Кіріспе

Африкалық американдықтар, ежелгі израильдіктерден таратынын мәлімдейтіндер

Қара израильдіктер (сондай-ақ израильдіктер, қара еврейлер, қара израильдіктер және африкалық израильдіктер деп те аталады) – африкалық американдықтардың ежелгі израильдіктердің ұрпақтары екенін алға тартатын жаңа діни қозғалыс. Кейбір топтар сондай-ақ жергілікті және латын американдықтары да израильдіктердің ұрпақтары деп санайды. Қара израильдіктер өз ілімдеріне түрлі көздерден алуан түрлі дәрежеде элементтерді қосады. Қара израильдіктер христиандық және иудаизмнің діни сенімдері мен тәжірибелерінің белгілі бір аспектілерін қамтиды, бірақ олар Киелі кітапты өздеріше түсіндіреді, сондай-ақ масондық және жаңа ой сияқты басқа да ықпалдар бар. Қара израильдіктер негізгі еврей қауымдастығымен байланысты емес және олар еврей қауымдастығының адамдарды еврей ретінде анықтау үшін қолданатын критерийларына сай келмейді. Олар сондай-ақ негізгі христиандықтан тыс. Қара израильдіктер – біртекті емес қозғалыс, онда әртүрлі сенімдері мен тәжірибелері бар бірнеше топтар бар. Қара израильдік қозғалысы 19 ғасырдың соңында пайда болды, сол кезде Фрэнк Черри мен Уильям Сондерс Крауди екеуі де африкалық американдықтардың Киелі кітаптағы еврейлердің ұрпақтары екенін көріп түскендерін мәлімдеді; Черри 1886 жылы «Тірі Құдай шіркеуін, Барлық елдер үшін шындықтың тірегін» құрды, ал Крауди 1896 жылы «Құдай және Мәсіхтің қасиеттілері шіркеуін» құрды. Кейіннен, 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Канзас пен Нью-Йорк қалалары арасында Америка Құрама Штаттарында африкалық американдықтар мен Батыс Үндістаннан келген иммигранттардың есебінен құрылған топтар пайда болды. Қара израильдіктердің кейбір секталары қара нәсілшіл және антисемит деп есептеледі. Антидиффамация лигасының (ADL) мәлімдемесіне сәйкес, «[Қара израильдіктердің] барлығы емес, бірақ кейбіреулері ашық түрде антисемит және расист». 2017 жылы Оңтүстік кедейлік заң орталығы (SPLC) Қара израильдіктерді «Ислам ұлты» және басқалармен бірге «қайта қарастырылатын ұлттық топтардың» бірі ретінде тізімге енгізді. SPLC сондай-ақ Қара израильдіктерді нәсілдік сегрегацияны, Холокостты жоққа шығаруды, гомофобияны қолдайтын және нәсілдік соғысты насихаттайтын жек көруші топ ретінде сипаттады. 2019 жылдың желтоқсанына қарай «144 Қара израильдік ұйым антисемит және ақ нәсілдік сенімдеріне байланысты қара сепаратистік жек көруші топтар ретінде тізімге енгізілді».

