Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1524–1697 жылдары майя патшалықтарының жеңілісі
1524–1697 defeat of Mayan kingdoms
Осылайша олар қазіргі Рабиналь қаласы орналасқан жерде христиан үндістерінің бір тобын жинады. Лас Касас 1542 жылы испандық конкистадорлар мен отарлаушылардың Американың жергілікті халқына қарсы зорлық-зомбылықтарын бақылау мақсатында испан коронасы құрған Жаңа заңдарды енгізуде маңызды рөл атқарды. 1555 жылы Акала Чол және олардың Лакандон одақтастары испандық монах Доминго де Виконы өлтірді. Де Вико Сан-Маркос тұрғындары арасында шағын шіркеу салған, бұл аймақ Лакандон және Манче Чол территорияларының арасында жатыр (Сан-Маркос департаментімен байланысы жоқ аймақ). Де Вико жергілікті билеушіні бірнеше әйел алғаны үшін бірнеше рет сөккендіктен оны ренжіткен болатын. Оның денесінен кейін басы кесілді; жауап ретінде Шамелькодан шыққан Каекчи көшбасшысы Хуан Маталбац басшылық еткен жазалау экспедициясы ұйымдастырылды; Каекчи экспедициясы ұстаған тәуелсіз үндістер Кобанға жеткізіліп, Санто-Томас-Апостолға қоныстандырылды.
In this way they congregated a group of Christian Indians in the location of what is now the town of Rabinal. Las Casas became instrumental in the introduction of the New Laws in 1542, established by the Spanish Crown to control the excesses of the conquistadors and colonists against the indigenous inhabitants of the Americas. In 1555 the Acala Chʼol and their Lacandon allies killed the Spanish friar Domingo de Vico. De Vico had established a small church among the inhabitants of San Marcos, a region that lay between the territories of the Lacandon and the Manche Chʼol (an area unrelated to the department of San Marcos). De Vico had offended the local ruler by repeatedly scolding him for taking several wives. His corpse was then decapitated; In response a punitive expedition was launched, headed by Juan Matalbatz, a Qʼeqchiʼ leader from Chamelco; the independent Indians captured by the Qʼeqchiʼ expedition were taken back to Cobán and resettled in Santo Tomás Apóstol.
Изабал көлі және Мотагуа өзенінің төменгі ағысы
1524 жылдың басында Гил Гонсалес Давила Никарагуаның Кариб теңізі жағалауын зерттеу ниетімен Кариб теңізі аралы – Испаньоладан жолға шықты. Оның бағыты Гондурас жағалауының солтүстігіне жеткізді. Пуэрто-де-Кабалос қаласын құрғаннан кейін Гил Гонсалес жағалау бойымен батысқа қарай Аматик шығанағына дейін жүзіп, қазіргі Гватемала аумағындағы Дульсе өзенінің жанында испандық қоныс салған, оны Сан-Гил де Буэна-Виста деп атады. Гонсалес Сан-Гил-де-Буэна-Вистада Франсиско Рикельме басқаруына бірнеше адамын қалдырып, Гондурас жағалауымен шығысқа қарай қайтып келді. Сан-Гилдегі отарлаушылар сәттілікке жете алмады, сондықтан жақын арада жайлырақ жер іздеуге шықты. Олар Дульсе өзенінің сағасына жақын орналасқан маңызды жергілікті Нито қаласына қоныстанды. Доминикан миссионерлері 16 ғасырдың ортасында Изабал көлінің жағалауындағы Ксоколода орналасты. Ксоколо тұрғындарының әдеттегі сиқыршылықпен айналысуы доминикан миссионерлері арасында жаман даңққа ие болды. 1574 жылға қарай ол Еуропалық экспедициялардың ішкі аймаққа бағытталған ең маңызды тоқтау орны болды және 1630 жылға дейін маңыздылығын сақтап келді, бірақ 1631 жылы тастап кетілді. 1598 жылы Альфонсо Криадо де Кастилья Гватемаланың генерал-капитаны болды. Гондурас жағалауындағы Пуэрто-де-Кабалос қаласының нашар күйі және оның пираттардың қайта-қайта шабуылдарына ұшырауы салдарынан ол Изабал көлін барлау үшін ұшқышты жіберді. Xocolo және Amatique басшылары, испандықтардың әрекеттерінен қорқып, 1604 жылдың сәуірінде Amatique жағалауына 190 Токегуа отбасын қоныстандыруға көндірді. Жаңа қоныс бірден халқының азаюын бастан өткерді, бірақ кейбір дереккөздерде Amatique Toquegua 1613 жылға дейін жойылған деп хабарланса да, 1625 жылы мерседериялық монахтар оларға көмек көрсетуді жалғастырды. 