Кіріспе

1825 жылы Уолтер Скотттың "Талисман" романы – сэр Уолтер Скотттың "Уэйверли" романдарының бірі. 1825 жылы жарық көрген, оның "Крест жорығы туралы әңгімелер" жинағының екінші кітабы ретінде, бұл роман үшінші крест жорығы дәуірінде өтеді және Англияның Ричард I мен Саладин арасындағы қарым-қатынасқа арналған.

Құрамы және көздері

1824 жылдың сәуір айының басында, «Redgauntlet» романын аяқтауға екі ай қалғанда, Скотт одан кейін төрт томдық басылым жарық көретінін болжады, онда екі повесть болады, олардың кем дегенде біреуі крест жорықтары негізінде жазылған. Ол маусым айында «The Betrothed» атты алғашқы повестің жазылуын бастады, бірақ ол баяу ілгерілеп, Джеймс Баллантайнның сыннан кейін күзде екінші томда тоқтап қалды. Содан кейін Скотт бағытын өзгертіп, «Талисман» романымен жұмыс істей бастады, ал жыл соңына дейін алғашқы екі тарауы мен үшінші тараудың бір бөлігі баспаға дайындалды. 1825 жылдың қаңтары алакөзділіктерге толы болды, бірақ «The Betrothed» романына қайта оралу туралы шешім 1825 жылдың ақпан айының ортасында қабылданды және ол наурыздың ортасына дейін толық аяқталды. Осыдан кейін «Талисман» романының негізгі жазылуы басталды, ол жедел қарқынмен жүрді. Оның бірінші томы сәуірде, ал екіншісі мамырдың соңында немесе маусымның басында аяқталды. «Талисман» романындағы маңызды элементтердің бес анық көзі анықталды. Саладиннің құрттардың шығу тегі туралы жасырын айтуы Бартелем д’Эрбелоның (1777–79) «Bibliotheque orientale» еңбегінен алынған. Австрияның Леопольд бейнесі және оның Ричардтың туын жыртқандығы Орта ағылшын романсы «Ричард Коер де Лион»нан шабыттанды. Ричардты өлтіруге жасалған қастандық Чарльз Миллстің «Крест жорықтарының тарихы» (1820) еңбегінде баяндалған. Саладиннің Амауридің басын кескені Аббат де Вертоның «Мальта рыцарларының тарихы» (1728) еңбегінен алынған. Ал талисманның өзі – Ли Пенни, ол Скотттың заманына дейін адамдар мен жануарларды емдеу үшін қолданылған және Шотландия шекарасындағы Ланарк маңындағы Лиде сақталған. Скотттың крест жорықтарына деген күмәнді көзқарасы және Ричард пен Саладинді бейнелеуі үш тарихшының еңбектеріне сүйенеді: Дэвид Юм, Эдвард Гиббон және Миллс. Эдвард Саид Скотттың осы роман үшін «Шығыс» тақырыбына қатысты ақпаратының «әлде Байрон мен Бекфордтан келген болуы мүмкін» деп болжайды.

