Кіріспе
Африка мүйізіндегі қала Зейла (زيلع), сондай-ақ Зейла немесе Зайла деп те аталады, Сомалилендтің батыс Аудал аймағындағы тарихи портовый қала. Орта ғасырларда еврей саяхатшысы Бенжамин Тудела Зейланы Киелі кітаптағы Хавила орнымен байланыстырды. Көптеген қазіргі ғалымдар оны бірінші ғасырдағы грек-римдік саяхатнамасы «Эритрея теңізінің айналысы» және Птолемейде айтылған Авалиттер орнымен сәйкестендіреді, бірақ бұл пікір даулы. Қала Хижрадан кейін көп ұзамай мұсылмандардың келуімен ерте ислам орталығына айналды. Тоғызыншы ғасырда Зейла ертедегі Адал мемлекетінің астанасы болды, ал 13-ғасырда Ифат сұлтандығының астанасы болды, ал 16-ғасырда бірнеше ғасырдан кейін гүлденудің шыңына жетті. Кейіннен қала 18-ғасырда Осман және британдықтардың қорғауына өтті. Жақында ғана Зейла үлкен қабырғамен қоршалған, онда бес қақпа болды: солтүстікте Баб әл-Сахил және Баб әл-Жад, шығыста Баб Абдулқадыр, батыста Баб әл-Сахил және оңтүстікте Баб Ашурбура. Зейла ежелгі сомалилік Дир тайпасының дәстүрлі аумағында орналасқан. Зейла қаласы мен Зейла ауданында Гадабуурси және Исса тайпалары тұрады, олар екеуі де Дир тайпасының тармақтары.
Zeila (, زيلع), also known as Zaila or Zayla, is a historical port town in the western Awdal region of Somaliland. In the Middle Ages, the Jewish traveller Benjamin of Tudela identified Zeila with the Biblical location of Havilah. Most modern scholars identify it with the site of Avalites mentioned in the 1st century Greco Roman travelogue the Periplus of the Erythraean Sea and in Ptolemy, although this is disputed. The town evolved into an early Islamic center with the arrival of Muslims shortly after the Hijrah. By the 9th century, Zeila was the capital of the early Adal Kingdom and Ifat Sultanate in the 13th century, it would attain its height of prosperity a few centuries later in the 16th century. The city subsequently came under Ottoman and British protection in the 18th century. Up until recently Zeila was surrounded by a large wall with five gates: Bab al Sahil and Bab al jadd on the North. Bab Abdulqadir on the East: Bab al Sahil on the west and Bab Ashurbura on the south. Zeila falls in the traditional territory of the ancient Somali Dir clan. The town of Zeila and the wider Zeila District is inhabited by the Gadabuursi and Issa, both subclans of the Dir clan family.
География
Зейла Сомалилендтің Аудал аймағында орналасқан. Джибути шекарасына жақын, Аден шығанағының жағалауында теңізбен қоршалған құмды тілге орналасқан қала. Ол коралл рифтерімен, мангрлермен және жағажай аралдарымен белгілі, соның ішінде Ифат сұлтандығының сомали сұлтаны Саад ад-Дин II атымен аталған Саад ад-Дин архипелагы бар. Құрлыққа қарай, шамамен сексен шақырымға дейін үздірілмейтін шөл дала жатыр. Борама Зейладан оңтүстік-шығысқа қарай 243 шақырым, Бербера Зейладан шығысқа қарай 274 шақырым, ал Эфиопиядағы Харар қаласы батысқа қарай 322 шақырым жерде орналасқан. Орта ғасырдағы Африка мүйісіндегі мұсылмандық аймақтарды білдірген Зейла аймағы осы портовый қаланың атымен аталған.