1699 жылға қарай көршілес Токегуа халқы жоғары өлім-жүргімділік және Аматик индейлерімен аралас некелердің нәтижесінде жеке халық ретінде өмір сүрмеді. Осы кезде испандықтар Изабал көлінің солтүстігінде тұратын тәуелсіз (немесе испандықтардың көзқарасы бойынша "жабайы") Мопан Майя халқын бағындыруға шешім қабылдады. Көлдің солтүстік жағалауы құнарлы болғанымен, сол кезде халық азайып қалғандықтан, испандықтар Мопанды солтүстіктегі орманнан оңай бақылай алатын жерге көшіруді жоспарлады. Петеннің Ицасын бағындыру науқаны кезінде испандықтар Мопанды Изабал көлінің солтүстігінде және Аматик орманындағы Чол Майяны шығыста мазалау және көшіру үшін экспедициялар жіберді. Олар көлдің оңтүстік жағалауындағы Сан-Антонио-де-лас-Бодегастың отарлаушы бөлігіне және Сан-Педро-де-Аматикке қоныстанды. 18 ғасырдың екінші жартысына қарай бұл қалалардың жергілікті халқы жоғалып кетті; жергілікті тұрғындар енді толықтай испандықтардан, мулаттардан және басқа да аралас нәсілдік топтардан тұрады, олардың барлығы Изабал көліне кіретін қақпаны күзеткен Кастильо-де-Сан-Фелипе-де-Лара бекінісімен байланысты болды.
Gil González Dávila set out from the Caribbean island of Hispaniola early in 1524, with the intention of exploring the Caribbean coast of Nicaragua. His course took him to the north coast of Honduras. After founding Puerto de Caballos, Gil Gónzalez sailed west along the coast to the Amatique Bay, and founded a Spanish settlement somewhere near the Dulce River, within modern day Guatemala, which he named San Gil de Buena Vista. González left some of his men under the command of Francisco Riquelme at San Gil de Buena Vista, and sailed back east along the coast to Honduras. The colonists at San Gil did not prosper, and soon set out in search of a more hospitable location. They resettled in the important indigenous town of Nito, near the mouth of the Dulce River. The Dominicans established themselves in Xocolo on the shore of Lake Izabal in the mid 16th century. Xocolo became infamous among the Dominican missionaries for the practice of witchcraft by its inhabitants. By 1574 it was the most important staging post for European expeditions into the interior, and it remained important in that role until as late as 1630, although it was abandoned in 1631. In 1598 Alfonso Criado de Castilla became governor of the Captaincy General of Guatemala. Owing to the poor state of Puerto de Caballos on the Honduran coast and its exposure to repeated pirate raids he sent a pilot to scout Lake Izabal. The leaders of Xocolo and Amatique, backed by the threat of Spanish action, persuaded a community of 190 Toquegua to settle on the Amatique coast in April 1604. The new settlement immediately suffered a drop in population, but although the Amatique Toquegua were reported extinct before 1613 in some sources, Mercedarian friars were still attending to them in 1625. By 1699 the neighbouring Toquegua no longer existed as a separate people because of a combination of high mortality and intermarriage with the Amatique Indians. At around this time the Spanish decided on the reduction of the independent (or "wild" from the Spanish point of view) Mopan Maya living to the north of Lake Izabal. The north shore of the lake, although fertile, was by then largely depopulated, therefore the Spanish planned to bring the Mopan out of the forests to the north into an area where they could be more easily controlled. During the campaign to conquer the Itza of Petén, the Spanish sent expeditions to harass and relocate the Mopan north of Lake Izabal and the Chʼol Maya of the Amatique forests to the east. They were resettled in the Colonial reducción of San Antonio de las Bodegas on the south shore of the lake and in San Pedro de Amatique. By the latter half of the 18th century, the indigenous population of these towns had disappeared; the local inhabitants now consisted entirely of Spaniards, mulattos and others of mixed race, all associated with the Castillo de San Felipe de Lara fort guarding the entrance to Lake Izabal.
