Кіріспе
Бургерлер – Шри-Ланкадағы еуразиялық шағын этникалық топ. Олар Цейлонға қоныс аударған португалдықтар, голландтар, британдықтар және басқа да еуропалықтардың ұрпақтары болып табылады. Британ империясы келгенге дейін португалдықтар мен голландтар ғасырлар бойы аралдың теңіз жағалауындағы провинцияларды бақылап келді. 18 ғасырдың соңында Цейлон патшалық колониясы болып құрылғаннан кейін, Нидерландпен байланысы тығыз болған көптеген адамдар кетіп қалды. Дегенмен, айтарлықтай бургер қауымдастығы қалды және көбінесе ағылшын тілін қабылдады.
Burgher people, also known simply as Burghers, are a small Eurasian ethnic group in Sri Lanka descended from Portuguese, Dutch, British and other Europeans who settled in Ceylon. The Portuguese and Dutch had held some of the maritime provinces of the island for centuries before the advent of the British Empire. With the establishment of Ceylon as a crown colony at the end of the 18th century, most of those who retained close ties with the Netherlands departed. However, a significant community of Burghers remained and largely adopted the English language.
Құқықтық анықтама
1883 жылы Цейлонның бас судьясы сэр Ричард Оттли Цейлонда заң шығарушы кеңес құру мақсатымен тағайындалған комиссия алдында берген мәлімдемесінде азаматтарды заң жүзінде анықтады. Бургерлер – әкесі Цейлонда туған және әкесінің тікелей әкелік желісінде кем дегенде бір еуропалық түбірі бар адамдар деп белгіленді, анасының этникалық тегіне немесе әкесінің тарапынан басқа этникалық топтардың болуына қарамастан. Осы анықтамаға сәйкес, бургерлердің тегі көбінесе еуропалық болады (көбінесе португалдық, голландтық және британдық, бірақ кейде неміс, француз немесе орыс тегі де кездеседі).
Тарих
1505 жылы португалдықтар сол кезде еуропалықтар Цейлон деп атаған жерге келді. Португалия әскери-теңіз флотында әйелдер болмағандықтан, португалдық теңізшілер жергілікті сингаль және тамил әйелдеріне үйленді. Португалдықтар осы әдетті қолдады. Голландтықтар 1602 жылы Канди патшалығымен алғашқы сауда келісімін жасады. 1640 жылдан бастап Голландтық Шығыс Үндістан компаниясы (VOC) («Vereenigde Oost Indische Compagnie» немесе Біріккен Шығыс Үндістан компаниясы) губернатор тағайындап, 1658 жылы соңғы португалдықтар қуылғанға дейін португалдықтардан көбірек бекіністерді басып алды. Дегенмен, олар португалдық еврей (марран) тегінен және португал-сингальдық әр текті азаматтары бар бірнеше адамдарға қалуға рұқсат берді. Португалдық есімдері бар адамдардың көпшілігі жергілікті халықты португалдықтарға жұмыс істеуге мәжбүрлеудің нәтижесінде туындады. Сәйкесінше, португалдық есімдері бар бургерлердің көпшілігі сингальдық текті, ал өте аз бөлігі португалдық немесе аралас португал-сингальдық текті болады. Португалдық еврейлердің тегін олардың тегі арқылы анықтауға болады. Португалдық тегі бар еуразиялықтардың көпшілігі сингаль және голланд, британ, неміс және/немесе басқа еуропалық текті. Голландтық кезеңде Голландтың барлық отарлық операцияларын VOC бақылады. Осы кезеңдегі барлық бургерлер VOC қызметкерлері болды. VOC тек голланд азаматтарын ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік Нидерланды, неміс мемлекеттері, Дания және Австриядан келген сарбаздарды да жұмысқа алды. Сондықтан көптеген