Кіріспе

Социалдық қиял (немесе ой-қиял) – адамдар өздерінің әлеуметтік бірлігін көзге елестететін құндылықтар, институттар, заңдар мен символдар жиынтығы. Ол нақты бір әлеуметтік топтың мүшелеріне және сол қоғамға ортақ. Қиял ұғымы антропология, социология, психоанализ, философия және медиатану салаларында қызығушылық тудырды.

Касториад

1975 жылы Корнелиус Касториадис өзінің "Қоғамның қияли институты" атты кітабында бұл терминді қолданып, "қоғамның қиялы әр тарихи кезең үшін өмір сүру, көру және өзінің болмысын жасаудың ерекше жолын құрайды" деді. Касториадис үшін "қоғамның орталық қияли мағыналары – қоғамды байланыстыратын және белгілі бір қоғам үшін "шындық" нәрсені анықтайтын формалар". Осыған ұқсас, Хабермас "көптеген адамдардың келісімін қамтамасыз ететін, өзара субъективті ортақ өмір әлемі мен өмір әлемінің кең ауқымды контекстері" туралы жазды.

Лакан

Лакан қиялды адамның барлық өмірін құрайтын үш өзара байланысқан саланың бірі ретінде ұсынады, ал қалғандары – символдық және нақты. Лакан Сартрдың 1940 жылы жарияланған «Қиялдың феноменологиялық психологиясы» атты еңбегіндегі «L'Imaginaire» дегенге жауап беріп отыр, онда бейне сананың бір түрі ретінде қарастырылады. Лакан сондай-ақ Мелани Клейннің «сәйкестендірудің субъективті функциясының қалай жұмыс істейтінін көре алатын шекараларды кеңейтуіне» сүйенді, ал оның ізбасарлары «біздің барлығымыз әлеуметтік қиял жүйелеріне тартылуға бейім» деген тұжырымды дамытты. «Адам бала кезінің алғашқы жылдарында ғана қиялдың толық билігінде болады, бірақ ол адам өмірінің соңына дейін айқын сезіледі». Лакандық тұрғыдан алғанда, қиял – дене бейнесіне байланысты иллюзия мен құштарлық, эго мен айнадағы бейне арасындағы екі жақты қарым-қатынастан туындайтын тұтас бірлік. Мұндай тұтастық, бақылау және толықтық туралы иллюзия ешқандай қажетсіздік тудырмайды және маңызсыз емес. «Қиял» термині «құбыла» дегенмен байланысты, бірақ Лакандық мағынасында ол жасанды немесе нақты емес дегенді білдірмейді; керісінше, қиялға негізделген сәйкестендірудің нақты әсерлері болуы мүмкін. Ол Ренессанс дәуірінің өркениеттілік және өзін-өзі қалыптастыру идеалдарын заманауилық пен заманауи моральға қарай бет бұрудың аралық кезеңі ретінде қарастырады. Ол қазіргі заманғы әлеуметтік қиял рефлексия мен әлеуметтік келісім, қоғамдық пікір мен Хабермастың қоғамдық сферасы, саяси/нарықтық экономиканың тәуелсіз күші және қоғамдағы азаматтардың өзін-өзі басқаруының нормативтік идеалдары сияқты өзара байланысқан салалар жүйесін қамтиды деп санайды. Тейлор әлеуметтік қиял тұжырымдамасын қалыптастыруда Бенедикт Андерсонның ықпалын мойындады. Андерсон ұлтты «елестететін саяси қауымдастық» ретінде қарастырды, ұлтшылдықпен қатар ұлттың өзі де ерекше мәдени артефакт екенін айтты.