Қор
Зейла, Могадишо және басқа да сомали жағалау қалалары сияқты, ішкі аймақтармен сауда байланыстарына негізделген жергілікті желілердің арқасында құрылды, бұл арабтардың ірі көші-қонына немесе сомали жағалауымен саудаға дейін болған. Бұл шамамен төрт мың жылға дейін соңға тартады. Мәтіндік және археологиялық дәлелдерге сәйкес, Зейла Ш. Сайлисидің қатысуымен Сомали малшылары мен саудагерлер қауымдастықтары құрған көптеген шағын қалалардың бірі болды, олар сауда арқылы гүлденді, соның нәтижесінде Хейс, Майдь, Абаса, Аўбаре, Аўбубе, Борама ауданындағы Амуд, Дербига Кад Кад, Қорғааб, Фардоўса, Мадуна, Харгейса аймағындағы Аў Бархадле және Шейх маңындағы Фардоўса сияқты басқа да жағалау және ішкі аймақтардағы қалалар пайда болды. Ежелгі Зейла бес тұрғын ауданға бөлінген: Хоор дуби, Хафат әл Фурда, Ашо Бара, Хафат әл Суда және Сәррей.
Авалиттер
Зейла – ежелгі қала және Солтүстік-Шығыс Африкадағы Барбара аймағында орналасқан, классикалық антикалық дәуірде Авалит (Αβαλίτες) деп аталған сауда бекетімен теңестірілген. Ежелгі заманда ол Таяу Шығыс (Феникия, Птолемейлік Египет, Грекия, Парфиялық Парсы, Саба, Набатея, Рим империясы және т.б.) пен Үндістан арасындағы өнімді саудамен айналысқан көптеген қала-мемлекеттердің бірі болды. Саудагерлер жүкті тасымалдау үшін ежелгі сомали кемесі – беденді пайдаланды. Батыстағы көршілес Хабаш халқымен бірге, аймақты мекендеген варбаройлардың 1-ші ғасырдағы грек құжаты – Эритрея теңізінің периплісінде Мысырмен және Исламға дейінгі Арабиямен кең ауқымды сауда-саттық жасағаны жазылған. Саяхатнамада Авалит сияқты порты арқылы варбаройлардың түрлі тауарлармен сауда жасағаны айтылған. Перипл авторы олардың шебер теңізшілер болғанын, сауда үшін Қызыл теңіз бен Аден шығанағын аралағанын көрсетеді. Құжатта варбаройлардың басқару жүйесі орталықтандырылмаған, негізінен автономиялы қала-мемлекеттердің жиынтығынан тұратыны сипатталған. Сондай-ақ, "осы жерде тұратын берберлер өте тәртіпсіз" делінеді, бұл олардың тәуелсіз мінезіне сілтеме болуы мүмкін. 9-шы ғасырдың соңында әл-Якуби мұсылмандардың Солтүстік Сомали жағалауында өмір сүргенін жазды. Ол Адал патшалығының астанасы осы қалада болғанын атап өтті, яғни Адал сұлтандығының Зейламен штаб-пәтері кем дегенде 9-шы немесе 10-шы ғасырға дейін барады. И.М. Льюис саясатты жергілікті династиялар басқарғанын, олардың сомалиланған арабтар немесе арабтанған сомалилерден тұратынын айтады. Адалдың тарихы осы негізін қалау кезеңінен бастап көршілес Абиссиниямен соғыстардың тізбегімен сипатталады. 1340 жылдары Сомалидің батыс және солтүстік бөліктеріндегі ортағасырлық мемлекет – Аудал тарихы туралы зерттеуінде Каирлік Аль Умари Зейла (Аудал) жерінде жылына екі рет маусымдық жаңбырлар арқылы егін егілетінін айтады. Қысқы жауын-шашын "Бил" деп, ал жазғы жауын-шашын "Карам" деп атайды. Жылдың екінші жартысы "Било Дирир" (Бил = ай; Било = айлар) деп аталады. Тарихшы осы терминдердің қазір де қолданылып жүргенін айтқан сияқты. Бұл Зейла тұрғындары қолданған ежелгі сомали күнтізбесінің бүгінгі күнтізбеге өте ұқсас екенін көрсетеді. Бұл Зейланың ортағасырлық тұрғындарының басым көпшілігі сомали болғанын, сомали тілінде сөйлегенін және сомали шаруашылығымен