Петенді жаулап алу
1527 жылдан бастап испандықтар Юкатан түбегінде белсенділік танытып, 1544 жылға қарай қазіргі Мексикадағы Ксоколо-Кампече және Вальядолид қалаларында бірнеше отар және қалалар құрды. Солтүстік майя халқына испандықтардың тигізген әсері – жауапкершіліксіз басқыншылық, жұқпалы аурулардың таралуы және 50 000-ға дейін майя құлдарын сыртқа шығару – көптеген майяларды оңтүстікке қарай, қазіргі Гватемала шекарасындағы Петен-Ица көлі маңындағы Ица тайпасына қосылуға мәжбүр етті. Испандықтар Ица майяларының испандықтарға қарсы күрестің орталығы болғанын біліп, екі жүз жылға жуық уақыт бойы олардың мемлекетін қоршау және сауда жолдарын кесіп тастау саясатын ұстанды. Ица тайпасы осы үздірілмейтін қысымға қарсы тұрып, испандықтардың баяу жылжуына қарсы одақтас ретінде көршілерін тартты. Доминикан миссионерлері 16-шы ғасырдың соңынан 17-шы ғасырға дейін Верапаста және Оңтүстік Петенде белсенді қызмет етіп, зорлық-зомбылықсыз дінге көшуге тырысты, бірақ сәл ғана жетістікке қол жеткізді. 17-шы ғасырда францискандықтар майя халқын бейбіттендіру және христиан дініне өткізу мүмкін емес деген қорытындыға келді, егер Ица тайпасы Петен-Ица көлінде бекініп тұрса. Испандықтар бақылауындағы аумақтардан қашып, Ица тайпасының қорғауына келген босқындардың үздірілмейтін ағыны энкомендаларға ауыр жүк болды. Францискандық миссионерлер осы уақытта Нохпетенге барғанда, Ай Кан Эк және оның майя дін қызметкерлерін дінге көшу уақыты келгеніне сендіру үшін кʼатун болжамдарын өздеріше түсіндіруге тырысты. Бірақ Ица дін қызметкерлері болжамдарды басқаша түсіндірді, сондықтан миссионерлер өмірлерімен құтыла алды. 1695 жылы отаршылдық билік Гватемала провинциясын Юкатанмен байланыстыруға шешім қабылдады, ал гватемалалық әскерлер бірнеше Чʼол қауымдастығын бағындырды, олардың ең маңыздысы – Шығыс Чиапастағы Лакантун өзеніндегі Сакбʼаджлан, қазіргі Мексикада орналасқан, ол Нюэстра Сеньора де Долорес немесе Долорес-дель-Лакандон деп аталды. Францискандық монах Андрес де Авендано 1695 жылы Ица тайпасын жеңудің екінші әрекетін бақылады, Ица патшасын 1696 немесе 1697 жылы басталатын жиырма жылдық майя күнтізбесі циклы Кʼатун 8 Ажавтың Ица тайпасы үшін христиан дінін қабылдауға және Испания патшасын жоғары билеуші ретінде мойындауға арналған дұрыс уақыт екендігіне көндірді. Алайда, Ица тайпасының жергілікті майя жауы болды, олар бұл дінге көшуге қарсылық көрсетті, ал 1696 жылы Авендано өмірімен құтыла алды. Ица тайпасының үздірілмейтін қарсылығы испан отаршылдық билігі үшін үлкен ұятқа айналды, сондықтан Кампечеден әскерлер Нохпетенді біржола басып алу үшін жіберілді.
