Кіріспе

Италияның Тиволи қаласындағы археологиялық кешен

Адриан вилласы (; Вилла Адриана) – ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген, Рим императоры Адрианның шамамен 120 жылы Тиволиде, Римнің жанында салған үлкен вилла кешенінің қиратылыстары мен археологиялық қалдықтарын қамтиды. Бұл – белгілі ең әсерлі және күрделі рим вилласы. Кешенде әртүрлі биіктіктегі жасанды эспланадалар бойында орналасқан, су бассейндері мен нимфеумдармен (фонтандармен) безендірілген бақтармен қоршалған 30-дан астам монументальді және көрнекті ғимараттар бар. Оның ауданы кем дегенде бір шаршы километрді құрайды, бұл Помпей қаласынан да кең. Вилланың таңғажайып жоспарынан өзге, көптеген ғимараттар сәулет өнерінің шедеврлері саналады, олар бетонды кеңінен пайдалану арқасында ерекше қисық пішіндерге ие. Олар жер жоспарының күрделі симметриясымен таң қалдырады және 17-шы ғасырда Барокко архитектурасының пайда болуына дейін теңдесіз деп есептелді, ал Боромини осы вилланы шабыт көзі ретінде пайдаланды. Қазіргі таңда көп бөлігі қазбадан өтпеген бұл орын Италия Республикасына тиесілі және 2014 жылдан бері Лационың Мұражайлар тобы басқаруда.