айналысқанын көрсетеді. Келесі ғасырда марокколық тарихшы және саяхатшы Ибн Баттута қалада сомалилер тұрғанын, Шафии мектебінің ізбасарлары көптеген түйе, қой және ешкілер ұстағанын айтады. Оның сипаттамасы қаланың халқының құрамынан көрінетіндей, оның тапқырлығын көрсетеді, сонымен қатар малдың болуы арқылы оның маңында көшпелілердің бар екенін көрсетеді. Ол Зейланы көптеген ірі базарлар мен бай саудагерлерге толы үлкен қала ретінде сипаттайды. Зейлада ханафиттердің де көп болғаны белгілі, бірақ олардың саны зерттелмеген. 14-шы ғасырда Адал Абиссиниямен және Арабиямен кең сауда жасап, өркендеуге жетті. Олар хош иіс заттары, мирра, құлдар, алтын, күміс және түйелер сияқты көптеген тауарларды сатты. Ол кезде Зейла сомалилер (басым көпшілік), афарлар, харарилер, тіпті арабтар мен парсылармен үлкен көпмәдениетті мегаполиске айналды. Қала сонымен қатар ислам дінін Оромо және басқа эфиопиялық этностарға жеткізуде маңызды рөл атқарды. 1332 жылы Зейла негізделген Адал патшасы Абыссиния императоры Амда Сейонның қалаға қарай жорығын тоқтату мақсатымен жасалған әскери науқанда қаза тапты. 1410 жылы Зейлада Эфиопияның Давит I-і Іфаттың соңғы сұлтаны Саад ад-Дин II-ні өлтірген кезде оның балалары Йеменге қашып, кейін 1415 жылы оралды. 15-шы ғасырдың басында Адалдың астанасы Дакар қаласына көшірілді, онда Саад ад-Дин II-нің үлкен ұлы Сабр ад-Дин II Йеменнен оралғаннан кейін жаңа база құрды. Келесі ғасырда Адалдың штабы тағы да ауыстырылды, бұл жолы Харарға. Осы жаңа астанадан Адал Имам Ахмад ибн Ибрахим әл-Гази (Ахмад "Гурей" немесе "Гран") басқаратын тиімді әскер ұйымдастырды, ол Абиссиния империясына басып кірді. И.М. Льюис араб тіліндегі ғадабуурси сомали халқының тарихы туралы қолжазбаға баға жетпес сілтеме жасайды. "Бұл жылнама", - дейді Льюис, "Имам 'Али Си'идтің (1392 жылы қайтыс болған) соғыстары туралы баяндамамен басталады, бүгінгі ғадабуурсилер одан тегін шығарады, және ол Са'д ад-Диннің (1415 жылы қайтыс болған) әскерлеріндегі батыс жақтан соғысқан жалғыз мұсылман басшысы ретінде сипатталған". И.М. Льюис (1959) былай деді: "Дирдің ілгерілеуі мен Галланың шегінуіне қатысты қосымша мәліметтер ғадабуурси кланының тарихын сипаттайтын араб қолжазбасынан алынған сияқты. Бұл жылнама Имам 'Али Си'идтің (1392 жылы қайтыс болған) соғыстары туралы баяндамамен басталады, бүгінгі ғадабуурсилер одан тегін шығарады және ол Са'д ад-Диннің (1415 жылы қайтыс болған) әскерлеріндегі батыс жақтан соғысқан жалғыз мұсылман басшысы ретінде сипатталған". Араб саяхатшысы Ахмад ибн Маджид Адал сұлтандығы кезеңінде Солтүстік Сомали жағалауының Зейла, Барбера, Сияра, Са'д ад-Дин аралдары (Зейла архипелагы), Эль Шейх, Алула, Ругуда, Майдь, Хейс және Эль Дарад сияқты көрнекті ландшафттары мен порты туралы жазды. Саяхатшылардың естеліктері, мысалы, итальяндық Людовико ди Вартеманың естеліктері, 1517 және 1528 жылдары португалдықтар шабуыл жасағанына қарамастан, Зейла 16-шы ғасырда да маңызды сауда орталығы болып қала бергенін көрсетеді. Кейінірек сол ғасырда, іштен келген көшпелілердің жеке шабуылдары портының сол кездегі билеушісі Гарад Ладоны қаланың айналасына мықты қабырға салу үшін 'Атля ибн Мухаммадтың қызметін пайдалануға итерді. Алайда, Зейла Абиссинияны қысқа мерзімді бағындырудан кейін маңыздылығын жоғалта бастады. 