From 1527 onwards the Spanish were increasingly active in the Yucatán Peninsula, establishing a number of colonies and towns by 1544, Xocolo Campeche and Valladolid in what is now Mexico. The Spanish impact on the northern Maya, encompassing invasion, epidemic diseases and the export of up to 50,000 Maya slaves, caused many Maya to flee southwards to join the Itza around Lake Petén Itzá, within the modern borders of Guatemala. The Spanish were aware that the Itza Maya had become the centre of anti Spanish resistance and engaged in a policy of encircling their kingdom and cutting their trade routes over the course of almost two hundred years. The Itza resisted this steady encroachment by recruiting their neighbours as allies against the slow Spanish advance. Dominican missionaries were active in Verapaz and the southern Petén from the late 16th century through the 17th century, attempting non violent conversion with limited success. In the 17th century the Franciscans came to the conclusion that the pacification and Christian conversion of the Maya would not be possible as long as the Itza held out at Lake Petén Itzá. The constant flow of escapees fleeing the Spanish held territories to find refuge with the Itza was a drain on the encomiendas. The Franciscan missionaries attempted to use their own reinterpretation of the kʼatun prophecies when they visited Nojpetén at this time, to convince the current Aj Kan Ekʼ and his Maya priesthood that the time for conversion had come. But the Itza priesthood interpreted the prophecies differently, and the missionaries were fortunate to escape with their lives. In 1695 the colonial authorities decided to connect the province of Guatemala with Yucatán, and Guatemalan soldiers conquered a number of Chʼol communities, the most important being Sakbʼajlan on the Lacantún River in eastern Chiapas, now in Mexico, which was renamed as Nuestra Señora de Dolores, or Dolores del Lakandon. The Franciscan friar Andrés de Avendaño oversaw a second attempt to overcome the Itza in 1695, convincing the Itza king that the Kʼatun 8 Ajaw, a twenty year Maya calendrical cycle beginning in 1696 or 1697, was the right time for the Itza to finally embrace Christianity and to accept the king of Spain as overlord. However the Itza had local Maya enemies who resisted this conversion, and in 1696 Avendaño was fortunate to escape with his life. The Itza's continued resistance had become a major embarrassment for the Spanish colonial authorities, and soldiers were despatched from Campeche to take Nojpetén once and for all.
Нойпетеннің құлауы
Мартин де Урсуа и Аризменди 1697 жылғы 26 ақпанда Петен-Ица көлінің батыс жағалауына әскерлерімен бірге келді және ол жерде үлкен, ауыр қаруланған, ескекпен жүргізілетін шабуылдық кеме – галеот құрылысын бастады. Ица астанасы 1697 жылғы 13 наурызда су арқылы жасалған қанды шабуылда түсті. Испан бомбалауы салдарынан аралда көптеген адам қаза тапты; көлді жүзіп өтуге тырысқан көптеген майя халқы суға батып қайтыс болды. 1702–1703 жылдары Юкатаннан келген католик дін қызметкерлері Петен-Ица көлінің төңірегінде бірнеше миссиялық қалалар құрды. Сақталған Ица және Ковож тайпаларына жаңа отарлық қалаларға көшуге көндіру және күш қолдану әдістері қолданылды. Осы миссиялық қалалардағы Ковож және Ица басшылары 1704 жылы испан билеушілеріне қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ жақсы жоспарланғанмен, көтеріліс тез басылды. Көтерілістің басшылары жазаланды, ал миссиялық қалалардың көп бөлігі тасталып кетті. 1708 жылға қарай Петеннің орталық бөлігінде 6000-ға жуық майя қалды, ал 1697 жылы бұл көрсеткіш он есеге жоғары болған.