Тарих

Вилла Тибур (қазіргі Тиволи) маңында Римнен император Адриан үшін б.з. II ғасырының екінші және үшінші онжылдықтарында салынды. Адрианның Римдегі Палатин төбесіндегі сарайды ұнатпағаны сондықтан осы вилла салынды. Рим императорының күнделікті өмірден демалу үшін вилла салуы дәстүрге айналған. Бұрынғы императорлар мен бай римдіктер де виллалар салған (мысалы, Траян вилласы). Императорлар виллалары демалыс орны болғанымен, 125 жылдың жазында вилладан жіберілген ресми хаттың табылуы Адрианның виллада да мемлекеттік міндеттерін атқарғанын көрсетеді. Тибур аймағының көркем ландшафты виллалар мен ауылдық демалыс орындары үшін танымал болды. Римде тұратын испандықтардың да осы аймақты жақсы көретіні белгілі. Бұл, мүмкін, Адрианның осы жерді таңдауына себеп болған: Адриан Римде туғанымен, оның ата-анасы Испаниядан келген және ол жас кезінде осы аймақпен танысқан болуы мүмкін. Сондай-ақ, оның әйелі Вибия Сабина (83–136/137) император Траянның немересі болғандықтан, байланыс болуы мүмкін. Сабинаның отбасы үлкен жер иеліктеріне ие болды және Тибурдегі меншік оларға тиесілі болуы мүмкін. Республика дәуіріндегі вилла Адрианның құрылысының негізін құрады. Адриан императорлық мансабының басында вилланың құрылысын бастады, бірақ кірпіштердегі мөрлер құрылыстың тоқтамағанын көрсетеді. Өмірінің соңғы жылдары Адриан империяны осы вилладан басқарды. Шамамен 128 жылдан бастап вилла оның ресми резиденциясына айналды. Сондықтан, виллада үлкен сарай тұрды және көптеген қонақтар мен шенеуніктер уақытша қонақжайлылық пен баспана алды. Адрианнан кейін вилланы оның түрлі мұрагерлері де пайдаланды (Антонинус Пийдің (138–161), Марк Аврелийдің (161–180), Луций Вердің (161–169), Септимий Севердің және Каракалдың бюстері табылды). 273 жылдан қайтыс болғанға дейін Пальмираның тәуелсіз патшайымы Зенобия вилланың жанында тұрды. Вилла Диоклетиан тарапынан III ғасырдың соңғы онжылдықтарында қалпына келтірілді. Вилла кешенінде әртүрлі мәдениеттерге тән көптеген құрылыстар бар. Мысалы, вилладан Египеттің Ніл өзенін еске түсіретін шағын өзен ағып өтеді. Виллада Поикилос деп аталатын бірнеше грек мүсіндері сақталған. Адриан вилласы туралы ежелгі жазбалардағы барлық мәліметтер "Historia Augusta" еңбегінен алынған. Бұл еңбекте Адриан вилланың бөлмелерін Рим империясының маңызды аймандарының аттарымен атағаны (Лицей, Академия, Аид) айтылады және бұл атаулар бүгінгі күнге дейін ғалымдар вилланың бөлімдерін сипаттау үшін қолданылады. Аймақтың мүсіндік безендірілісі толыққанды, Эрехтейонның кариатидтері, египеттік карлик және құнарлылық құдайы Бес бейнесі және крокодил сияқты танымал мүсіндердің көшірмелері бар. Пециль Афинадағы Стоа Поикиледен үлгі алған, Адрианның сүйікті қаласы. Құрылыстарда дәстүрлі грек және инновациялық рим элементтері үйлеседі. Аралдық қоршау (Теңіз театры деп аталады) классикалық иондық тәртіпті пайдаланады, бірақ жаңаша. "Алтын алаң" деп аталатын триклиниум және Серапеум римдік сегменттелген бетон күмбездермен жабылған, оларды, мүмкін, Адриан өзі жобалаған. Вилладағы Адрианның Пецилі – бассейн мен аркадамен қоршалған үлкен бақ. Бастапқыда бассейн төрт қабырғамен қоршалған және ішкі жағы бағаналармен безендірілген. Бұл бағаналар шатырды ұстап тұрды. Төрт қабырғаның ортасында үлкен төртбұрышты бассейн орналасқан. Төрт қабырға Адриан мен қонақтарына тыныш орта жасады. Вилладағы бір құрылыс – "Теңіз театры". Ол бағаналармен тірелген, бағаналы күмбезді дөңгелек портиктен тұрады. Портиктің ішінде сарайдың ортасында арал орналасқан. Диаметрі үлкен дөңгелек ғимараттың кіреберісі солтүстікке қарай бағытталған. Сыртқы қабырғаның ішінде және қазбаның айналасында иондық бағаналар тізбегі орналасқан. Теңіз театрында қонақ бөлмесі, кітапхана, жылытылатын моншалар, жылы едені бар үш люкс, жуынатын бөлме, өнер галереясы және үлкен фонтан бар. Ежелгі заманда арал екі ағаш көпір арқылы портикке жалғастырылған. Аралда атриум, кітапхана, триклиниум және кішкентай моншалары бар шағын үй орналасқан. Бұл аймақ императордың сарайдағы әрекетті өмірден демалуы үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Виллада көптеген сәулеттік стильдер мен инновациялар қолданылған. Бу моншаларының күмбездерінің жоғарғы жағында будың шығуына арналған дөңгелек тесіктер бар. Бұл Адриан салған Пантеонды еске түсіреді. Аймақта туннельдер желісі бар, олар негізінен қызметшілер мен тауарларды бір аймақтан екіншісіне тасымалдау үшін пайдаланылған.

Антиноэон

1998 жылы ғалымдар Антиноэйон деп атаған вилланың жаңа бөлігі қайта ашылды. Бұл аймақ, негізгі вестибюльге апаратын жолдың бойында орналасқан. Үлкен бетондық негіздің табылуы, қазір Римдегі Пинциан төбесінде орналасқан Антиноус обелискінің бастапқы орнының дәлелі ретінде пайдаланылды. Антиноэйон – вилланың египеттік стильде безендірілуінің бір ғана мысалы. Канопустың крокодилі және Озирис Антиностың мүсіні сияқты көркем туындылар, виллада осы шығыстық эстетиканың кең таралғанын көрсетеді. 2013 жылдың қыркүйегінде вилланың тереңіне көмілген туннельдер желісі зерттелді; бұл, әдетте, қызметкерлердің пайдалануына арналған жолдар болғандықтан, ландшафттың табиғи сұлулығы бұзылмауы мүмкін. Бұл жерде мыңдаған адамдар – қызметкерлер, келушілер, қызметшілер және құлдар тұрды. Адриан провинцияларды аралап тексеруге кеткен кезде көптеген ірі жұмыстар атқарылса да, көптеген адамдар (және жануарлар) Тиволиде күнделікті қозғалып жүргені сөзсіз.

