Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лингвистикада, ақылсыз етістік – грамматикалық жолдауы семантикалық әрекеттеуші емес, жітіңкі етістік. Басқаша айтқанда, жолдау әрекетті белсенді түрде бастамайды немесе етістікпен білдірілген әрекетке белсенді жауапты болмайды. Ақылсыз етістіктің жолдауы мағына жағынан жітіңкі етістіктің тура нысанына немесе пассивті сөйлемдегі жолдауға ұқсас. Ағылшын тіліндегі мысалдар: «ағаш құлады»; «терезе сынды». Осы сөйлемдердегі әрекет (құлау, сыну) жолдауға орын берген нәрсе ретінде қарастырылуы мүмкін, оны жолдау бастамаған. Мағыналық тұрғыдан алғанда, «ағаш құлады» сөйлеміндегі «ағаш» сөзі «олар ағашты кесті» сияқты жітіңкі сөйлемде де ұқсас рөл атқарады, немесе оның пассивті түрі «ағаш кесілді». Осылайша, ақылсыз етістіктер, жолдаудың ерікті түрде бастаған әрекеттерін сипаттайтын жүгіру немесе отставка сияқты ақылсыз етістіктерге қарама-қарсы келеді. Олар ақылсыз деп аталады, себебі жолдау науқастың семантикалық рөлін атқаратын болса да, оған айыптау жалқысы тағайындалмайды. Атау-айыптау тілдерінде жітіңкі етістіктердің тура нысанын көрсететін айыптау жалқысы әдетте ерікті емес аргументті (көбінесе науқасты) білдіреді. Дегенмен, ақылсыз етістіктерде, жолдау ерікті емес болса да, ол айыптаумен белгіленбейді. Перлмуттердің айтуынша, «сығу» сияқты бір етістік, әрекеттің ерікті немесе ерікті емес болуына байланысты, ақылсыз немесе ақылсыз емес болуы мүмкін. «Ақылсыз етістік» термині алғаш рет 1978 жылы Калифорния университетінің Сан-Диего профессоры Дэвид М. Перлмуттердің еңбегінде қолданылған. Перлмуттер «ақылсыз» және «ақылсыз» терминдерін ойлап тапқан лингвист Джеффри К. Пуллумды мақтады.
In linguistics, an unaccusative verb is an intransitive verb whose grammatical subject is not a semantic agent. In other words, the subject does not actively initiate, or is not actively responsible for, the action expressed by the verb. An unaccusative verb's subject is semantically similar to the direct object of a transitive verb or to the subject of a verb in the passive voice. Examples in English are "the tree fell"; "the window broke". In those sentences, the action (falling, breaking) can be considered as something that happened to the subject, rather than being initiated by it. Semantically, the word "tree" in the sentence "the tree fell" plays a similar role as it does in a transitive sentence, such as "they cut down the tree", or its passive transformation "the tree was cut down". Unaccusative verbs thus contrast with unergative verbs, such as run or resign, which describe actions voluntarily initiated by the subject. They are called unaccusative because although the subject has the semantic role of a patient, it is not assigned accusative case. In nominative–accusative languages, the accusative case, which marks the direct object of transitive verbs, usually represents the non volitional argument (often the patient). However, for unaccusative verbs, although the subject is non volitional, it is not marked by the accusative. As Perlmutter points out, the same verb such as "slide" can be either unaccusative or unergative, depending on whether the action was involuntary or voluntary. The term "unaccusative verb" was first used in a 1978 paper by David M. Perlmutter of the University of California, San Diego. Perlmutter credited the linguist Geoffrey K. Pullum with inventing the terms "unaccusative" and "unergative".