Тарих

Қара еврей израильдік қозғалысының бастауы Франк Черри мен Уильям Сондерс Краудиде. Олардың екеуі де Құдай африкалық американдықтардың христиандық Киелі кітаптағы еврейлердің ұрпақтары екенін айтқан аянға сенді; Черри 1886 жылы "Тірі Құдайдың шіркеуі, барлық ұлттар үшін ақиқаттың тірегі" және Крауди 1896 жылы "Құдай мен Мәсіхтің қасиеттілері шіркеуі" құрды. Черри қара еврей израильдіктердің құлшылық ету кезінде фортепианода ойнау мен ондық жинауға тыйым салды, сондай-ақ дұғаның шығысқа қарай бағытталуын үйретті және "ақ еврейлерді бөгетке қойғандар" деп қарады. Тағы бір ерте маңызды тұлға – Уильям Кристиан. Қозғалыстың негізін қалаушылар масондықтар болды, және оларға масондық дәстүрлер күшті әсер етті. Келесі онжылдықтарда көптеген қара еврей қауымдары құрылды. 1963 жылы Франк Черри қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Бенджамин Ф. Черри қара еврей израильдік қозғалысының басшылығын өз қолына алды. Ұқсас топтар иудаизмнің элементтерін таңдап алып, қара шіркеу құрылымына ұқсас түрде бейімдеді. Шейс Ришон, қара православиелік еврей жазушысы және белсендісі, "басты нормативтік қара еврей қауымының" қара еврей израильдік қозғалысынан ерекшеленетінін және қара еврей израильдіктерінің қара еврейлермен бірдей тамырдан емес екенін айтты. Ришон қара еврейлерді жоюға қарсы шығып, қара еврей израильдіктері иудаизмнің бір тармағы емес екенін, ал екі қауымның жиі шатастырылатынын немесе біріктірілетінін мәлімдеді.

Тірі Құдайдың шіркеуі - барлық халықтар үшін шындықтың тірегі

Қара еврейлердің ең көне ұйымы – «Тірі Құдайдың шіркеуі, барлық ұлттар үшін ақиқаттың тірегі». Топты 1886 жылы Фрэнк Черри Теннеси штатының Чаттануга қаласында құрды, кейін Филадельфияға көшіп барды. Оңтүстік штаттардан шыққан және діни қызметіне кіріспес бұрын теңізші және теміржолшы болып жұмыс істеген Черри еврей және идиш тілдерін өздігінен үйренді. Теологиялық тұрғыдан, Тірі Құдайдың шіркеуі иудаизм мен христиандық элементтерін біріктірді, Киелі кітапты – Жаңа Келісімді қоса алғанда – және Талмудты маңызды кітаптар деп санады. Черридің жамағатының рәсімдеріне көптеген еврейлік амалдар мен тыйымдар, сондай-ақ кейбір христиандық дәстүрлер енгізілді. Мысалы, дұға кезінде ер адамдар кипа киіп, қауым шығысқа қарап тұратын. Сонымен қатар, шіркеу мүшелеріне шошқа етін жеуге рұқсат етілмеді. Черри 1963 жылы шамамен 95 жасында қайтыс болды, оның орнын ұлы Бенджамин Ф. Черри басты. Шіркеу мүшелері оның уақытша кеткенін және жақын арада рухани түрде қайта оралып, өз ұлы арқылы шіркеуді басқарады деп сенді.

