Кіріспе

Канадалық құқықтар мен бостандықтар хартиясының 3-тарауы – Канада азаматтарына жалпы федералдық немесе провинциялық сайлауда дауыс берудің демократиялық құқығын және Хартияның 1-тарауының талаптарына сәйкес, Өкілдер палатасының немесе провинциялық заң шығару жиналысының құрамына кіруге құқығын конституциялық түрде кепілдейді. Осы ережеге сәйкес федералды судьялар, түрмедегілер және психиатриялық мекемелердегілер сайлау құқығына ие болды, ал 1-тарауға сәйкес кәмелетке толмағандардың дауыс беруіне шектеу қоюға рұқсат берілді. 3-тарау – Хартиядағы Парламент немесе заң шығару жиналысы Хартияның 33-бабына сәйкес, «қарамастан» ережесі бойынша жоққа шығара алмайтын ережелердің бірі. 3-тараудың 33-баптан босатылуы дауыс беру құқығына қосымша құқықтық қорғауды қамтамасыз етеді және Парламентке немесе провинциялық үкіметтерге идеологиялық немесе саяси мақсаттармен, сондай-ақ басқа да себептермен кез келген Канада азаматын сайлау құқығынан айыруға тыйым салады.

Тарих

Канадада Хартия қабылданатынға дейін ресми дауыс беру құқығы болмаған. Мысалы, Канаданың Құқықтар туралы заңында мұндай құқық қарастырылмаған. Шындығында, Каннингэм Хоммаға қарсы ісінде (1903) үкіметтің жапон канадалықтары мен қытай канадалықтарына дауыс беруден заңды түрде бас тартуға құқығы бар екені анықталды (бірақ екі топ та 3-тарау күшіне енгенге дейін сайлау құқығына ие болды).

Дауыс беру

Осы бөлімде франшизаны кеңейтетін бірнеше сот шешімдері қалыптасты. 1988 жылы 3-тармақ федералды судьялар мен психиатриялық мекемелердегі адамдарға сайлау құқығын беру үшін қолданылды. Көбірек дау тудырған мысал – «Сауве Канадаға қарсы» (2002) ісі, онда түрмедегілердің дауыс беруге құқылы екені анықталды. Олар 2004 жылғы федералды сайлауда консерваторлар партиясының басшысы Стивен Харпердің көпшілік қарсылығына қарамастан, дауыс берді. 2002 жылғы «Фицджеральдқа қарсы Альберта» ісінде Альберта Корольдік соты 18 жасқа толмағандарға дауыс беру құқығын шектеу Жарғының 3-тармағын бұзғанын, бірақ Жарғының 1-тармағына сәйкес оның заңды екенін анықтады. Бұл шешім апелляцияда күшінде қалды.

Кандидаттарға қойылатын талаптар

Фигероа Канадаға қарсы (AG) ісінде сот 3-тарауда барлық канадалық азаматтарға дауыс беру және сайлауға түсу құқығы екеуі де берілгенін анықтады. Szuchewycz v. Canada ісінде Альберта Корольдік соты 1000 долларлық федералдық кандидаттық депозит талабы 3-тарауды бұзады және 1-тарау бойынша негізделмейтінін тапты. Әділет судьясы Инглис 59-тармақта: «Мен 1000 долларлық депозит тудыратын қаржылық қысымға байланысты сайлауға қатысуға ниет білдірген, маңызды және беделді үміткердің қатысуына кедергі келтіру мүмкіндігінің талаптың нақты тәуекелі екенімен келісемін. Менің пікірімше, аталған депозит талабы көптеген адамдардың – оның ішінде талапкердің – өз ойларын жұртшылыққа жеткізуіне және кандидат ретінде сайлау процесіне толыққанды қатысуына кедергі келтіреді» деп атап өтті.

Сайлауларға қатысу және саяси шығындар

Жалпы, соттар 3-тарауды тек дауыс беру құқығын қамтамасыз етуден гөрі кеңірек түсіндірді. Фигероа Канадаға қарсы ісінде (2003 жыл) айтылғандай, бұл тарау "сайлау процесінде мағыналы рөл атқаруға" конституциялық кепілдік ретінде қарастырылды, бұл өз кезегінде үкіметтің "нанымдар мен пікірлердің алуан түрлілігіне құрмет көрсетуіне" ынталандырады. Дегенмен, мүдделі топтар өз нанымдарын және пікірлерін таратуда толық еркіндікке ие дегенді білдірмейді. Сайлаушы сайлауға мағыналы түрде қатысу үшін бұрын өз санасында әртүрлі идеяларды теңгеріп алу мүмкіндігіне ие болуы керек болғандықтан, Жоғарғы Сот Харпер Канадаға қарсы (Бас прокурор) (2004) ісінде бір топтың сайлауға салған қаржылық үлесін шектейтін заңдарды қолдады (сайлау кампаниясының монополиясын болдырмау үшін).

Сайлау округтерінің көлемі

Шарттың бетінен көрінбесе де, Жоғарғы Сот 3-тарау дауыс беруде белгілі бір деңгейде теңдікті қамтамасыз етеді деп шешім шығарды. «Провинциялық сайлау шекаралары жөніндегі мәліметтер» (Саскачеван, 1991) ісінде сайлау округтерінде сайлаушылардың саны шамамен бірдей болуы тиіс екені анықталды, бірақ толыққанды тепе-теңдік талап етілмеді. Осы үшінші тараудың мағынасын кеңейтудің себебі, ол тараудың бастапқы мақсатын, атап айтқанда «тиімді өкілдікке» мүмкіндік беруді көрсетуі болды. Толыққанды тепе-теңдік талап етілмейді деген ұсыныс, географиялық шектеулерге байланысты шекараларды жүргізудің қиындығы және азшылықтарға көбірек өкілдік беруге деген жалпы ниеттен туындады, себебі толыққанды тепе-теңдік іс жүзінде мүмкін емес еді. 1991 жылғы шешімде Саскачеванның сайлау округтері жарамды деп табылса, ал кейіннен Принс-Эдвард аралының сайлау округтері сот арқылы конституцияға қайшы деп танылды және провинцияның сайлау картасы қайта жасалуға тиіс болды.

Референдумдар

3-бөлімнің қолданылу аясы сайлау округтерінің мөлшеріне дейін кеңейтілгенімен, ол референдумда дауыс беру құқығын қамтамасыз ету үшін қолданылмайды. "Хейг Канадаға қарсы" (1993) ісінде, 3-бөлім өкілдер сайлауға қатысты нақты мақсатта жасалғандықтан, бұл құқық "пікірлерді жинау механизміне" қатысуды қамтымайды деп шешілді. Сондай-ақ, сайлаудан өзгеше, үкіметтер референдум өткізуге міндетті емес, және референдум нәтижелеріне бағынуға да міндетті емес. Осылайша, референдумды қалай өткізу мәселесі үкіметтің дискрециялық өкілеттігінде болады.