Перлмуттердің айыптаусыз гипотезасы (1978)
Айыптаушы емес конструкциялардың негізгі қасиеттерін принциптер жиынтығынан шығару – қазіргі синтаксистің күн тәртібіндегі ең маңызды мәселелердің бірі, осыған себеп Перлмуттердің 1978 жылғы жұмысы болды (қ. Burzio 1986 және Hale Keyser 2003, маңызды ұсыныстар үшін). Перлмуттер 1978 жылы «Айыптаушы емес гипотезаны» ұсынды, ол транзитивті емес етістіктердің біртекті емес екенін, олардың айыптаушы емес немесе ергетивтік емес етістіктер екенін түсіндірді. Айыптаушы емес гипотеза кейіннен Бурционың (1986) «Үкімет және байланыс теориясына» енгізілді. Айыптаушы емес гипотеза (АЕГ) сөйлемдегі объектінің туындыру кезінде субъектіге айналатынын, ал ергетивтік емес етістіктердің бастапқыда субъекті ретінде қалыптасатынын көрсетеді. Нақтырақ айтқанда, Айыптаушы емес гипотезасымен ұсынылған алғашқы тәсіл ағылшын тіліндегі пассивті конструкциялар мен айыптаушы емес конструкциялар арасындағы аналогияны көрсететін маңызды салдарға әкелді, ал екінші тәсілде Мороның (1997) ұсынысы бойынша копулалы сөйлемдерден туындаған эксплитивтің талдауына негізделген радикалды теория ұсынылды.
The derivation of the core properties of unaccusative constructions from a set of principles is one of the topmost issues of the agenda of modern syntax since the seminal work by Perlmutter 1978 (cf. Burzio 1986 and Hale Keyser 2003 for landmark proposals). Perlmutter introduced the "Unaccusative Hypothesis" in 1978 explaining that intransitive verbs are not homogeneous, but are either unaccusative verbs or unergative verbs. The Unaccusative Hypothesis was later integrated into the Government and Binding Theory by Burzio (1986). The Unaccusative Hypothesis (UH) argues that the Object of the sentence becomes the Subject in the derivation, meanwhile unergatives start as subjects. More specifically, the first approach introduced by the Unaccusative Hypothesis arrived at an important consequence constituting an analogy between English passive voice constructions and unaccusative constructions whereas in the second approach a more radical theory was proposed based on the analysis of expletive there stemming from the sentences with the copula suggested in Moro 1997.
Айыптаусыз сөздерді алу
L2 тілін үйренушілер үшін есімшелік және эргативтік етістіктерді ажырату қиындық тудырса, балалар ана тілін үйренгенде мұндай қиындықтарға тап болмайды. Зерттеулер көрсеткендей, екі жастағы балалар есімшелік және эргативтік емес етістіктерді ажырата алады. Екі жасар балаларға еврей және португал тілдерінде (Friedmann 2007), төрт және бес жасар балаларға неміс және голланд тілдерінде (van Hout, 1996; Randall, van Hout, Baayen & Weissenborn, 2004), екі және үш жасар балаларға итальян және француз тілдерінде (Lorusso, Caprin, and Guasti 2004, Snyder et al., 1995), ал үш-алты жасар балаларға орыс тілінде (Жоқтандырушы жағдай тестілерін пайдалану арқылы) (Babyonyshev et al. 2001) тәжірибелер жүргізілді. Бұл зерттеулердің барлығы балалардың кішкентай кезінен бастап есімшелік, эргативтік емес және транзитивті етістіктерді ажырата білетіндігін көрсетті.
While L2 learners have difficulties with the distinction between unaccusative and unergative verbs, children when learning their first language do not encounter those same difficulties. Studies have shown that children as young as 2 years old can distinguish between unaccusative and unergative verbs. Tests have been done on 2 year olds in Hebrew and Portuguese (Friedmann 2007), on 4 & 5 year olds in German and Dutch (van Hout, 1996; Randall, van Hout, Baayen & Weissenborn, 2004), 2 & 3 year olds in Italian and French (Lorusso, Caprin, and Guasti 2004, Snyder et al., 1995), and 3 6 year olds in Russian (using Genitive of Negation tests) (Babyonyshev et al. 2001). These studies all concluded that children from a young age are able to differentiate between unaccusatives, unergatives, and transitives.