1630 жылдан бастап қала Моханың билеушісіне тәуелді болды, ол портыны аз сомаға Моха кеңселерінің біріне жалға берді. Соңғысы, өз кезегінде, саудасынан алым жинады. Зейла кейіннен эмиратпен басқарылды, Мордехай Абир оның "Сахилдің барлығына билік етуге қатысты шамалы құқығы болғанын, бірақ оның нақты билігі қала қабырғаларынан аса шықпағанын" айтты. Оқ-дәрілермен қаруланған бірнеше сарбаздармен қатар зеңбіректердің көмегімен билеуші іштен келген көшпелілердің және Аден шығанағындағы қарақшылардың шабуылдарын тойтарды. 19-шы ғасырдың бірінші жартысына қарай Зейла бұрынғысынан гөрі көлеңкеге айналды, "маусымға қарай 1000-нан 3000 адамға дейін ауытқып отыратын төменгі саз қабырғасымен қоршалған үлкен ауылға" дейін төмендеді. Қала Харар және одан әрі Шевадағы теңіз жолының негізгі шығу ортасы болып қала берді. Алайда, Таджура мен Шева арасындағы жаңа теңіз жолының ашылуы Зейланың аймақтық порт ретіндегі тарихи орнын одан әрі әлсіретті.
The author’s description about seasons generally corresponds to the local seasons in historical Awdal where Karan or Karam is an important rainy season at the beginning of the year. The second half of the year is called ‘Bilo Dirir’ (Bil = month; Bilo = months). It appears that the historian was referring, in one way or another, to these still used terms, Karan and Bil. This indicates that the ancient Somali solar calendar citizens of Zeila were using was very similar to the one they use today. This also gives further credence that the medieval inhabitants of Zeila were predominantly Somali, spoke Somali, and had Somali farming practices. In the following century, the Moroccan historian and traveller Ibn Battuta describes the city being inhabited by Somalis, followers of the Shafi‘i school, who kept large numbers of camels, sheep and goats. His description thus indicates both the ingenious nature of the city, as indicated by the composition of its population, and, by implication through the presence of the livestock, the existence of the nomads in its vicinity. He also describes Zeila as a big metropolis city and many great markets filled with many wealthy merchants. Zeila has also been known to be home to a number of Hanafis, but no research has been conducted as to how large the Hanafi population was in premodern Zeila. Through extensive trade with Abyssinia and Arabia, Adal attained its height of prosperity during the 14th century. It sold incense, myrrh, slaves, gold, silver and camels, among many other commodities. Zeila had by then started to grow into a huge multicultural metropolis, with Somalis (Predominantly), Afar, Harari, and even Arabs and Persian inhabitants. The city was also instrumental in bringing Islam to the Oromo and other Ethiopian ethnic groups. In 1332, the Zeila based King of Adal was slain in a military campaign aimed at halting the Abyssinian Emperor Amda Seyon's march toward the city. When the last Sultan of Ifat, Sa'ad ad Din II, was also killed by Dawit I of Ethiopia in Zeila in 1410, his children escaped to Yemen, before later returning in 1415. In the early 15th