше айыптаусыз құбылыстарды тілдердегі жалпылыққа алып келуді және айыптаусыз етістіктерді екінші тілде (L2) меңгеруді қарастыруды ұсынады. Ошитаның сөзінше, L2 тілін үйренушілер айыптаусыз және эргативті етістіктерді ажырата білуге дейін үш қадамды процестен өтеді. Айыптаусыз тұзақ гипотезасындағы бірінші кезеңде L2 тілін үйренушілер айыптаусыз етістіктерді эргативті етістіктер ретінде қабылдайды. Екінші кезеңде L2 тілін үйренушілер 1995 жылы Левин мен Раппапорт Хавов ұсынған табиғи байланыс ережелерін түсінеді және оларға мән береді. Бірақ тіпті осы екінші кезеңде де сөйлем құрылымына қатысты шатасулар болады. Айыптаусыз етістіктердің мақсатты тілдерде әртүрлі синтаксистік ережелері болғандықтан, жапон тілі немесе басқа тілдердегі мақсатқа сай емес тілдер аралық құбылыстар, мысалы, ағылшын тілінде байқалатыннан өзгеше болады. Ошита L2 тілін үйренушілер мақсатқа сай емес синтаксистік амалдарды ұмытып, үшінші кезеңге жетуі керек екенін айтады. Осы кезеңде олар шатасудан арылып, айыптаусыз конструкцияларды ана тіліндегідей түсіне алады. 2020 жылы Junhua Mo талқылаған бұл зерттеу L2 ағылшын тілін үйренушілерге қатысты Айыптаусыз тұзақ гипотезасын талдады және одан әрі зерттеулер қажет екенін көрсетеді. Левин мен Раппапорт Ховав ұсынған байланыс ережелері тек ағылшын тілін ана тілі ретінде (L1) меңгеру үшін тиімді болды, L2 меңгеру үшін қолданылмайды.

Қылмысты емес етістіктердің нейрондық байланыстары

Лингвистикалық теорияға сәйкес, қабыспайтын етістіктерде лексикалық және синтаксистік операцияларға түсетін сөйлемдер болады, бұл операциялар ергетивті және транзитивті етістіктерде кездеспейді. 2010 жылы Фридман, Шетрит және Хадар жасаған жаңа зерттеу осы лингвистикалық теорияны түсіндіріп, қолдайды, қабыспайтын және ергетивті етістіктердің мида екі бөлек белсендіру орындары бар екенін көрсетеді. Бұл зерттеу қабыспайтын және ергетивті етістіктер арасындағы лингвистикалық ерекшеліктердің нейрондық байланыстарын зерттеді. Зерттеуге қатысушылар өз ана тілінде, яғни иврит тілінде тексерілді. Қабыспайтын және ергетивті (және транзитивті) етістіктер арасындағы айырмашылықтар синтаксистік және лексикалық туындылардағы ерекшеліктерден туындады.

Құрылымы

Айыптаушы емес және ергетивті емес етістіктер синтаксистік тұрғыдан әртүрлі болғанымен, тілде біркелкі көрінеді. Екеуі де сөйлем құрамында зат есім (NP) алдымен, одан кейін етістік (VP) болып келеді. Туынды грамматикада айыптаушы емес етістіктер VP қабықшасымен талданады, онда NP ең төменгі VP-мен таңдалып алынып, кейін орын ауыстырылады. Ал ергетивті емес етістіктер үшін NP VP қабықшасының ең жоғарғы VP-мен таңдалып алынады, сондықтан зат есімнің етістіктен кейін келуі үшін орын ауыстыру қажет емес. Оң жақтағы суретте айыптаушы есім сөйлемнің тікелей толықтығышы екені көрсетілген, себебі ол VP-мен толықтырғыш ретінде таңдалады, ал ергетивті емес есім сөйлемнің жолдауы болып табылады.