Онтология

Әлеуметтік қиял қалыптасқан шындық емес болса да, белгілі бір әлеуметтік құрылымды басқаратын мағыналар жүйесін көрсететін институт саналады. Бұл қиялдар – қоғамдағы субъектілердің өзара әрекеттесуі арқылы қалыптасқан тарихи құрылымдар ретінде түсіндіріледі. Осы тұрғыдан алғанда, қиял міндетті түрде «нақты» болмайды, себебі ол белгілі бір әлеуметтік субъектінің қиялына байланысты туындаған ой-шағылыс. Дегенмен, осы терминнің (немесе imaginaire сияқты байланысты терминдердің) қолданушылары арасында қиялдың онтологиялық мәртебесіне қатысты пікірталас бар. Мысалы, Генри Корбин қиялдың өте шынайы екенін жақтайды, ал басқалары оны тек әлеуметтік немесе қиял арқылы құрылған шындық деп есептейді. Джон Р. Сёрл әлеуметтік қиялдың онтологиясын күрделі деп таныды, бірақ іс жүзінде «әлеуметтік шындықтың күрделі құрылымы, белгілі бір мағынада, салмақсыз және көрінбейді. Бала әлеуметтік шындықты әдеттегідей қабылдайтын мәдениетте өседі. Күрделі онтология қарапайым сияқты көрінеді».

Технология

1995 жылы Джордж Э. Маркус «Техноғылыми қиялдар» атты кітапты шығарды, онда қазіргі заманғы ғылым мен технология этнографиялық тұрғыдан зерттелді. Техноғылым саласындағы антропологтар және басқа мамандардың ұжымдық тәжірибелерінің жинағы болған бұл том, дәстүрлі идеялар мен оқыту әдістеріне енбес, технологтар мен әлеуметтік ғалымдардың бірлескен еңбегі арқылы жақсырақ зерттелетін қазіргі заманғы әлемдегі стратегиялық өзгерістерді анықтауға бағытталған. Лакандық қиял тікелей еске алынбаса да, эмоция мен ақыл-ойының, құштарлықтың, символдық жүйе мен нақтылықтың өзара байланысы үнемі зерттеледі. Осы қиялдың техникалық жағынан визуалды, статистикалық және басқа да бейнелеу әдістері маңызды, олар ғылыми дамуға көмектескенмен, кейде объективтілік және анықтық сезімін жаңылыстырды. Мұндай жұмыс «технологиялық мағынаның тарихи тұрғыдан негізделгенін және оның нәтижесінде үлкен әлеуметтік қиялдың құрамына кіретінін» мойындайды.

Медиа қиял

Бірнеше медиа зерттеушілері мен тарихшылар жаңа технологиялар пайда бола бастаған кездегі олардың тудырған ой-шағылысын зерттеді, мысалы, алғашқы байланыс технологиялары, ұялы телефондар және Интернет.

Ілеспе сериялы зерттеулер

Гренобль Альп университетінің командасы жетекшілік ететін соңғы зерттеу жобасы, қиял концепциясын және сериялық өнер туындыларымен қарым-қатынас жасағанда оның қалай жұмыс істейтінін түсінуді ұсынады. "Imaginaire sériel: Les mécanismes sériels à l'oeuvre dans l'acte créatif" (Джонатан Фруоко, Андреа Рандо Мартин (ред.), Гренобль, UGA Edition, 2017) басылымында жарияланған бұл зерттеу, Гилберт Дюранның Гренобль мектебінің дәстүрінде дамып, сериялылықтың біздің қиялымызға тигізетін әсерін зерттейді және сериялылықтың қиялын анықтайды. Бұл концепцияның дамуы, тәжірибе мен оның бейнеленуі арасындағы байланысты шарттау және ұйымдастыру қабілетімен, сондай-ақ бір немесе бірнеше парадигмалардың белгілі бір және үйлесімді жүйеде ырғақты қайталануына негізделген процедура арқылы олардың көшірмеленуі мен өзгеруіне мүмкіндік беретін тығыз байланысты жақсырақ түсінуге көмектеседі. Сериялық өнер туындылары осылайша зерттеу үшін ең қолайлы сала болып табылады, себебі олар осы рекурсия мен қайталануды құрылымдық принциптерге айналдырады. Дюран мектебінің зерттеулері, сериалдық әдебиет, телесериалдар, комикстер, сериалдық музыка және би сияқты түрлерді талдау арқылы қиялдың осы сериалдық тұжырымдамасын көрсетуге тырысады.

Архитектуралық қиял

Питер Олшавский сәулет саласындағы қиялдарды талдады. Тейлордың еңбегіне сүйене отырып, қиял – әлеуметтік тәжірибені түсіну санаты ретінде қарастырылады және дизайнерлердің осы тәжірибені түсіндіруге келтіретін себептері.