Кіріспе

Тірас (īrās) – Жаратылыс кітабы (Жаратылыс 10 (NIV)) және 1 Тарих бойынша, Еврей Киелі кітабында Яфеттің жетінші және ең кіші ұлы. Киелі кітаптағы Яванның (грек халқымен байланысты) бауыры, географиялық орналасқан жері кейбір ғалымдармен Терши немесе Тирсамен байланыстырылады. Ол «тирсендер» (тирендіктер) деп аталатын Теңіз халықтары конфедерациясын құрайтын топтардың бірі. Бұл Теңіз халықтары Рамзес III-нің жазуларында «Турша» деп, ал Мернептах стеласында «Тереш теңізі» деп аталады. Кейбір дінтанушылар Тірасты Фракиямен немесе этрусктіктермен байланыстырады. 1838 жылы неміс дінтанушысы Иоганн Кристиан Фридрих Тух Тірасты этрусктіктермен теңестіруді ұсынды, грек және римдік дереккөздерде, мысалы Геродоттың (I, 94) жазуынша, олар Лидияда Тирсеной болып тұрған, содан кейін б.з.д. 8 ғасырында Италияға көшіп кеткен.

Ежелгі және ортағасырлық сәйкестендірулер

Юбилейлер кітабында Тирастың мұрасы төрт үлкен мұхит аралынан тұрғаны айтылады. Иосиф Флавий Тирастың «Тиррасилердің» (Тракиялықтардың) атасы болғанын жазды. Ксенофанға сәйкес, олар «отты шашты» (қызыл немесе сары шашты) халық еді (Еврейлер тарихы, I, 6). 5 ғасырдың армян тарихшысы Мовс Хоренаци армян ұлтының негізін қалаушы Хайкты Тирастың немересі деп есептеді. Талмудтағы «Йома» трактатында Тирас Парсының атасы ретінде көрсетілген. Парсы тарихшысы Мұхаммед ибн Жарир әл-Табари (шамамен 915 ж.) Тирастың Батавил есімді ұлы болғанын, оның қыздары – Карнабил, Бахт және Арсал тиісінше Куш, Пут және Ханаанға үйленгенін айтады. Орта ғасырлық еврей жинағы, Ерахмелдің жылнамалары, Йосиппонды жоғарыда айтылғандай келтіргеннен басқа, Тирас ұлдары туралы басқа да дәстүрлерді ұсынады, оларды Маах, Табел, Баланах, Шампла, Меа және Элаш деп атайды. Бұл материал Псевдо-Филден (шамамен 75 ж. б.э.) алынған, оның қолжазбаларында Тирастың ұлдары Маак, Табел, Баллана, Сампламеак және Элаз деп тізілген. Тағы бір орта ғасырлық раввиндік мәтін – Яшер кітабы (7:9) Тирастың ұлдарын Бениб, Гера, Лупирион және Гилак деп атайды, ал 10:14-те оның ұрпақтарында Рушаш, Кушни және Онголис бар екені айтылады. Алдыңғы (950 ж.) раввиндік жинақ, Йосиппон, Тирастың ұрпақтарын Кивтің Россилері, яғни Киев Русі деп санайды, оларды оның ағасы Мешехтің ұрпақтарымен бірге «Россилер; Сакснилер және Иглесусилер» деп атайды.

Қазіргі заманғы түсіндірмелері

Ағылшын теологы Джон Гилл (1697–1771) Тирастың Персия емес, Тракияның негізін қалаушы ретінде дұрыс сипатталғанын мәлімдеді, былай деп: «Тирас Джонатан мен Иерусалимдік Таргумдарда жақсы түсіндірілген, сондықтан ол яһуди тарихшылары үшін Тракияны білдіреді; себебі Иосиф Флавийдің айтуынша, Тирастың ұрпақтарын гректер тракийлер деп атаған; сондай-ақ Тракияда осы адамның атын сақтайтын Атирас деген өзен бар; ал тракийлер құдай санайтын Одрисс – Тирасқа ұқсас, кейде ол Трак есімді құдай ретінде танылады; бұл тракийлердің құдайы Марстың аттарының бірі». Кейбір діни зерттеушілер Тирастың ұрпақтарын «Эгей теңізінде шабуыл жасаған» Тирсенойлармен және Перғауын Мернептах пен Рамзес II заманында египеттік дереккөздерде кездесетін Туршалармен (Турша немесе Тереш) байланыстырған. Ал басқалар (соның ішінде Дэниел Г. Бринтон) Тирасты Американың жергілікті халықтарының ата-бабасы деп санайды.