Кіріспе
Көлеңкелі баға – нарықта саудаланбайтын абстрактілі немесе материалдық емес тауарға тағайындалған ақшалай құн. Бұл көбінесе сыртқы факторлар түрінде кездеседі. Көлеңкелі бағалар, сондай-ақ, нарықты бұрмалайтын құралдардың (мысалы, квоталар, тарифтер, салықтар немесе субсидиялар) болуын ескере отырып, белгілі нарықтық бағаларды қайта есептеу ретінде де танылады. Көлеңкелі баға – нарықты бұрмалайтын құралдарды жойып, тиісті тауар немесе қызметтің қоғамдық әсерін ескере отырып, дұрыс түзетілгеннен кейін тауарлар мен қызметтердің нақты экономикалық бағасы. Көлеңкелі баға көбінесе сенімді деректердің жетіспеуіне байланысты болжамдар мен бағалаулар жиынтығына негіделеді, сондықтан ол субъективті және шамалы дәлдікке ие. “Сыртқы факторлар” мен нарықты бұрмалайтын құралдардың болуы көлеңкелі бағаларға қажеттілікті тудырады. Сыртқы фактор – тауар немесе қызметтің өндірілуі немесе тұтынуы нәтижесінде үшінші тарапқа тиесілі болатын шығын немесе пайда. Егер сыртқы фактор оның өндірісінің соңғы шығын-пайда талдауында ескерілмесе. Осы қателіктер мен бұрмаланған нәтижелер ресурстарды тиімсіз бөлетін жетілмеген нарықтық механизмді құрайды. Атап айтқанда, монополия немесе монопсонияның болуы, онда фирмалар мінсіз бәсекелестікке қатыспайды, салықтар мен субсидиялар арқылы үкіметтің араласуы, қоғамдық игіліктер, ақпараттың асимметриясы және еңбек нарығындағы шектеулер нарықты бұрмалайтын факторлар болып табылады. Көлеңкелі бағалар экономикалық және қаржылық сарапшылар тарапынан сыртқы факторлар немесе нарықты бұрмалайтын құралдар бар болған кезде, мемлекеттік саясат пен мемлекеттік жобалардың тиімділігін бағалау кезінде шығын-пайда талдауында жиі қолданылады. Мемлекеттік саясаттың осы түрінде көлеңкелі бағаларды қолданудың маңыздылығы осы шешімдердің қоғамдық әсеріне байланысты. Талдауға көлеңкелі бағаларды енгізгеннен кейін, саясат немесе жобадан туындайтын әсерлер нарықтық бағаларды пайдалану арқылы алынған мәннен өзгеше болуы мүмкін. Бұл нарық алғашқыда шығындар мен пайданы дұрыс бағаламағанын немесе оларды мүлдем бағаламағанын көрсетеді. Көлеңкелі бағаларды қолдана отырып талдау жүргізу сарапшыларға жобаны іске асырудың жалпы шығындардан артық пайда әкелетінін анықтауға мүмкіндік береді, жеке немесе анықтамалық топтың пайдасын ғана емес. Көлеңкелі бағалар дәстүрлі түрде үкіметтік зерттеулерде қолданылса да, жеке секторда оларды қолдану жиілеуде, өйткені компаниялар өздерінің шешімдерінің әлеуметтік әсерін бағалауға тырысады. Қоршаған орта, әлеуметтік және корпоративтік басқаруға (ESG) инвестициялауға деген сұраныс өскен сайын, компаниялар мен инвесторлар өндірістік және инвестициялық шешімдерінің қоғамдық әсерін бағалау қажеттілігі де артып отыр. Бұл тенденция көптеген көпұлтты корпорациялардың көміртегі шығарындыларын азайтуға және олардың бизнес қызметінің қоғамға тигізетін әсерін мойындауға берген міндеттемелерінде көрінеді. Төмендегі суреттер көлеңкелі бағалардың ресурстарды тиімді бөлуге қалай әсер ететінін көрсетеді. 1-сурет оң көлеңкелі бағаны көрсетеді, онда қоғамдық шекті шығын жеке шекті шығыннан төмен. Мұның мысалы – вакцинация, ол қоғамдағы басқа адамдарға да пайда әкеледі, себебі вакцина салдырғаннан кейін жұқпалы аурулардың таралуы тоқтатылады. Жеке шекті шығын (ЖШС) – вакцинаны өндірудің құны, ал қоғамдық шекті шығын (ҚШС) – вакцина салдырудың таза қоғамдық пайдасын ескергеннен кейінгі ЖШС. 2-сурет теріс көлеңкелі бағаны көрсетеді, онда қоғамдық шекті шығын жеке шекті шығыннан жоғары. Мұның мысалы – ластану, суға зиянды химиялық қалдықтарды төгу аймақтағы балық қорына кері әсер етеді және жергілікті балықшылардың табысын төмендетеді. Бұл жағдайда жеке шекті шығын (ЖШС) – химиялық заттарды өндірудің құны, ал қоғамдық шекті шығын (ҚШС) – зиянды химиялық қалдықтарды төгудің таза қоғамдық шығынын ескергеннен кейінгі ЖШС.