Құдай және Мәсіхтің қасиеттілері шіркеуі

Құдай және Мәсіхтің қасиеттілері шіркеуі 1896 жылы Канзас штатының Лоренс қаласында африкалық американдық Уильям Сондерс Крауди құрды. Топ 1899 жылы Филадельфияда штаб-пәтерін орнатып, Крауди 1903 жылы Вашингтонға көшті. 1908 жылы Крауди қайтыс болғаннан кейін шіркеу Уильям Генри Пламмер басшылығымен өсіп-дамды, ол 1921 жылы ұйымның бас кеңсесін Вирджиния штатының Беллвилл қаласына көшірді. 1936 жылы Құдай және Мәсіхтің қасиеттілері шіркеуінің 200-ден астам «табанкесі» (қауымдары) және 37 000 мүшесі болды. Говард Зебулон Пламмер әкесінің орнын басып, 1931 жылы ұйымның басшысы болды. Оның ұлы Леви Соломон Пламмер 1975 жылы шіркеудің басшысы атанды. Құдай және Мәсіхтің қасиеттілері шіркеуіне 2001 жылдан 2016 жылға дейін, қайтыс болғанға дейін Уильям Сондерс Краудидің шөбересі, раввин Иеху А. Крауди кіші басшылық етті. 2016 жылдан бері оны Филипп Э. Макнил басқарып келеді. 2005 жылы шіркеудің АҚШ-та елу «табанкесі», ал Африкада ондаған «табанкесі» болды. Шіркеу мүшелері барлық еврейлер бастапқыда қара нәсілді болған және афроамерикандықтар Израильдің жоғалған тайпаларының ұрпақтары екенін үйретеді. Олар Исаны Құдайдың ұлы емес, яһуди дінінің адамы және пайғамбар деп санайды. Сондай-ақ олар негізін қалаушы Уильям Сондерс Краудиді пайғамбар деп есептейді. Құдай және Мәсіхтің қасиеттілері шіркеуі яһуди және христиан дәстүрлерін үйлестіреді. Олар Ескі және Жаңа Ұстанымдардан алынған рәсімдерді қабылдады. Оның Ескі Ұстанымдағы салттарына яһуди күнтізбесін қолдану, Құрбан айтын тойлау, нәресте ұлдарды сүндеттеу, сенбі күнін демалыс күні ретінде сақтау және кипаны (яһуди бас киімі) кию кіреді. Жаңа Ұстанымдағы рәсімдеріне шомылу (суға батыру) және аяқ жуу кіреді, олардың екеуі де Ескі Ұстанымнан бастау алады. Бүгінде Ұстанымды сақтаушылар дәстүрлі яһуди рәсімдерін сақтайды және яһуди мерекелерін тойлайды. Олар кашрутты сақтайды, жаңа туған ұлдарды сүндеттейді, бар мицва және бат мицваларды тойлайды, ал олардың мәжілісханасында ғибадат кезінде ерлер мен әйелдерді бөлу үшін мехайца бар. Ұстанымды сақтаушылар өздерін Сүлеймен мен Сәба патшайымының ұрпақтары деп санайды. Мэтью «қара нәсілді адам – еврей» және «барлық нағыз еврейлер – қара нәсілді адамдар» дегенді үйретті, бірақ ол қара емес еврейлерді ғасырлар бойы яһуди дінін сақтап қалғандары үшін бағалады. Мэтью Бруклинде Эфиопиялық еврей раввиндер колледжін (кейін Израиль раввиндер академиясы деп аталды) құрды. Ол 20-дан астам раввинді тағайындады, олар АҚШ және Кариб бассейніндегі қауымдарға басшылық етті. Мэтью 1973 жылы қайтыс болды, бұл оның орнын басушыны анықтау бойынша ішкі жанжалға әкелді. Өлер алдында Мэтью өзінің немересі Дэвид Мэтью Дорені жаңа рухани жетекші етіп тағайындады. Ол кезде Доре 16 жаста болды. 1975 жылы синагог кеңесі раввин Уилли Уайтты басшылыққа сайлады. Раввин Доре 1980 жылдардың басына дейін синагогта қызмет етті, содан кейін Уайт Доре мен басқа да мүшелерді ғимараттан шығарып тастады. 1990 жылдары мүшелік азайды, ал 2004 жылы синагогқа тек бірнеше ондаған адам ғана тиесілі болды. 2007 жылы Ұстанымды сақтаушылар ғимаратты сатты, ал бұрынғы мүшелер арасындағы әртүрлі топтар бір-бірін сотқа берді. Гарлем тобынан басқа, Нью-Йорк аймағында сегіз-он Ұстанымды сақтаушы қауымы бар, ал Солтүстік Америкада және Израильде басқалары да бар. 2000 жылдан бері Мэтью құрған Израиль раввиндер академиясын жеті раввин бітірген.