Бөлінген транзитсіздік
Тілдік зерттеулер көрсеткендей, транзитивті емес етістіктер тілге байланысты ергетивті немесе айыптаушы болып жіктеледі. Жеймс Бейкердің 2019 жылы ұсынған жаңа зерттеуі интранзитивті етістіктердің айыптаушы немесе ергетивті ғана емес, сонымен қатар бірнеше түрлі жіктемелерге жататынын көрсетеді. Бейкердің пікірінше, Бөлінген транзитивтілік талдауы аргумент құрылымы тұрғысынан дәстүрлі тәсілге қарағанда бірнеше артықшылықтарға ие. Левин мен Раппапорт Ховавтың 1995 жылы ұсынған дәстүрлі гипотезасы сыртқы немесе ішкі аргументке қатысты байланыстыру ережелерін қарастырады. Бейкер "Бөлінген транзитивтілік" еңбегінде айыптаушы етістіктерді өңдеу процесіне бастау, күй және өзгеріс деп аталатын қосымша компоненттерді енгізеді.
Further linguistic studies have shown that intransitive verbs will identify as either unergative or unaccusative, determined by the language. A recent study proposed by James Baker in 2019 suggests that intransitive verbs not only identify as either unaccusative or unergative, but with multiple different classes. According to Baker, the Split Intransitivity analysis has various advantages over the traditional approach in terms of argument structure. The original traditional hypothesis proposed by Levin & Rappaport Hovav in 1995 mentions linking rules referring to either an external or internal argument. In Split Intransitivity, Baker introduces additional components to the processing of unaccusative verbs he calls Initiation, State, and Change.
Ошитаның айыптаусыз тұзақ гипотезасы (1997, 2001)
Ошита 1997 және 2001 жылдары әзірлеген Айыптаусыз тұзақ гипотезасы бірнеше айыптаусыз құбылыстарды тілдердегі жалпылыққа алып келуді және айыптаусыз етістіктерді екінші тілде (L2) меңгеруді қарастыруды ұсынады. Ошитаның сөзінше, L2 тілін үйренушілер айыптаусыз және эргативті етістіктерді ажырата білуге дейін үш қадамды процестен өтеді. Айыптаусыз тұзақ гипотезасындағы бірінші кезеңде L2 тілін үйренушілер айыптаусыз етістіктерді эргативті етістіктер ретінде қабылдайды. Екінші кезеңде L2 тілін үйренушілер 1995 жылы Левин мен Раппапорт Хавов ұсынған табиғи байланыс ережелерін түсінеді және оларға мән береді. Бірақ тіпті осы екінші кезеңде де сөйлем құрылымына қатысты шатасулар болады. Айыптаусыз етістіктердің мақсатты тілдерде әртүрлі синтаксистік ережелері болғандықтан, жапон тілі немесе басқа тілдердегі мақсатқа сай емес тілдер аралық құбылыстар, мысалы, ағылшын тілінде байқалатыннан өзгеше болады. Ошита L2 тілін үйренушілер мақсатқа сай емес синтаксистік амалдарды ұмытып, үшінші кезеңге жетуі керек екенін айтады. Осы кезеңде олар шатасудан арылып, айыптаусыз конструкцияларды ана тіліндегідей түсіне алады. 2020 жылы Junhua Mo талқылаған бұл зерттеу L2 ағылшын тілін үйренушілерге қатысты Айыптаусыз тұзақ гипотезасын талдады және одан әрі зерттеулер қажет екенін көрсетеді. Левин мен Раппапорт Ховав ұсынған байланыс ережелері тек ағылшын тілін ана тілі ретінде (L1) меңгеру үшін тиімді болды, L2 меңгеру үшін қолданылмайды.