century, Adal's capital was moved further inland to the town of Dakkar, where Sabr ad Din II, the eldest son of Sa'ad ad Din II, established a new base after his return from Yemen. Adal's headquarters were again relocated the following century, this time to Harar. From this new capital, Adal organised an effective army led by Imam Ahmad ibn Ibrahim al Ghazi (Ahmad "Gurey" or "Gran") that invaded the Abyssinian empire. I. M. Lewis gives an invaluable reference to an Arabic manuscript on the history of the Gadabuursi Somali. ‘This Chronicle opens’, Lewis tells us, ‘with an account of the wars of Imam ‘Ali Si’id (d. 1392) from whom the Gadabuursi today trace their descent, and who is described as the only Muslim leader fighting on the western flank in the armies of Se’ad ad Din, ruler of Zeila. I. M. Lewis (1959) states:
"Further light on the Dir advance and Galla withdrawal seems to be afforded by an Arabic manuscript describing the history of the Gadabursi clan. This chronicle opens with an account of the wars of Imam ‘Ali Si’id (d. 1392), from whom the Gadabursi today trace their descent and who is described as the only Muslim leader fighting on the Western flank in the armies of Sa'd ad Din (d. 1415), ruler of Zeila." Legendary Arab explorer Ahmad ibn Mājid wrote of Zeila and other notable landmarks and ports of the northern Somali coast during the Adal Sultanate period, including Berbera, Siyara, the Sa'ad ad Din islands aka the Zeila Archipelago, El Sheikh, Alula, Ruguda, Maydh, Heis and El Darad. Travellers' reports, such as the memoirs of the Italian Ludovico di Varthema, indicate that Zeila continued to be an important marketplace during the 16th century, despite being sacked by the Portuguese in 1517 and 1528. Later that century, separate raids by nomads from the interior eventually prompted the port's then ruler, Garad Lado, to enlist the services of 'Atlya ibn Muhammad to construct a sturdy wall around the city. Zeila, however, ultimately began to decline in importance following the short lived conquest of Abyssinia. Beginning in 1630, the city became a dependency of the ruler of Mocha, who, for a small sum, leased the port to one of the office holders of Mocha. The latter, in return, collected a toll on its trade. Zeila was subsequently ruled by an Emir, whom Mordechai Abir suggested had "some vague claim to authority over all of the Sahil, but whose real authority did not extend very far beyond the walls of the town." Assisted by cannons and a few mercenaries armed with matchlocks, the governor succeeded in fending off incursions by both the disunited nomads of the interior, who had penetrated the area, as well as brigands in the Gulf of Aden. By the first half of the 19th century, Zeila was a shadow of its former self, having been reduced to "a large village surrounded by a low mud wall, with a population that varied according to the season from 1,000 to 3,000 people." The city continued to serve as the principal maritime outlet for Harar and beyond it in Shewa. However, the opening of a new sea route between Tadjoura and Shewa cut further into Zeila's historical position as the main regional port.
