Кіріспе
Ядролық қару мен электр станцияларына тыйым салынған аймақ. Ядролық қарусыз аймақ – ядролық қару (қараңыз, ядролық қарусыз аймақ) мен ядролық электр станцияларына тыйым салынған аймақ. Бұл тыйымдардың нақты салдары аймақтың ерекшеліктеріне байланысты. Ядролық қарусыз аймақтар, әдетте, ядролық медицинада қолданылатын радиофармацевтикалық препараттарды қамтымайды, тіпті олардың көпшілігі ядролық реакторларда өндіріледі. Сонымен қатар, бөлшектер физикасында қолданылатын циклотрондар сияқты басқа да ядролық технологияларға тыйым салмайды. Әлемдегі бірнеше аймақтық билік органдары өздерін "ядролық қарусыз" деп жариялаған. Дегенмен, бұл белгінің мәні көбінесе символдық болып табылады, себебі ядролық саясат әдетте үкіметтің жоғары деңгейлерінде қабылданады және реттеледі: ядролық қару мен оның құрамдас бөліктері, ядролық қарусыз аймақ деп жариялаған жергілікті биліктің біліміне немесе келісіміне қарамастан, әскери көлікпен осы аймақтардан өтуі мүмкін. 1980 жылы Палау ядролық қарудан азат алғашқы мемлекет болды. Жаңа Зеландия ядролық қарудан бас тарту арқылы ұлттық ядролық қарусыз аймақ құруға заңдық негіз дамытқан алғашқы Батыс елдерінің бірі атанды.
A nuclear free zone is an area in which nuclear weapons (see nuclear weapon free zone) and nuclear power plants are banned. The specific ramifications of these depend on the locale in question. Nuclear free zones usually neither address nor prohibit radiopharmaceuticals used in nuclear medicine even though many of them are produced in nuclear reactors. They typically do not prohibit other nuclear technologies such as cyclotrons used in particle physics. Several sub national authorities worldwide have declared themselves "nuclear free". However, the label is often symbolic, as nuclear policy is usually determined and regulated at higher levels of government: nuclear weapons and components may traverse nuclear free zones via military transport without the knowledge or consent of local authorities which had declared nuclear free zones. Palau became the first nuclear free nation in 1980. New Zealand was the first Western allied nation to legislate towards a national nuclear free zone by effectively renouncing the nuclear deterrent.
Антарктида
Антарктика шартының жүйесі 1961 жылдан бастап континентте әскери қызметті тыйым салды және аумақтық талаптарды күштен шығарды. 1962 жылдан 1972 жылға дейін Жаңа Зеландияның Антарктидалық аймағындағы АҚШ-қа қарасты McMurdo стансасын электрмен қамтамасыз ету үшін ядролық реактор пайдаланылды.
Австралия
Австралияның көптеген жергілікті басқару аймақтары ядролық қаруға қарсы заңнаманы қабылдады; олардың ішінде 1983 жылдан бері ядролық қарудан бос болған Квинсленд штатының астанасы Брисбен және Оңтүстік және Солтүстік Сидней кеңестері бар. Батыс Австралиядағы Фримантель 1980 жылы ядролық қарудан азат аймақ деп жариялаған алғашқы кеңес болды. Қаланың портында ядролық қаруланған және қуатты әскери кемелердің үнемі болуы 1980-ші және 1990-шы жылдары көптеген наразылықтарға әкелді. Дегенмен, мұндай заңнаманың қабылдануы көбінесе тек символдық шара ретінде қарастырылады. Ядролық қаруға қарсы заңнаманы қабылдаған кеңестердің көпшілігі 44 мүше кеңестен тұратын Австралияның Ядролық қарусыз аймақтар және зиянды өнеркәсіптер хатшылығының мүшелері болып табылады. 1998 жылы Австралияның Радиациялық қорғау және ядролық қауіпсіздік заңы Австралияның барлық штаттары мен аумақтарында ядролық электр станцияларының, ядролық отын өндіру заводтарының және басқа да барлық ядролық энергияның құрылысын және жұмысын тыйым салды. Австралиядағы барлық ядролық энергиямен байланысты мәселелерді Австралияның Радиациялық қорғау және ядролық қауіпсіздік агенттігі шешеді.