голланд бургерлік әулеттерде осы елдердің ата-бабаларын табу жиі кездеседі. «Бургер» термині голланд тіліндегі «burger» сөзінен шыққан, ол «азамат» немесе «қала тұрғыны» деген мағынаны білдіреді және француз тіліндегі «bourgeois» және ағылшын тіліндегі «burgess» сөздерімен байланысты. Осы кезде Еуропада аристократтар мен шаруалар емес, орта тап пайда болды. Олар саудагерлер мен кәсіпкерлер, қалаларда тұратын және еркін азаматтар саналды. Еуропада оларды бургерлер деп атады және олар бизнес мүмкіндіктерін кеңейту үшін колонияларға көшіп келуге ынталандырылды. Голландтық Цейлонда еуропалық текті екі топ болды: VOC-тан жалақы алатын және Компания қызметкерлері (яғни қызметкерлер) деп аталатын, және өз еркімен көшіп келгендер. Соңғылары Цейлонда бургерлер деп емес, олардың дәрежесі, лауазымы немесе мәртебесі бойынша танылды. Британдық билік кезінде британдықтар оларды «Голланд бургерлері» деп атады және Цейлонда тұратын еуропалықтардың көпшілігін құрады. «Голланд бургерлері» қауымдастығы өз жетістіктерін мақтан тұтып, еуропалық тегін бағалады. Әулеттік тарихты жазу үшін бірнеше голланд бургерлік одақ журналдары құрылды. Олардың шығу тегі тек голланд емес, сонымен қатар неміс, венгр, итальян, француз, швед, британ және португалдық сияқты басқа еуропалық текті және сингальдық әулеттер де болды. 1796 жылы британдықтар билікті алған кезде көптеген VOC қызметкерлері кетіп қалды. Алайда, көптеген аралас нәсілділер қалуды жөн көрді. Кейбіреулері VOC штаб-пәтері болған Батавияға кетті. Шамамен 900 отбасы, олардың ішінде еркін азаматтар мен Голландтық Шығыс Үндістан компаниясының қызметкерлері де бар, Цейлонда қалуға шешім қабылдады. Олардың қалуына рұқсат берудің шарты – олар Сейлонды қайта басып алуға тырысқан жағдайда адал болып қалатындарын және дезертирлік жасамасақ кепілдік беретін капитуляция шартына қол қоюы керек болды. Цейлонда қалған әрбір бургер осы келісімге қол қойды, оны олардың ұрпақтары өз тегін анықтау үшін жиі пайдаланады. 1796 жылы Цейлонда тұратын 900 «Голланд бургері» отбасы Коломбо, Галле, Матара және Джаффна қалаларында шоғырланды. Бургерлердің қатарында швейцариялық де Мерон полкінің швейцариялық сарбаздары да болды, ол VOC-мен жұмыс істеген швейцариялық жалдамалы әскер тобы еді. Еуропадағы дипломатиялық келіссөздерде граф де Мерон британдықтарға адал болуге ант берді, оның орнына ол төленбеген жалақысын және әскери ақпаратты алды. Бұл британдықтарға Цейлонның бекіністері туралы толық ақпарат алуға және 1796 жылға дейін Цейлон гарнизонының санын азайтуға мүмкіндік берді. Де Мерон полкі Цейлон аралында және Оңтүстік Африкада британдықтармен орнаған қарым-қатынастарға байланысты голландтықтармен күресуден бас тартты. 1796 жылдан кейін де Мерон полкінің мүшелері Цейлонда қалды, ал полк Үндістанда және кейін Канадада соғысып, өзін ерекшелендірді.
Демография
1981 жылғы халық санағы бойынша, Шри-Ланкадағы бургерлердің саны 39 374 адамды құрады, бұл жалпы халықтың шамамен 0,2% -ы. Бургерлер ең көп шоғырланған аймақтар – Коломбо (0,72%) және Гампаха (0,5%). Тринкомали мен Баттикалоада да маңызды қауымдастықтар бар, олардың саны шамамен 20 000 адамды құрайды. Бургерлердің ұрпақтары бүкіл әлемге тараған. Ван Дорт (немесе Вандорт түрі) тегі бар отбасылар голланд тегінен шыққан.
