Кіріспе

Даниядағы темір жол көлігінің тарихы 1847 жылы Копенгаген мен Роскильде арасындағы темір жол желісінің ашылуымен басталды. Олтыстандағы Киль-Алтона желісі үш жыл бұрын аяқталған, бірақ бұл аймақ кейіннен Екінші Шлезвиг соғысында Германия Конфедерациясына өткен. Данияның ұлттық темір жол операторы DSB 1885 жылы құрылды. Соңғы кездерге дейін DSB Даниядағы темір жол операцияларының көп бөлігін басқарып келді, бірақ 1990-шы жылдардағы саяси шешіммен жүзеге асырылған жекешелендіру шаралары нәтижесінде бірнеше жергілікті желілер мен міндеттер жеке меншік компанияларға берілді. Arriva көпұлтты компаниясы қазіргі уақытта олардың ішіндегі ең ірілерінің бірі болып табылады және Данияның темір жол желісінің шамамен 17% -ын пайдаланады.

Алғашқы қадамдар

1830 жылдары Англия мен Солтүстік Германия Солтүстік теңіз бен Балтық теңізі арасындағы көлікті жеңілдету үшін Гамбург пен Любек қалалары арасында темір жол салуды жоспарлады. Копенгаген үкіметі бұған қарсы болды, себебі олар Оресунд арқылы су көлігін сақтап қалуды қалады. Бірақ, бұл әрекеттерге тосқауыл қою үшін Дания үкіметі 1835 жылы Голштейн герцогтығы арқылы темір жол желісінің жобасын жасау үшін алғашқы Дания темір жол комиссиясын құрды. Осының нәтижесінде, 18 қыркүйекте 1844 жылы король Кристиан VIII Альтона мен Киль арасындағы темір жолды ашты. Алайда, Голштейн герцогтығы Даниямен жеке одақта болды, Дания королі Голштейн герцогы еді. Шлезвиг соғысының екінші нәтижесінде, 1864 жылы Голштейн Германия конфедерациясына өткізілді. Бұл темір жол сол кездегі Дания құрамындағы алғашқысы емес еді (өйткені Голштейн Германия конфедерациясының бөлігі болған), бірақ Дания монархиясы тұсында салынған алғашқы темір жол болды. 1840 жылы техник Сорен Хьорт пен бухгалтер Йохан Кристиан Густав Шрам «Jærnbane mellem Kjøbenhavn og Roeskilde» деген мақала жариялады, онда Копенгаген мен Роскильде арасындағы темір жолдың тиімді болатынын дәлелдеді. Алайда, бұл жобаға 1841 жылға дейін қызығушылық болған жоқ, содан кейін Industriforeningen ұйымымен ынтымақтастық орнатылды. 1843 жылы, маңызды қаржылық есептеулерден кейін, олар Копенгаденнен Роскильде арқылы Батыс Зеландиядағы жағалау қаласына темір жол салуға рұқсат сұрады. Бұл шамамен бір жылдан кейін мақұлданды, бірақ Киль-Альтона желісіне қарағанда мемлекеттік экономикалық қолдау деңгейі төмен болды. 1844 жылдың 2 шілдесінде Хьорт пен Шрам директорлар кеңесінде болған Det Sjællandske Jernbaneselskab (Зеландия темір жол компаниясы) құрылды. Жер иелерінің күшті қарсылығына, тұрақсыз еңбек күшіне және артық шығындарға қарамастан, желіні аяқтау үшін қажетті экономикалық ресурстар қамтамасыз етілді және Копенгаген-Роскильде желісі Даниядағы алғашқы болып 1847 жылдың 26 маусымында ашылды. Құрылысты ағылшын инженері Уильям Рэдфорд басқарды. Манчестердегі Sharp Brothers and Company компаниясы локомотивтердің алғашқы партиясын жасады, ал біріншісі «Один» деп аталды.