Австрия
Австрия ядролық энергиядан бос аймақ болып табылады. 1970 жылдары Австрияның Цвентендорф қаласында ядролық электр станциясы салынғанда, 1978 жылы халықтың қатысуымен өткен дауыс беру нәтижесінде оны іске қосуға рұқсат берілмеді. Аяқталған электр станциясы қазір кино және теледидар түсірілімдері үшін тұрақ ретінде пайдаланылады. 1997 жылдың 9 шілдесінде Австрия Парламенті елдің ядроға қарсы саясатын сақтау туралы бірауыздан шешім қабылдады. Қызығы, Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) штаб-пәтері Венада орналасқан, ал МАГАТЭ Вена мен Сейберсдорфта ядролық зертханаларды ұстап тұрады. МАГАТЭ сонымен қатар дамушы елдердегі ядролық энергия жобаларын қолдау үшін бағдарламалар құрды. Австрияның ядроға қарсы позициясы оның ядролық қаруға ие көрші елдерімен де керістік тудырады. Вена Чехияның Темелин ядролық реакторына жақын орналасқан, ал көршілес Словакияда төрт, ал көршілес Венгрияда екі реактор салынуда.
Канада
Британдық Колумбия провинциясы уранды кендеуге, сондай-ақ өзінің аумақтық шегінде ядролық электр станцияларын салуға тыйым салады.
Орталық Азия
Орталық Азияның барлық мемлекеттері Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қол қойды және Орталық Азияны ядролық қарусыз аймақ ету туралы шартқа қол қойды. Осылайша, қару жасау немесе бөлшектерді байыту технологиялары жоқ, бірақ Тәжікстанда Кеңес Одағы кезінде мұндай бастамалар іске асырылған, алайда Кеңес Одағының ыдырауынан кейін, осы объектілер бөлшектелді және Ресей Федерациясына көшірілді. Шарт 2009 жылдың 21 наурызында күшіне енді. Өзбекстан өзінің алғашқы атом электр стансасын салуға дайындық жұмыстарын бастады. 2022 жылы Қырғызстан Ресеймен бірлесіп шағын ядролық станса салуға кірісетінін хабарлады. Қазақстанда Энергетика министрлігі жақында елдің қатты отынға тәуелділігін азайту мақсатында ядролық энергияны қайта енгізуді ұсынды.
Жапония
Ресурстарға кедей ел болғандықтан, Жапония ядролық энергияға зор тәуелді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстағы ерекше тәжірибесі ядролық қарудан толығымен бас тартуға алып келді, яғни ядролық қару Жапонияда өндірілмейді, сақталмайды және кіргізілмейді. Бұл принциптер "Үш ядролық емес қағида" деп белгілі, оларды алғаш рет 1967 жылы премьер-министр Эйсаку Сато жариялаған, ал 1971 жылы парламенттік қаулы ретінде бекітілген, бірақ олар ешқашан заңмен ресімделген емес. Олар үкімет пен халықтың ядролық қару өндіруге немесе қолдануға қатысты ұстанымдарын көрсетеді. Жапонияның Өзін-өзі қорғау күштері ешқашан ядролық қару өндіруге немесе алуға тырыспаған, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері Жапонияның жер аралдарына ядролық қару әкелінгені туралы хабарламалар жоқ. АҚШ-тың Отандық аралдардағы әскери базаларында ядролық қарулар орналасқан жоқ, бірақ Окинавада бұрын қару-жарақ сақталғаны туралы мәлімдемелер бар, ол 1972 жылға дейін АҚШ-тың әкімшілік басқаруында болды.
Италия
Италия 1987 жылғы қарашада өткен ядролық энергия жөніндегі референдумнен бастап ядролық қарудан бос аймақ болып табылады. 2008 жылғы сайлауда оңшыл партиялардың жеңісінен кейін Италияның индустрия министрі үкіметтің 2013 жылға дейін бірінші жаңа итальяндық ядролық электр стансасының құрылысын бастауды жоспарлағанын хабарлады. Бұл жоба 2011 жылғы наурыз айында Жапониядағы жер сілкінісінен кейін тоқтатылып, 2011 жылғы 12-13 маусымда өткен референдумнан соң толығымен тоқтатылды.