Африкалық еврейлер - Иерусалимнің исраилдіктері

Бен Амми Бен Израиль 1966 жылы Чикаго, Иллинойс штатында Иерусалимнің африкалық еврей израильдіктерін құрды, бұл кезде азаматтық құқықтар қозғалысына жауап ретінде қара нәсілшілдік күшейіп келе жатқан шақ еді. 1969 жылы Либерияда болғаннан кейін Бен Амми және 30-ға жуық еврей израильдік Израильге көшіп келді. Келесі 20 жылдың ішінде тағы 600-ға жуық адам АҚШ-тан Израильге қоныс аударды. 2006 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 2500 еврей израильдік Димона және Негев аймағындағы тағы екі қалада тұрып жатыр. Сонымен қатар, Чикаго, Сент-Луис және Вашингтон, округ Колумбия сияқты бірнеше ірі американдық қалаларда африкалық еврей қауымдастықтары бар. Қара еврейлер өздерін 70 жылы римдіктер Екінші ғибадатхананы қиратқаннан кейін Израиль жерінен қуылған Яһуда тайпасының мүшелерінен тараған деп санайды. Бұл топ Киелі кітапты түсіндіруге африкалық американдық мәдениет элементтерін енгізеді. Ерлер африкалық өрнектермен тігілген көйлектерінде цицит киеді, ал әйелдер нидда (етеккір циклына қатысты Киелі кітаптағы заңдар) ережелерін сақтайды. Израиль үкіметі 1973 жылы бұл топтың автоматты түрде азаматтыққа ие болуға құқығы жоқ деп шешті, себебі олар еврей тегін дәлелдей алмады және ортодоксалдық дінге өту рәсімін өтпеді. Қара еврейлерге жұмыс рұқсаты мен мемлекеттік жәрдемақылар берілмеді. Топ Израиль үкіметін нәсілшілдік дискриминация жасады деп айыптады. 1981 жылы Байард Растин басқаратын американдық азаматтық құқық қорғаушылары тобы тергеу жүргізіп, қара еврейлердің жағдайына расизм себеп емес деген қорытындыға келді. Қара еврейлерді АҚШ-қа қайтару бойынша ресми шаралар қабылданбады, бірақ кейбір жеке тұлғалар заңсыз жұмыс істегені үшін депортацияланды. 2009 жылы Элиаким Бен Израиль Израиль азаматтығын алған алғашқы қара еврей болды. Израиль үкіметі қара еврейлерге азаматтық беру мүмкіндігін қарастырып жатыр. Бүгінде Иерусалимдегі африкалық еврей қауымының жас ерлері мен кейбір әйелдері Израиль қорғаныс күштерінде қызмет етеді, Израиль туы астында халықаралық спорттық жарыстар мен академиялық бәйгелерге қатысады, сондай-ақ "Евровидение" ән байқауында Израильдің намысын екі рет қорғады. Израильдің қара еврейлері Израиль мен АҚШ бойынша гастрольдік сапарлармен жүретін танымал госпел хорын ұстап тұрады. Топ Израильдің бірнеше қаласында мейрамханалар желісін иеленеді. 2006 жылы Эдди Батлер, қара еврей, Израиль халқының дауысымен "Евровидение" ән байқауында Израильдің өкілі болып таңдалды. Лагерь алғашқы құрамының құрметіне ат қойылған, ол Нью-Йорктегі Гарлемдегі One West 125th Street-те орналасқан, сол кезде "Жалпы практикалық білімнің Израиль мектебі" деп аталған. Бұл қозғалыс көптеген "тармақтарға" бөлінді, соның ішінде Иса Мәсіхтегі Құдайдың Израильдік шіркеуі және Универсалды практикалық білімнің Израильдік мектебі. One West Camp-тен тараған басқа да белгілі топтарға Gathering of Christ Church, Masharah Yasharahla және Israel United in Christ кіреді.