A shadow price is the monetary value assigned to an abstract or intangible commodity which is not traded in the marketplace. This often takes the form of an externality. Shadow prices are also known as the recalculation of known market prices in order to account for the presence of distortionary market instruments (e. g. quotas, tariffs, taxes or subsidies). Shadow prices are the real economic prices given to goods and services after they have been appropriately adjusted by removing distortionary market instruments and incorporating the societal impact of the respective good or service. A shadow price is often calculated based on a group of assumptions and estimates because it lacks reliable data, so it is subjective and somewhat inaccurate. The need for shadow prices arises as a result of “externalities” and the presence of distortionary market instruments. An externality is defined as a cost or benefit incurred by a third party as a result of production or consumption of a good or services. Where the external effect is not being accounted for in the final cost benefit analysis of its production. These inaccuracies and skewed results produce an imperfect market mechanism which inefficiently allocates resources. Specifically, the presence of a monopoly or monopsony, in which firms do not behave in a perfect competition, government intervention through taxes and subsidies, public goods, information asymmetric, and restrictions on labour markets are distortionary effects on the market. Shadow prices are often utilised in cost benefit analyses by economic and financial analysts when evaluating the merits of public policy & government projects, when externalities or distortionary market instruments are present. The utilisation of shadow prices in these types of public policy decisions is extremely important given the societal impacts of those decisions. After incorporating shadow prices into the analysis, the impacts resulting from the policy or project may differ from the value obtained using market prices. This is an indication that the market has not properly priced the costs or benefits in the first place, or the market hasn’t priced them at all. By conducting analysis with shadow prices it allows analysts to determining whether doing the project will provide greater benefits than the costs incurred in totality. Not just the private or referent group benefits. Although traditionally shadow prices have been used in government led research, the use of shadow prices in the private sector is becoming increasingly more common, as companies try to evaluate the social impacts of their decisions. As the desire for environmental, social, and corporate governance (ESG) investing has grown so has the need for companies and investors to evaluate the societal impacts of their production and investment decisions. This trend can be seen with the commitments made by most multinational corporations to reducing their CO2 emissions and acknowledging the impact their business activities have on society. The figures below illustrate how shadow prices can effect efficient allocation of resources. Figure 1 illustrates a positive shadow price where the social marginal cost is less than the private marginal cost. An example of this is vaccinations, they provide a benefit to other people in society because after receiving one you no longer spread infectious diseases. The Private Marginal Cost (PMC) is simply the cost of producing the vaccines whereas the Social Marginal Cost (SMC) is the PMC less the net social benefit of getting vaccinated. Figure 2 illustrates a negative shadow price where the social marginal cost is greater than the private marginal cost. An example of this is pollution, discarding toxic waste chemicals into waterways have a negative effect on fish stocks in the region, reducing local fisherman's income. In this instance Private Marginal Cost (PMC) is simply the cost of producing the chemicals whereas the Social Marginal Cost (SMC) is the PMC less the net social cost of discarding toxic waste chemicals.