Жаңа Зеландия
1984 жылы премьер-министр Дэвид Ланге ядролық қуатпен немесе ядролық қарумен жабдықталған кемелерге Жаңа Зеландия порттарын пайдалануға және Жаңа Зеландия суларына кіруге тыйым салды. Бұл саясат бейбітшілік жақтастарының ұзаққа созған күресінен кейін қабылданды, оған ірі наразылық акциялары мен АҚШ әскери кемелерінің сапарларын тоқтату кірді. 1987 жылғы «Жаңа Зеландияның ядролық қарусыз аймақ, қарусыздандыру және қару-жарақтарды бақылау туралы» заңына сәйкес, Жаңа Зеландияның ішкі теңіздері мен құрлығы ядролық қару мен ядролық қуатпен жұмыс ілейтін кемелерге тыйым салынған аймаққа айналды. Бұл заң ядролық электр станцияларын салуға тыйым салмайды. 1981 жылға дейін Кентербери университеті зерттеу реакторын пайдаланды. Ядролық электр станциясын салу жоспарлау 1980 жылдарға дейін жалғасты. Заң «ядролық энергияға толық немесе ішінара тәуелді қозғалтқыштары бар кез келген кемеге Жаңа Зеландияның ішкі суларына 12 миль (22,2 км) радиуста кіруге» тыйым салады, сондай-ақ ядролық қарусыз аймақта радиоактивті қалдықтарды төгуге тыйым салады және кез келген Жаңа Зеландия азаматына немесе тұрғынына «ядролық жарылғыш құрылғыны жасауға, алуға, иеленуге немесе оны бақылауға алуға» тыйым салады. АҚШ-тың «белгілі бір теңіз кемелерінде ядролық қару бар-жоғын растамай не жоққа шығармау» саясатымен (қасақана түсініксіздік саясаты) біріктірілген бұл заң, тиімді түрде осы кемелердің Жаңа Зеландия суларына кіруіне кедерес келтіреді. Жаңа Зеландияның АҚШ-пен жасасқан ANZUS қауіпсіздік шартында ядролық қорқыту туралы ештеңе айтылмаған және порттарға шартсыз кіруді талап етпеген. Алайда, Жаңа Зеландия 1985 жылы USS Buchanan кемесіне кіруге рұқсат бермегеннен кейін, АҚШ үкіметі Жаңа Зеландияға қатысты ANZUS міндеттемелерін тоқтатты, себебі Жаңа Зеландияның АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемелерін қабылдамауы шартының күшін жойғанын есептеді. Ланге үкіметі өз ұстанымын шартқа қайшы емес деп санады және заң қабылдамас бұрын екі жылдан астам уақыт бойы келісімге келуге тырысты. Жаңа Зеландияның үш онжылдық ядролық қаруға қарсы күресі – әлемдегі осындай қозғалыстардың арасындағы жалғыз табысқа жеткен қозғалыс, нәтижесінде елдің ядролық қарудан азат аймақ мәртебесі заңмен бекітілді. Ядролық қарусыз аймақ туралы заң жердегі ядролық электр станцияларын салуға тыйым салмайды. Алайда, салыстырмалы түрде кішкентай электр жүйесі, электр энергиясын өндіруге арналған басқа ресурстардың көп болуы және халықтың қарсылығы салдарынан ядролық электр станциясы зерттеу кезеңінен әрі өте қойған жоқ. 1970 жылдардың басында Оклендтің солтүстігінде ядролық электр станциясы салу ұсынылды, бірақ Таранакиде ірі табиғи газ қоры табылуынан кейін бұл жоба тоқтатылды.
Солтүстік елдер
Ядролық қарудан азат Солтүстік елдер (фин. Ydinaseeton Pohjola) – Финляндия президенті Урхо Кекконеннің Солтүстік елдерде ядролық қарудан азат аймақ құруға бағытталған бастамасы. Мақсаты – ядролық соғыс кезінде Солтүстік елдердің ядролық соғыс алаңына айналуының және КСРО мен НАТО арасындағы қарым-қатынаста крейсерлік зымырандар үшін бағыт болуының алдын алу болды. Бұл идея алғаш рет 1963 жылы Кекконеннің Солтүстік елдердің өз аумағында ядролық қару сатып алмауға немесе орналастырмауға міндеттеме беру туралы сөйлеген сөзінде ұсынылды. Ол кезде Солтүстік елдердің ішінде Швеция отандық бағдарлама арқылы ядролық қаруға ие болуға жақын еді, ал Финляндия ғана одан бас тартқан. 