Қазіргі заманғы маңызы

Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) 1999 жылы Адриан вилласын Дүниежүзілік мұра ретінде жариялады. Бұл шешім вилланың шекараларын белгіледі және оның айналасында жаңа құрылыс салуға тыйым салынған буферлік аймақ құрды. 2011 жылы Тиволи қалалық әкімдігі вилла маңында қоқыс полигоны салу жоспарын жариялады, бірақ кейіннен ол тоқтатылды. Сонымен қатар, буферлік аймақта 120 000 шаршы метрлік қоғамдық тұрғын үйлер салуға рұқсат берілді. ЮНЕСКО-ның 36-шы жылдық мәжілісінде осы құрылыс жұмыстарына қатысты мәселелер талқыланды. Комитет Италия үкіметінің Корколле аймағында қоқыс полигоны салудан бас тартқаны үшін мақтады, бірақ үкіметтен «Дүниежүзілік мұра орталығын буферлік аймақта жоспарланған кез келген ірі жоба туралы, соның ішінде Понте Лукано ауданындағы тұрғын үй құрылысы туралы уақтылы хабардар етуді, ал Оперативтік нұсқаулардың 172-параграфына сәйкес, кез келген қайтымсыз шешім қабылдар алдында мұраға тигізетін әсерін бағалау жүргізілуі тиіс» деді. ЮНЕСКО сондай-ақ «Мемлекеттік тарапқа мүліктің сақталу жағдайы туралы 2014 жылдың ақпан айына дейін жаңартылған есеп беруді» сұрады, бұл ескі қираған үйінділердің нашарлауына байланысты алаңдаушылықты білдірді. Вилланың Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілу себептері: ол Жерорта теңізі аймағының материалдық мәдениетін біріктіретін шедевр, Ренессанс және барокко дәуірлеріне шабыттандырды, сондай-ақ қазіргі заманғы әлемге де әсер етеді және вилла ерте Рим империясының керемет сақталған ескерткіші болып табылады. 2016 жылы Мәдени мүліктер және іс-шаралар министрлігінің қайта ұйымдастырылуы аясында Адриан вилласы, көршілес Вилла д’Эсте және Тиволидегі Геркулес ғибадатханасы жаңадан құрылған Вилла Адриана автономды институтының басқаруына берілді. «Адриан сәулет және археология академиясы» (Accademia Adrianea di Architettura ed Archeologia) «ЮНЕСКО буферлік аймағын жобалау» тақырыбында конференцияға қатысуға шақыру жариялады. Вилланың академиясы 2006 жылы Дүниежүзілік ескерткіштерді сақтау қорының «100 ең қауіпті сайттар» тізіміне енді, себебі қираған үйінділердің тез нашарлауы байқалды. 2019 жылы ЮНЕСКО Адриан вилласын оның терең символдық маңызына байланысты соғыс кезіндегі әрекеттерден ерекше қорғалатын орын деп жариялады. Бұл қосымша қауіпсіздік шарасы БҰҰ мүше мемлекеттеріне соғыс кезінде осы орынға шабуыл жасауға немесе оны әскери мақсаттар үшін пайдалануға тыйым салады. 2021 жылдың ақпан айында Пабло де Олавиде университетінің ғалымы Рафаэль Идальго Прието басқарылған археологтар Адрианның таңғы ас ішетін бөлмесінің қалдықтарын тапты, ол императордың билігін көрсету үшін пайдаланылған. Олар су триклиниумы және Серапеумның белгілі үлгісі болған жеке асханадан тұратын құрылымды ашты. «Император келушілерді таң қалдыратын, әлемнің ешбір жерінде көрілмеген және тек Адриана вилласында ғана бар нәрселерді көрсетуді қалады», - деді Прието.