Martín de Ursúa y Arizmendi arrived on the western shore of Lake Petén Itzá with his soldiers on 26 February 1697 and, once there, built a galeota, a large and heavily armed oar powered attack boat. The Itza capital fell in a bloody waterborne assault on 13 March 1697. The Spanish bombardment caused heavy loss of life on the island; many Itza Maya who fled to swim across the lake were killed in the water. Catholic priests from Yucatán founded several mission towns around Lake Petén Itzá in 1702–1703. Surviving Itza and Kowoj were resettled in the new colonial towns by a mixture of persuasion and force. Kowoj and Itza leaders in these mission towns rebelled against their Spanish overlords in 1704, but although well planned, the rebellion was quickly crushed. Its leaders were executed and most of the mission towns were abandoned. By 1708 only about 6,000 Maya remained in central Petén, compared to ten times that number in 1697.
Испандықтардың мұрасы
Испандықтардың жаулап алуының алғашқы соққысынан кейін, ондаған жылдар бойы жергілікті халықтар, одақтастар мен жаулардың барлығы қатты қанауға ұшырады. Азаматтық басқаруды испандар мен олардың ұрпақтары (криоллолар) тікелей басқарды немесе олар қатаң бақылауда ұстады. Католицизмді енгізу мәдени өзгерістердің басты құралы болды және діни синкретизмге алып келді. Мая тайпалары ескі әлемнің мәдени элементтерін толыққанды қабылдады, мысалы, африкалық текті музыкалық аспап – маримба. Ең ірі өзгеріс – Колумбтан бұрынғы экономикалық жүйені жою және оны еуропалық технология мен мал шаруашылығымен алмастыру болды; бұл неолиттік құралдардың орнына темір мен болат құралдарды енгізуді, сондай-ақ аң аулауды ірі қара, шошқа және тауықпен алмастыруды қамтыды. Жаңа егістер де енгізілді, бірақ қант қамысы мен кофе жергілікті еңбекті экономикалық тұрғыдан пайдаланған плантациялардың құрылуына әкелді. Гватемаланың қазіргі халқының 60% майя тайпаларынан тұрады, олар негізінен орталық және батыс таулы аймақтарында шоғырланған. Елдің шығыс бөлігі испандықтардың қарқынды қоныс аударуы мен испаниялық мәдениетке айналуына ұшырады. Кейбір жергілікті элиталар, мысалы, Xajil, отарлық кезеңде белгілі бір дәрежеде мәртебесін сақтап қалды; белгілі Кақчикель ақсүйек отбасы өз аймағының тарихын жазды.
The initial shock of the Spanish conquest was followed by decades of heavy exploitation of the indigenous peoples, allies and foes alike. The civil government was either run directly by the Spanish and their descendants (the criollos) or was tightly controlled by them. The introduction of Catholicism was the main vehicle for cultural change, and resulted in religious syncretism. Old World cultural elements came to be thoroughly adopted by Maya groups, an example being the marimba, a musical instrument of African origin. The greatest change was the sweeping aside of the pre Columbian economic order and its replacement by European technology and livestock; this included the introduction of iron and steel tools to replace Neolithic tools, and of cattle, pigs and chickens that largely replaced the consumption of game. New crops were also introduced; however, sugarcane and coffee led to plantations that economically exploited native labour. Sixty per cent of the modern population of Guatemala is estimated to be Maya, concentrated in the central and western highlands. The eastern portion of the country was the object of intense Spanish migration and hispanicization. Some indigenous elites such as the Xajil did manage to maintain a level of status into the colonial period; a prominent Kaqchikel noble family, they chronicled the history of their region.