1947 жылғы бейбіт келісімнің 17-бабы Финляндияны атом қаруын іздеуден тыйым салған, бірақ Норвегия мен Дания НАТО мүшелері болды, ал альянс ядролық қаруды өз стратегиясы үшін өте маңызды деп санайтын. Норвегия мен Дания өз аумағында ядролық қарудың орналастырылуына белгілі бір дәрежеде қарсы болғанымен, елдеріндегі шетелдік әскери күштердің болуы Кекконен ұсынған бейбіт және соғыс уақытындағы толық тыйымды іс жүзінде мүмкін емес етті. Швеция 1968 жылы ядролық қару бағдарламасын тоқтатты, себебі әлемдегі елдердің атом қаруына ұмтылуының күшеюінен қауіптенді. Бұл идея 1970-ші жылдардағы қарым-қатынастардың жақсару кезеңінде қайта ұсынылды, АҚШ пен КСРО ядролық қару қорын азайту фонында. Кекконеннің 1978 жылғы 8 мамырда Стокгольмде сөйлеген сөзінде Солтүстік аймақтағы қару-жарақтарды бақылау жоспары, Солтүстік Еуропаның ядролық қарусыз мәртебесін нығайту және ядролық қарулы мемлекеттердің ядролық қарудан азат аймақ мемлекеттеріне қарсы ядролық қару қолданбайтынына кепілдік беру ұсынылды. КСРО да НАТО-ны бөлу құралы ретінде ғана болса да, Солтүстік елдерде ядролық қарудан азат аймақ құруға мүдделі болды. КСРО Кола түбегіндегі немесе Солтүстік және Балтық флоттарындағы ядролық қаруды алып тастауға міндеттеме бермеді. Бұл, КСРО-ның Балтық елдерін оккупациялауымен және 1981 жылғы Карлскрона оқиғасымен бірге, Суық соғыс кезінде Солтүстік елдерде ядролық қарудан азат аймақ құруды қиын етісті. АҚШ мұндай аймақ құруға қарсы болды, өйткені бұл АҚШ пен НАТО-ның қауіпсіздік мүдделеріне қайшы келер еді. Ядролық энергия Финляндияда да, Швецияда да қолданылады.
Палау
Палау 1979 жылы шілдеде өзінің алғашқы конституциясын қабылдады, онда Микронезия елі "ядролық қарудан бос" болады деп жазылған. АҚШ Палау үкіметіне бұл конституцияның Еркін қауымдастық шартымен үйлесімсіз болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Палау үкіметі келесі қазанда "ядролық қарудан бос" ережесіз конституцияның жаңа нұсқасын ұсынды. Бірақ Палау халқы жаңа нұсқаны қабылдамады және 1980 жылдың шілдесінде бастапқы конституцияны қайта орнатып қойды.
Ұлыбритания
1980 жылдардың басында Ұлыбританияда ядролық қарусыз аймақ қозғалысы өте күшті болды; екі жүзге жуық жергілікті билік органдары, соның ішінде округтік кеңестер, аудандық кеңестер және Ұлы Лондон Кеңесі (GLC) сияқты қалалық кеңестер (жойылғанға дейін) өздерін "ядролық қарусыз" деп жариялады. Ұлыбританиядағы алғашқы "ядролық қарусыз аймақ" 1980 жылы Манчестер қалалық кеңесі болды – ол әлі күнге дейін сақталып тұр. Уэльс 1982 жылдың 23 ақпанында "ядролық қарусыз" аймақ болып жарияланды, бұл Клуд округтік кеңесінің өзін "ядролық қарусыз" деп жариялауынан және Ядролық қарусыз Уэльс декларациясы қабылдануынан кейін болды. Бұл саясат Жергілікті Өкімет туралы заңның 137-бабымен заңдық негізге алынды, ол жергілікті билік органдарына өз аймағының немесе оның бір бөлігінің мүддесіне сай деп санайтын мәселелерге белгілі бір сомада қаржы жұмсауға рұқсат берді. Ұлыбританияның ядролық қарусыз жергілікті билік органдары ядролық соғысқа қатысты азаматтық қорғаныс жаттығуларына қатысудан бас тартты, оларды тиімсіз деп есептеді. Ядролық қарусыз аймақ органдарының ынтымақтастық танытпауы 1982 жылдың шілдесінде "Хард Рок" ұлттық азаматтық қорғаныс жаттығуының тоқтатылуына басты себеп болды. Англия мен Уэльстегі 54 округтік кеңестің 24-і қатысудан бас тартты, ал тағы жетісі жартылай ғана қатысты. Бұл Маргарет Тэтчердің саясатына қарсы Ұлыбританиялық бейбітшілік қозғалысының жеңісі ретінде қарастырылды. Жалпы, ядролық қарусыз аймақтар көбінесе Лейборист партиясы басқаратын кеңестер болды, бірақ Либералдық партиядан және тіпті Консервативтік партиядан бірнеше кеңесшілер де осы бағытта белсенділік танытты.