Негізгі желілерді кеңейту

1849 жылы Дания Конституциясы ратификацияланғаннан кейін Англияға сауда жолдарын жақсарту және Копенгаген мен елдің қалған бөлігі арасында байланысты күшейтуге саяси ниет болды. Осы мақсатта Копенгаген-Роскильде темір жолын Зеландия аралдағы Корсёрға дейін ұзарту жоспарланды. 1850 жылдары Корсёрға дейін желіні салуға қажетті қаржы жиналды және жаңа бөлім 1856 жылдың 26 сәуірінде ашылды. Бірінші Шлезвиг соғысына дейін Шлезвигте Фленсбургтен Хусум арқылы Тённингке темір жол салу жоспары жасалған еді, бұл Германияның саудаға әсерін шектеуге бағытталған. Бірақ соғыс және жаңа саяси жүйе осы жоспарларды жүзеге асыруға кедергі келтірді. 1852 жылы Пето, Брассей және Беттс құрылыс компаниясы (Скандинавияда Сэмюэл Мортон Пето өкілдік еткен) желіні салуға концессия алды, ол 1854 жылдың 6 қазанында пайдалануға берілді. Бұл темір жол өте табысты болды, 1857 жылға дейін ағылшын транзиттік тауарларын тасымалдады, содан кейін Эресунн төлемі алынып тасталды.

Зеландия

Зеландиядағы алғашқы теміржол желілерін "Det Sjællandske Jernbaneselskab" DSJ (lit. : Зеландия теміржол компаниясы) 1880 жылы мемлекеттік меншікке дейін салған. Бұл меншік алмасуы мәселесіз болған жоқ, және бірнеше жағдайда DSJ қаржылық кепілдіктер болмаған жағдайда қосымша желілер салудан немесе қажетті жаңартулар жасаудан бас тартты. DSJ салған соңғы желілер "Nordvestbanen" (lit. : Солтүстік-батыс желісі) – Роскилде, Холбек және Калундборг қалаларын, ал "Sydbanen" (lit. : Оңтүстік желісі) – Роскилде, Кёге, Нествед, Вордингборг және Нюкёбинг Фальстер қалаларын байланыстырды. Фальстер аралындағы желінің соңғы бөліктері, қозғалыс ашылғаннан кейін дерлік бірден сатылды.

Ютландия және Фюн

Ютландия мен Фюнде темір жол салуға мемлекет өзгеше көзқарас танытты. Мұнда мемлекет бастапқыда желілер мен инфрақұрылымды қаржыландырып, меншігіне алды, ал желілер мен пойыздың күнделікті басқаруын "Det danske Jernbanedriftsselskab" (аудармасы: Дания темір жол операциялық компаниясы) жеке компаниясына тапсырды. 1862 жылы Ютландиядағы алғашқы желі ашылып, Орхус және Рандерс қалаларын байланыстырды. Көп ұзамай, Ютландияның солтүстігін, оңтүстігін және шығысын-батысын, соның ішінде Фюн аралын кесіп өтетін басқа желілер де салынды. Негізгі өзгерістер жасалатынша салынған соңғы темір жолдар шығыс жағалаудағы "Den Østjydske Længdebane" (аудармасы: Шығыс Ютландиялық бойлық жолы) және батыс жағалаудағы "Den Vestjydske Længdebane" (аудармасы: Батыс Ютландиялық бойлық жолы) басты жолдарын байланыстырды. Бұл желі Лундерсков қаласын және, атап айтқанда, Эсбьерг жаңа портын қосты. 1880 жылға қарай Даниядағы барлық ірі темір жол желілері мен компанияларын мемлекеттік "De Jydsk Fynske Statsbaner" (аудармасы: Ютландия-Фюн мемлекеттік темір жолдары) және жеке меншіктегі "De Sjællandske Statsbaner" компаниялары сатып алды. 1885 жылы бұл екі компания бірігіп, мемлекеттік "De Danske Statsbaner" (аудармасы: Дания мемлекеттік темір жолдары), сондай-ақ DSB компаниясын құрды.