Хажи Шармарке және отарлау алдындағы кезең
Моханың шерифтері Осман империясының атынан Зейлаға номиналды билік жүргізді. Хаджи Шармарке Али Салех Түркияның Моха мен Ходейда губернаторы Мұхаммед Эль Барр губернаторлық лауазымын оған тапсырғаннан кейін Зейла басқаруға келді. Мұхаммед Эль Барр бейбіт кетпеді, сондықтан Шармарке елу сомали мушкетері мен екі зеңбірекпен Зейлаға аттанды. Қала сыртына жеткен соң, ол әскеріне қабырғаға жақын жерге зеңбіректерден оқ атуды бұйырды. Қорқып, мұндай қаруды бұрын көрмеген Эль Барр мен оның жауынгерлері Зеиладан қашып, Шармаркеге қалдырды. Шармарке губернатор болып тағайындалғаннан кейін қалаға бірден әсер етті, өйткені ол аймақтық сауданы барынша монополиялауға тырысты, көзі Харар мен Огаденге тірелді. 1845 жылы ол бірнеше мылтық ұстаған әскерін көршілес Бербераны сол кездегі таласқан сомали билеушілерінен тартып алу үшін жіберді. Харар әмірі Ахмад III ибн Әбу Бакр Шармаркемен қаржылық мәселелерде келіспеушілікке келді. Ол бұл әрекеттердің өз қаласының саудасына тигізетін салдарынан алаңдады. Сондықтан әмір Бербера басшыларын келісуге және 1852 жылы Шармарке әскерлеріне қарсы тұруға шақырды. Шармарке 1855 жылы жергілікті афар мемлекет қайраткері Әбу Бакр пашамен ауыстырылды, бірақ 1857 жылы Әбу Бакрды тағы да қызметінен шеттетуге қол жеткізді. Ақырында 1861 жылы француз консулының өліміне қатысы болғандықтан қуылды. 1874–75 жылдары египеттіктер Осман империясынан қалаға қатысты құқықтарын бекітетін ферман алды. Сонымен қатар, египеттіктер британдықтардан номиналды билігінің Гуардафуи мүйісіне дейін созылатынын мойындауды алды. Бірақ шындығында, Египеттің ішкі аймақтарға билігі шамалы болды. Жағалаудағы билік кезеңі қысқа болды, ол тек бірнеше жыл (1870–84) ғана созылды. 1885 жылы Харардағы египеттік гарнизон эвакуацияланғаннан кейін Зейла стратегиялық Аден шығанағының жағалауын бақылау үшін Таджурадағы француздықтар мен британдықтар арасындағы бәсекеге тартылды.
Британдық Сомали
1888 жылдың 9 ақпанында Франция мен Ұлыбритания өздерінің протектораттары арасындағы шекараны анықтайтын келісімге келді. Осының нәтижесінде Зейла және оның шығыс көршісі Бербера Британдық Сомалиленд құрамына кірді. 19 ғасырдың соңында Джибутиден Аддис-Абебаға теміржол салынуы Зейланың тоқырауына себеп болды. Келесі ғасырдың басында, 1911 жылғы «Британника энциклопедиясында» қала «жақсы қорғалған, арабтық жабық кемелер жиі тоқтайтын теңіз жағасы» деп сипатталған. Дегенмен, үлкен тоннажды кемелер жағадан 1,5 шақырымдай қашықтықта тұруға мәжбүр. Кішкентай жағалау кемелері пирс жанында тоқтайды және жүк тиеу-түсіруде ешқандай қиындықтар жоқ. Қаланың сумен жабдықталуы үш шақырымдай қашықтықтағы Такоша құдықтарынан жүзеге асырылады; әр таңертең қарт сомали әйелдерінің басқаруындағы түйелер, суға толтырылған ешкі терілерін арқалап, қалаға көркем шерумен келеді. [Зейланың] импорты, негізінен Аден арқылы Зейлаға жеткізіледі, мақта, күріш, жоуари, құрма және жібек сияқты тауарлардан тұрады; экспорттың 90 пайызы Әбіссиниядан келеді, оның ішінде кофе, тері, азу тісі, мал, май және інжу-маржан басты орынды алады. 1940 жылдың тамызында Зейла итальяндық әскерлер басып алды. Ол алты айдан астам уақыт олардың билігінде болды.
Қазіргі
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде Зейла Сомалилендтің Аудал аймағының құрамында басқарылды. 1990 жылдардың басында азамат соғысы басталып, қаланың көптеген тарихи инфрақұрылымдары қиратылды және көптеген тұрғындары осы аймақты тастап кетті. Бірақ, шетелде жүрген туыстары жіберген қаржылық көмектер қаланың қайта жаралуына, сондай-ақ жергілікті сауда және балық аулау өнеркәсібіне үлкен үлес қосты.