Иконаға құлшылық және иконадағы дау-жанжалдар тарихы

Кіріспе

Иконаларға көрсетілетін діни құлшылық Иконодулизм (сондай-ақ иконодулия немесе иконодул) – иконаларға көрсетілетін діни құлшылықты (иконаларды өбу және құрметпен бағалау, құрбандық шалу және шам жағу) білдіреді. Бұл термин неоклассикалық грек тілінен алынған εἰκονόδουλος (eikonodoulos) ( εἰκόνα – икона (бейне) + δοῦλος – қызметші) сөзінен шыққан, яғни «иконаларға қызмет ететін адам» деген мағынаны береді. Ол сондай-ақ иконофилизм (иконофилия немесе иконофилия εἰκόνα – икона (бейне) + φιλέω – сүйіспеншілік) деп те аталады, бұл иконаларды діни мақсатта қолдануға жағымды қатынасты білдіреді. Христиан діні тарихында иконодулизм (немесе иконофилизм) екі шектен тыс нәрсенің арасындағы орташа ұстаным ретінде көрінді: иконоклазм (иконаларды қолдануға қатысты радикалды қарсылық) және иконолатрия (иконаларды табыну).

Тарих

Құдайға құлшынғанға қарасты, бейнелерге табынудың әртүрлі түрлері, әсіресе халықтық ғибадатта көріне бастады. Шынайы (толық) құлшылық тек Құдайға ғана арналғандықтан, бейнелерге нысан ретінде қарау – бұл пұтқа табынудың бір түрі саналды. Осыған байланысты, бейнелерді пұтқа табынушылықпен пайдалану сынға алынды және VIII ғасырдың басында сынның радикалды түрлері (иконоборлық) пайда бола бастады. Олар бейнелерге табынуға ғана емес, сонымен қатар діни өмірде бейнелерді пайдаланудың кез келген түріне де қарсы болды. Иконоборлық дау Византия империясында туып, VIII және IX ғасырлар бойына созылды. Сол кездегі ең белгілі иконодулдар (бейнелерге құрмет көрсетуді жақтаушылар) – Дамаскілік Иоанн мен Студит Теодор еді. Бұл дауды Византия императоры III Лео 726 жылы Константинопольдегі император сарайының Халке қақпасының үстіндегі Мәсіхтің бейнесін алып тастауға бұйырған кезде бастады. 730 жылы бейнелерге кеңінен тыйым салынды. Әйгілі Иоанн Дамаскилік бейнелерді пайдалануға тыйым салу – Құдайдың адамгершілігін, яғни Құдай Сөзінің дүниеде болуын жоққа шығарумен тең екенін сәтті дәлелдеді. Бейнелер шіркеуге Иса Мәсіх арқылы Құдайдың денеленіп, көрінуін еске түсірді. Бейнелерге құрметпен игі тілек айту және құрмет көрсету («ἀσπασμόν καί τιμητικήν προσκύνησιν»), оларға хош иіс және шамдар жағу 787 жылы Никеяның екінші соборында (Жетінші Экуменикалық соборында) бекітілді. Собор бейнелерді жоюға болмайды деп шешті, өйткені оны иконоборшылар жақтады және істеді, сондай-ақ бейнелерге толық құлшылық етуге болмайды («ἀληθινήν λατρείαν»), өйткені оны иконолатрлар істеді. Бірақ оларды сүйіп, Құдайдың, періштелердің немесе қасиеттілердің символы ретінде оларға құрметпен ғибадат ету қажет. Мұндай ұстанымды Папа I Адриан мақұлдады, бірақ соборлық актілерді грек тілінен латын тіліне дұрыс аудармау салдарынан Франк мемлекетінде дау туындап, Libri Carolini құрылды. Византия империясындағы иконоборлықтың соңғы толқыны Константинополь соборында (843) жеңіліске ұшырады, ол православие мерекесі ретінде атап өтілетін шарада бейнелерге құрмет көрсетуді қайта растады. 1563 жылы Трент соборы (Католик шіркеуінің XIX Экуменикалық соборы) иконодулизмді бекітті. Бірақ бұл собор Никея соборынан айырмашылығы, бейнелерге қатысты басқа сөздерді қолданды: «қадір-қасиет және құрмет». Оның жарлығында былай делінген: «Біз оларды сүйеміз, ал олардың алдында басымызды ашып, бас иіп, Мәсіхке құлшылық етеміз; және олардың бейнесін көрсететін қасиеттілерге құрмет көрсетеміз».

In contrast to moderate or respectful adoration, various forms of latria of icons (iconolatry) were also starting to appear, mainly in popular worship. Since veritable (full) adoration was reserved for God alone, such an attitude towards icons as objects was seen as a form of idolatry. In reaction to that, the idolatrous misuse of icons was criticized and by the beginning of the 8th century some radical forms of criticism (iconoclasm) were also starting to emerge, arguing not only against adoration of icons, but also against any form of adoration and use of icons in religious life. The iconoclastic controversy emerged in the Byzantine Empire and lasted through the 8th and the 9th centuries. The most famous iconodules (proponents of the veneration of icons) during that time were saints John of Damascus and Theodore the Studite. The controversy was instigated by the Byzantine Emperor Leo III in 726, when he ordered the removal of the image of Christ above the Chalke Gate of the imperial palace in Constantinople. A wider prohibition of icons followed in 730. St. John of Damascus argued successfully that to prohibit the use of icons was tantamount to denying the incarnation, the presence of the Word of God in the material world. Icons reminded the church of the physicality of God as manifested in Jesus Christ. Kissing and respected worship («ἀσπασμόν καί τιμητικήν προσκύνησιν»; ), incense and candles for icons was established by the Second Council of Nicaea (Seventh Ecumenical Council) in 787. The Council decided that icons should not be destroyed, as was advocated and practiced by the iconoclasts, nor veritable (full) worshiped or adored («ἀληθινήν λατρείαν»; ), as was practiced by iconolatrists, but they needed to be kissed and they needed respectful worship as symbolic representations of God, angels or saints. Such a position was approved by Pope Adrian I, but due to mis translations of conciliar acts from Greek into Latin, a controversy arose in the Frankish kingdom, resulting in the creation of Libri Carolini. The last outburst of iconoclasm in the Byzantine Empire was overcome at the Council of Constantinople (843), which reaffirmed the adoration of icons in an event celebrated as the Feast of Orthodoxy. The Council of Trent (XIX Ecumenical Council of the Catholic Church) in 1563 confirmed iconodulism. But this council, unlike the Council of Nicaea, used a different expression in relation to icons: "honour and veneration" Its decree reads: "we kiss, and before which we uncover the head, and prostrate ourselves, we adore Christ; and we venerate the saints, whose similitude they bear" .