Шығындар мен пайдаларды талдау
Көлеңкелі бағалар дәл болмауы мүмкін, бірақ олар шығын-пайда талдауларында жиі қолданылады. Кәсіпкерлер мен саясаткерлер жобаның материалдық емес шығындары мен пайдасын анықтау үшін көлеңкелі бағаға жүгінеді. Мұндай материалдық емес факторлардың ақшалай құнын бағалау үшін әдетте көптеген құралдар бар. Оларға шартты бағалау, пайданы трансферлеу, және гедоникалық бағалау және жол шығындары әдісін қамтитын ашылған преференциялар жатады. Көлеңкелі бағалар шығын-пайда талдауларында сандық тұрғыда анықтау қиын факторлардың ақшалай құнын анықтау үшін жиі қолданылады. Мемлекеттік экономика контекстінде көлеңкелі бағалар үкіметтер мен саясаткерлерге мемлекеттік жобаны іске асыруға бола ма, жоқ па, бағалау үшін өте пайдалы. Өйткені қоғамдық игіліктер сирек нарықта саудаланып, олардың бағасын анықтау қиын. Осы игіліктердің ақшалай құнын анықтауға көмектесу үшін осы үш құрал жиі қолданылады. Мысалы, үкімет жыл сайын 500 000 сағат үнемдейтін, жыл сайын 5 адамның өмірін сақтайтын және көлік қанағаттанбауының нәтижесінде ауаның ластануын азайтатын, бірақ қазіргі құны 250 миллион доллар болатын тас жол жобасын іске асыруды қарастырады.
Шартты бағалау
Шартты бағалау – бұл таңдаулы әдіс. Шартты бағалау адамнан тікелей сұрау арқылы нақты бір тауарға оның қандай құн беретінін анықтайды. Бұл, негізінен, адамдардың қандай да бір материалдық емес игілік үшін немесе материалдық емес зиянды болдырмау үшін қанша төлеуге дайын екенін анықтауға бағытталған сауалнамалар. Әдетте, мұндай сауалнамалар гипотетикалық қоғамдық тауарлар немесе қызметтердің толық сипаттамасын қамтиды, жауап берушілерден олар үшін қанша төлейтіндерін сұрайды және осы жауап берушілердің қатысты демографиялық мәліметтерін жинайды. Мұндай сауалнама сұрақтарының жиі кездесетін түрлері: ашық сұрақтар, референдум түріндегі, төлем картасы түріндегі және екі шекті референдум түріндегі сұрақтар. Шартты бағалаудың артықшылығы – бұл кейде қоғамдық игілікті бағалаудың жалғыз мүмкін болатын тәсілі. Бұл, әсіресе, құнын анықтау үшін нақты нарықтық бағаның болмаған жағдайында маңызды. Екінші жағынан, бұл әдістің көптеген кемшіліктері де бар. Мысалы, сауалнаманың құрылымы мен сұрақтардың қалай қойылғаны нәтижелердің әртүрлі болуына және нәтижелерге қателіктер енуіне әкелуі мүмкін. Кейде жауап берушілер нақты бір қоғамдық игілікті қаншалықты бағалайтынын білмей қалуы мүмкін. Мысалы, тас жобасы бойынша саясаткерлер жауап берушілерден белгілі бір уақытты үнемдеу немесе жолда аз уақыт өткізу үшін қанша төлейтіндерін сұрайтын сауалнама құрастыра алады. Алайда, жауап берушілер өмірге баға беруді қиын немесе ұятты деп таба алады.
Пайданың құнын беру
Пайдалы құнды беру әдісі жобаның құндылығын немесе пайдасын ұқсас сипаттамалары бар басқа жобадан немесе зерттеуден алынған деректер, модельдер, функциялар және нәтижелерді пайдалану арқылы бағалайды. Пайдалы құнды берудің екі тәсілі бар: құнды беру және функцияны беру. Функцияны беруде бірнеше зерттеулерден алынған бағалау функциялары қолданылады. Ашылған қалаулардың артықшылығы – бұл контингенттік бағалау тудыруы мүмкін қателіктерді азайту болып табылады. Мысалы, автомобиль жобасында, егер контингенттік бағалау адамдардың өмірді қаншалықты бағалайтынын анықтауға жеткіліксіз болса, ашылған қалаулар жақсырақ нұсқа болуы мүмкін. Мәселен, саясаткерлер өлім-жітімге ұшырау ықтималдығын арттыратын қауіпті жұмыстар үшін адамдарға қаншалықты көп төлеу керектігін қарастыра алады. Дегенмен, ашылған қалаулардың да кемшіліктері бар. Бұл жағдайда, егер қауіпті жұмыс өлім-жітім ғана емес, сонымен қатар жарақат алу ықтималдығын арттырса немесе басқа жағынан да жағымсыз болса, жоғары жалақылар басқа факторларды да қамтуы мүмкін, нәтижелерді бұрмалап көрсетуі мүмкін.