The Unaccusative Trap Hypothesis, developed by Oshita in 1997 and 2001, proposes to bring several unaccusative related phenomena cross linguistically and to address L2 acquisition on unaccusative verbs. According to Oshita, L2 learners undergo a 3 step process before they have the knowledge to distinguish between unaccusative and unergative verbs. In the Unaccusative Trap Hypothesis, at the first stage, unaccusatives are acquired as unergatives in L2 learners. In the second stage, L2 learners realize and become awakened to the natural linking rules proposed by Levin and Rappaport Havov in 1995. Even in this second stage, there is a stage of syntactic confusion with derivations into the sentence structure. Since Unaccusatives have different syntactic rules for their target languages, the non target interlanguage phenomena for Japanese or other languages, for example, will be different than those observed in English. Oshita mentions that L2 learners must unlearn non target syntactic operations and reach the third stage. By this stage, they are out of confusion and can understand unaccusative constructions natively. This study, discussed by Junhua Mo in 2020, analyzed the Unaccusative Trap Hypothesis with L2 English learners and calls for further study. The linking rules associated proposed by Levin and Rappaport Hovav were only effective for L1 acquisition of English, not applicable to L2 acquisition.
Қылмысты емес етістіктердің нейрондық байланыстары
Лингвистикалық теорияға сәйкес, қабыспайтын етістіктерде лексикалық және синтаксистік операцияларға түсетін сөйлемдер болады, бұл операциялар ергетивті және транзитивті етістіктерде кездеспейді. 2010 жылы Фридман, Шетрит және Хадар жасаған жаңа зерттеу осы лингвистикалық теорияны түсіндіріп, қолдайды, қабыспайтын және ергетивті етістіктердің мида екі бөлек белсендіру орындары бар екенін көрсетеді. Бұл зерттеу қабыспайтын және ергетивті етістіктер арасындағы лингвистикалық ерекшеліктердің нейрондық байланыстарын зерттеді. Зерттеуге қатысушылар өз ана тілінде, яғни иврит тілінде тексерілді. Қабыспайтын және ергетивті (және транзитивті) етістіктер арасындағы айырмашылықтар синтаксистік және лексикалық туындылардағы ерекшеліктерден туындады.
According to linguistic theory, unaccusative verbs have sentences that undergo lexical and syntactic operations that do not occur with unergative and transitives. A recent study in 2010 by Friedmann, Shetreet, and Hadar explains and supports this linguistic theory by showing that there are two separate activation locations from unaccusative and unergative verbs in the brain. This study focused on neural correlations of linguistic distinction between Unaccusatives and Unergatives. This study was taken from participants who were tested in their native language, Hebrew. The differences between Unaccusative and Unergative (and transitive) verbs arose from differences in syntactic and lexical derivations.
Құрылымы
Айыптаушы емес және ергетивті емес етістіктер синтаксистік тұрғыдан әртүрлі болғанымен, тілде біркелкі көрінеді. Екеуі де сөйлем құрамында зат есім (NP) алдымен, одан кейін етістік (VP) болып келеді. Туынды грамматикада айыптаушы емес етістіктер VP қабықшасымен талданады, онда NP ең төменгі VP-мен таңдалып алынып, кейін орын ауыстырылады. Ал ергетивті емес етістіктер үшін NP VP қабықшасының ең жоғарғы VP-мен таңдалып алынады, сондықтан зат есімнің етістіктен кейін келуі үшін орын ауыстыру қажет емес. Оң жақтағы суретте айыптаушы есім сөйлемнің тікелей толықтығышы екені көрсетілген, себебі ол VP-мен толықтырғыш ретінде таңдалады, ал ергетивті емес есім сөйлемнің жолдауы болып табылады.
Unaccusative and unergative verbs, while syntactically different, are communicated the same on the surface. They both include a noun phrase (NP) followed by a verb phrase (VP) when produced. In generative grammar, an unaccusative verb is analysed as having an underlying VP shell in which the NP is selected by the bottom most VP and later moved. For an unergative verb, on the other hand, the NP is selected by the topmost VP in a VP shell, and therefore is not required to move to create a surface level order of the noun being followed by the verb. The image to the right demonstrates how the noun in an unaccusative is the direct object of the sentence, as it is selected by the VP as a complement, whereas the noun in an unergative is the subject of the sentence.