Кіріспе

Буддизмдегі ішкі ажыратушылық Буддизмде дхамма викая (пали; ) әртүрлі түрде "қасиеттерді талдау", "дхаммаларды ажырату", "күйлерді ажырату", "доктринаны зерттеу" және "Шындықты іздеу" деп аударылған. Мағынасы екіұшты; ол буддалық үйретімдерді (дхамма) зерттеуді, сонымен қатар дұрыс күш-жігерді қолдану үшін дене-ой құбылыстарына ақыл-ойыңды жұмылдыруды білдіреді, бұл бірінші дхнаға кіруге мүмкіндік береді.

Этимология

Руперт Гетиннің айтуынша, "Дхамма викая" дегеніміз – "дхаммаларды ажырату" немесе "дхамманы тану"; дхаммаларды ажырату – дхамманы танудың өзі.

Ояндырудың жеті факторы

Пали канонындағы Сутта Питакада бұл Оянудың жеті факторының (satta bojjhaṅgā) екіншісі. Ол салауаттылықты (сати) орнатуға және энергия/күш-жігермен (вирия) қолдануға негіделген. Салауаттылық, зерделілік және күш-жігер бірге сананы тыныштандырып, джанналардың пайда болуына жағдай жасайды. Джанналар оянудың қалған төрт факторымен сипатталады: қуаныш (пити), сергектік (пассадди), шоғырлану (самадхи) және тепе-теңдік (упэккха). Самиутта Никаяға сәйкес, бұл фактор келесі жағдайларға (дхамма) үнемі мұқият назар аудару (йонисо манасикара бахуликаро) арқылы дамытылады: пайдалы және пайдасыз (кусала акусала); айыпталарлық және айыпталмайтын (саваджа анаваджа); нашар және жоғары (хина панита); және жаман және жақсы (канха сукка). Никаялардағы тағы бір түсіндірме бойынша, бұл фактор «Дхамманы даналықпен ажырату» (таṃ dhammaṃ paññāya pavicināti) арқылы оянады.