Гедондық баға белгілеу
Гедондық баға белгілеу – нақты емес шығындар мен пайдалардың құнын ажырату үшін регрессиялық талдауды қолданатын модель. Ол бағаның ішкі сипаттамалар мен сыртқы факторлардың әсерінен қалыптасатыны туралы ұғымға негізделген. Сондай-ақ, адамдар заттың өзіне емес, оның қасиеттеріне құндылық береді, демек баға ішкі және сыртқы қасиеттердің жиынтығын көрсетеді. Көбінесе бұл модель жергілікті экологиялық факторлардың құнын көрсететін тұрғын үй бағасының өзгеруін есептеу үшін қолданылады. Модель кеңінен қолжетімді және салыстырмалы түрде дәл нарықтық деректерге негізделген, бұл әдісті даусыз және қолдануға арзан етеді. Осының арқасында гедондық баға белгілеудің басты артықшылығы – оны нақты таңдаулардың құнын бағалау үшін пайдалануға болады. Бұл әдіс өте әмбебап және басқа факторлармен өзара әрекеттесуді ескеруге мүмкіндік береді. Дегенмен, оның маңызды кемшілігі – бұл шектеулілік, көбінесе ол тұрғын үй бағасына байланысты нәрселерді ғана өлшеуге қабілетті. Сонымен қатар, адамдардың табысына қарай қажетті комбинацияны таңдауға толық еркіндігі мен мүмкіндігі бар деп есептеледі, бірақ шындығында бұл қағида салықтар мен пайыздық ставкалардың өзгеруіне байланысты нарыққа әсер етуі мүмкін болғандықтан, орындалмауы мүмкін. Мысалы, тас жол жобасында гедондық баға белгілеу ауаның ластануын азайтудың пайдасын бағалауға көмектеседі. Үйдің құнын таза ауаға тәуелділігі бойынша, үйдің көлемі, жасы, жатын бөлмелері мен ванна бөлмелерінің саны, қылмыс деңгейі, мектеп сапасы сияқты бақылау айнымалыларын ескере отырып регрессиялық талдау жүргізуге болады. Сондай-ақ, үнемделген уақыттың ақшалай құнын анықтауда гедондық баға белгілеуді қарастыруға болады. Үйдің құнын жұмысқа жақындығына қарай, ұқсас бақылау айнымалыларын қолдана отырып регрессиялық талдау жасауға болады.
Сапар шығындары әдісі
Саяхаттық шығындар әдісі жеке адамдардың демалыс орнына сапар жасау үшін жұмсаған шығындарын пайдалана отырып, демалыс орнының экономикалық құнын бағалауға қолданылады. Шығындарға орынға жетуге кеткен уақыттың мүмкіндік құны, көлік шығындары, тұру ақысы, тұрақ ақысы және т.б. жатады. Сонымен қатар, адамдардың қай аймақтан келгені аймақтарға бөлінеді. Біріншісі жеке сапар шығындарына, жылына жасалған сапарлар санына және басқа да айнымалыларға назар аударады. Екіншісі әртүрлі аймақтардан жасалған жылдық сапарлар санына баса назар береді. Дегенмен, нақты шығындар туралы деректерді алу қиын болуы мүмкін. Саяхаттық шығындар әдісі сапардан адамдар алатын құндылықты немесе ләззатты ескермейді. Мысалы, егер өндіріс желісі ең жоғары 40 сағаттық лимитпен жұмыс істеп тұрса, көлеңкелік баға – бұл менеджердің оны қосымша бір сағатқа пайдалану үшін төлеуге дайын болатын ең жоғары бағасы, бұл өзгерістен күтілетін пайдаға байланысты. Көлеңкелік баға – Лагранж көбейтушісінің оңтайлы шешімдегі мәні, яғни шектеудегі шексіз кішкентай өзгерістерден туындайтын мақсатты функциядағы шексіз кішкентай өзгеріс. Бұл оңтайлы шешімде мақсатты функцияның градиенті шектеу функциясының градиенттерінің сызықтық комбинациясы болып табылатынына байланысты, ал салмақтары Лагранж көбейтушілеріне тең. Оптимизация мәселесіндегі әрбір шектеудің көлеңкелік бағасы немесе екіұшты айнымалысы болады.
Басқару теориясы
Оптималды басқару теориясында көлеңкелік баға тұжырымы костаттық теңдеулер түрінде жаңадан қарастырылады, ал мәселе Понтриагиннің минимум принципі арқылы байланысты Гамильтон функциясын минимумдау арқылы шешіледі.