Экстремистік топтар

2008 жылдың соңында Оңтүстік кедейлік заң орталығы (SPLC) «Израильдік еврей қозғалысының экстремистік шеткі тобы» қара нәсілдік үстемдік көзқарасын ұстанатынын жазды. Онда мұндай топтардың мүшелері «жәйттерді алдаушылар деп санайды және ақ адамдарды тек өлімге немесе құлдыққа лайықты зұлымдықтың бейнесі ретінде ашық айыптайды» делінген. SPLC «көптеген Израильдік еврейлер ашық түрде нәсілшіл немесе антисемит емес және зорлық-зомбылықты қолдамайды» деп мәлімдеді. SPLC қара нәсілшіл деп сипаттаған Израильдік еврей топтарының ішінде әмбебап практикалық білімнің Израиль мектебі, Яхве ұлты және Иса Мәсіхтегі Құдайдың Израиль шіркеуі бар. 2019 жылдың желтоқсанына қарай Оңтүстік кедейлік заң орталығы «144 Израильдік еврей ұйымын антисемиттік және ақ нәсілшілдік сенімдеріне байланысты қара нәсілдік сепаратистік жек көруші топтар тізіміне енгізді». 1999 жылғы ФБР терроризм қаупін бағалау есебінде «Израильдік еврейлер» қозғалысының «радикалдық мүшелері» «көптеген ақ нәсілшілдердің «Христиандық сәйкестік» теологиясына ұқсас наным-сенімдерді ұстанады» делінген. 1999 жылғы бағалауда «Израильдік еврейлердің басым көпшілігі зорлық-зомбылыққа бармау мүмкіндігі жоғары» деген қорытынды жасалды. Израиль, Шеноның ұстазы, қара нәсілдік құқық қорғаушыларды және қара нәсілдік шіркеу басшыларын зұлым және алдаушы деп айыптады, бірақ сұхбаттарында зорлық-зомбылықты қолдамағанын мәлімдеді. Шено мұндай айырмашылық жасаған жоқ, алдымен Чикагодағы Рев. Джесси Джексонды өлтіруді жоспарлады, бірақ соңғы сәтте жоспардан бас тартты. 2019 жылдың 10 желтоқсанында «Израильдік еврейлер» қозғалысына қызығушылық танытқан екі адам полициямен атыс кезінде қаза тапты. Олар Бейвью зиратында полиция детективін және Нью-Джерси штатының Джерси-Сити қаласындағы JC Kosher супермаркетінде үш адамды өлтірді. Құрбандардың арасында азық-түлік дүкенінің еврей иесі, қызметкері және еврей тұтынушысы болды. Билік бұл оқиғаны ішкі терроризм актісі ретінде қарады. 200 мүшеден тұратын «Бет-Шалом Бнай Закен» эфиопиялық еврей қауымының 26 жыл бойы раввині болған Каперс Фунье шабуылды айыптады және оның қауымдастығы «антисемитизм мен жек көрушілік сөздерге жамылған екі адамның қорқынышты әрекеттерінен» қайғыға батқанын айтты. Ол бұқаралық ақпарат құралдарының «Израильдік еврейлер» терминін ешқандай айырмашылықсыз, бір өлшемді сипаттағанын сынға алды, бұл мүлдем дұрыс емес екенін атап өтті. Фунье «біз қара нәсілді болғанымыз және иудаизмді ұстанатынымыз үшін жалған наразылық білдіретін радикалды топ ретінде көрілгіміз келмейді; біз Тораға бағытталған еврейлерміз» деді. 2019 жылдың 28 желтоқсанында Нью-Йорк штатының Монси қаласында Ханука мерекесі кезінде бірнеше православиелік яһудилерге мачетемен шабуыл жасалды. Билік өкілдері оның күнделіктерінде «Израильдік еврейлердің» «эбиноидтық израильдіктерден» алғанын атап, «Израильдік еврейлерге» сілтеме жасағанын хабарлады.

Теологиялық және тарихи талаптарды сынға алу

Иуда 3 жобасы сияқты африкалық-американдық христиан апологетикалық ұйымдары түрлі қара еврей израильдік секталарының теологиялық және тарихи талаптарын сынап бағалады. Зимбабвелік жазушы Масимба Музодза қара еврей израильдіктерінің үйретіп жүрген доктринасы "өздерінің идеяларын мәтінге күштеп енгізіп, өздерінің жеке мақсаттарын ілгерілетеді, бұл батыс елдеріндегі қара қоғамдастықтарында антисемитизмді қоздырудан басқа ешбір пайдасы жоқ" деді.