Басылымдар

"Талисманның" алғашқы басылымы 1825 жылғы 22 маусымда Эдинбургте Арчибальд Констебл және компаниясы басып шығарған "Крестшілер туралы әңгімелер" жинағының бір бөлігі ретінде жарық көрді. Ол Хёрст, Робинсон және компаниясы Лондонда сол күні жариялауға жарнамалаған, бірақ көрінісше 11 шілдеге дейін шығарылмады. Бағасы екі гинея (2 фунт 2 шиллинг немесе 2,10 фунт стерлинг) болды. 1827 жылға дейінгі Уэверли романдарының барлығы сияқты, бұл басылым да анонимді болды. Скотттың 1831 жылдың көктеміне дейін романға қайта оралғанына нақты дәлел жоқ, ол мәтінді қайта қарастырып, "Магнум" басылымы үшін кіріспе мен түсіндірмелер жазды, ол 1832 жылдың шілдесінде 38-том ретінде жарық көрді. Дж. Б. Эллис, Дж. Х. Александр, П. Д. Гарсайд және Дэвид Хьюиттің бірлескен жұмысымен 2009 жылы Уэверли романдарының Эдинбург басылымының 18b томы ретінде жарық көрді: бұл басылым негізінен қолжазбадан алынған түзетулермен бірінші басылымға сүйенген; "Магнум" материалы 25b томда (2012) жарияланды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Үшінші крест жорығындағы бітім кезінде сэр Кеннет пен Сарацин әмірі бірге Энгаддидің монахы Теодорик тұратын үңгірге қарай жол тартады, онда Теодорик сэр Кеннетке құпия ақпарат береді. Әмір ұйықтап қалады, ал қалған екеуі шіркеуге барады, онда сэр Кеннет өзінің бұрынғы сүйіктісі леди Эдитпен кездеседі. Сэр Кеннет Аскалонға сапар шегеді, онда Ричард Жүрек Арыстаны шатырында ауырып жатыр. Сэр Кеннет пен король сэр Кеннеттің шіркеуге баруы туралы әңгімелеседі, ал дәрігер корольге дәрі тағайындайды. Ричард патша ұйықтағанда, Иерусалим патшасы болғысы келетін Монсерраттың Конрады, Австрияның архиегерцогы Леопольдты лагерь ортасына өз туын орнатуға итермелейді. Патша оянып, Леопольдтың не істегенін білгенде, туды жыртып тастайды. Франция патшасы Филипп оны бұл мәселені кеңеске беруге көндіреді, ал сэр Кеннеттен таң атқанша ағылшын туын күзетуді сұрайды. Бірақ түн ортасында ту ұрланады, ал сэр Кеннеттің иті қасақана жарақаттанады. Лагерь дәрігері сэр Кеннетке Сұлтан Саладиннің леди Эдитке үйленгісі келетінін айтады. Сэр Кеннет патшаны ескертуге тырысады, бірақ патша оған сенбей, сэр Кеннетті сарайдан қуады. Сэр Кеннет Саладиннің сарайында бірнеше күн нұбиялық құл болып киім ауыстырып, жасырынып өтеді. Саладин патшаға сыйлық ретінде киім ауыстырған сэр Кеннетті сыйлайды. Көп ұзамай, сэр Кеннет патшаны өлтіруден құтқарады. Ол Ричард патшаға туды кімнің ұрлағанын анықтауға уәде береді. Христиан әскерлері мен олардың басшыларының салтанатты шеруі кезінде сэр Кеннеттің иті маркиз Конрадқа шабады, оны өзіне зиян келтірген адам деп таниды. Маркиз өзінің кінәсін жасыра алмай: «Мен ешқашан туға қол тигізбедім!» — деп айғайлап, патшаны жекпе-жеке дуэльге шақырады. Патшаның дуэльге қатысуға құқығы болмағандықтан, ол сэр Кеннетті өзінің чемпионы етіп тағайындайды. Дуэльге дайындалғанда патша өзінің сарай дәрігерінің ішінде Саладин жасырынып отырғанын біледі. Сондай-ақ, сэр Кеннет жолда кездескен әмірдің де Саладин болғаны белгілі болады. Сэр Кеннет жекпе-жекті жеңіп алады, содан кейін ол қарапайым рыцарь емес, Хантингдон графы және Шотландияның тәждік принці екені анықталады. Оның жоғары мәртебесі мойындалғандықтан, ол леди Эдитке үйленуге лайықты болады. Ричард патша басқа христиан әскерлерінің қолдауының болмауы мен Саладиннің күштерінің басымдығын ескере отырып, крест жорысын жалғастырудың бекер екенін түсінеді, сондықтан крест жорысы тоқтатылады.

Қабылдау

Тек бірнеше сыншы ғана "Талисманға" деген аса ынталы қабылдауға қарсылық білдірді. Ол көбінесе Уэверли романдарының ең жақсыларының қатарында саналды, оның таң қалдыратын байлығы мен жарқын суреттемелеріне ризашылық білдірілді. Сюжет шеберлікпен жүргізілген, кейіпкерлер нақты бейнеленген және қызықты, Ричард пен Саладин ерекше күрделі, ал Эдит пен Де Во екеуі де әсерлі болды. Шамалы ғана наразылар осы туынды әрі кетіп, жаман мағынада театрлық деп санады.

Кино және теледидар

1954 жылы түсірілген «Король Ричард және крестоносцы» фильмі «Талисман» романы негізінде жасалған. 1980 жылы BBC бұл романды Ричард Брамалл режиссерлік еткен мини-сериалға бейімдеді. 2005 жылғы «Көк патшалығы» атты эпикалық фильм, режиссері Сер Ридли Скотт, ал актерлары Орландо Блум, Лиам Нисон және Эдвард Нортон, оқиға ертерек заманда болғанымен, сюжетінің бір бөлігін «Талисман» романынан алды.

Мұра

1956 жылдың қыркүйегінде Британ темір жолдары Лондонның Кингс-Кросс станциясынан Эдинбургтің Уэверли станциясына сағат 10-да жүретін, тоқталмайтын экспресс пойызды "Талисман" деп атады.