Тіл
Қазіргі уақытта бургерлер көбінесе сингал тілінде сөйлейді. 20-шы ғасырдың басына дейін көптеген бургерлер ағылшын және Шри-Ланка португал креол тілінде сөйледі, тіпті голланд тегінен шыққандар да. Португал креол тілі Шри-Ланкамен сауда және байланыс тілі болған. Қазір бұл тілде тек Тринкoмали және Баттикалоа жағалау қалаларының кейбір бөліктерінде ғана сөйлейді. Лексикасының көп бөлігі португал тілінен алынса да, грамматикасы тамил және сингал тілдеріне негізделген. Бургерлер Шри-Ланканың қай жерінде тұрса, соған байланысты ағылшын және/немесе тамил тілдерін де білуі мүмкін. 2012 жылғы халық санауы бойынша, 73,6% немесе 24 412 бургер ағылшын тілін, ал 38,4% немесе 12 738 бургер тамил тілін білген.
Мәдениет
Бургерлер мәдениеті – Шығыс пен Батыстың үйлесімі, олардың тегін көрсетеді. Олар Шри-Ланкадағы этностың арасында ең еуропалық топ болып саналады. Көбінесе заманауи киім киеді, бірақ ер адамның саронг, ал әйелдің сари кигенін көру де жиі кездеседі. Бургерлер мәдениетінің бірнеше элементтері Шри-Ланкадағы басқа этностардың мәдениетіне сіңіп кеткен. Мысалы, 16 ғасырдағы Португалия музыкасынан бастау алған бейла музыкасы, сингал музыкасының ағымына енген. Бургер әйелдерінің үй шаруасында айналысқан кездегі әуесқойлық ретінде бастаған шына тоқу өнері қазір сингал мәдениетінің де бір бөлігі. Тіпті махаббат торттары, брейдер, қабатты торт (bol fiado), темір печенье (ijzer koekjes), дәмді шарықтар (frikkadels) және лампрайс сияқты тағамдар да Шри-Ланканың ұлттық тағамдарының ажырамас бөлігіне айналды. Бургерлер физикалық тұрғыдан біртекті емес. Ақшыл терілі, сары шашты Бургер де, қара терілі, қара шашты Бургер де болуы мүмкін, сондай-ақ қоңырдан ақшыл қоңырға дейін терісі бар, қара шашты Бургерлер де кездеседі. Бір отбасындағы бір ата-ананың балаларының терісі ақ немесе қара болуы да мүмкін. Бургерлер ортақ этникалық емес, ортақ мәдениетті бөліседі. Бургерлер өздерінің отбасы тарихына қатты қызығушылық танытады. Көптеген ескі Бургер отбасылары "туысқандық кітаптар" (stamboeken) сақтап келген. Бұл кітаптарда тек туған, үйленген және қайтыс болғандар туралы жазбалар ғана емес, сонымен қатар үйді көшіру, аурулар, мектеп жазбалары және тіпті үлкен отбасылық даулар сияқты отбасы тарихындағы маңызды оқиғалар туралы да мәліметтер тіркелген. Голланд Бургерлер одағы көптеген отбасылық әулеттердің көп томдық кітаптарын сақтайды. Жеке отбасыларда олардың отбасылық тегін көрсететін жергілікті еуропалық дәстүрлер де бар. Голланд текті Бургерлер желтоқсан айында Әулие Николай мерекесін тойлайды, ал португалдық еврей текті Бургерлер әйелдің босанғаннан кейін бөлініп тұру уақыты (Левит 12:2-5 қараңыз), Тұңғыш ұлдың құны (Pidyon ha Ben) және қыздың алғашқы айынан кейін тазару ваннасы (taharah) сияқты әдет-ғұрыптарды сақтайды. Соңғы Бургер отбасыларының көпшілігі осы әдет-ғұрыптардың еврей тегінен туындағанын білмейді, сондықтан оларға католиктік сипат берген. (Католик және епископ шіркеулерінде бала туғаннан кейін әйелдердің шіркеуге бару рәсімдері ежелгі заманнан бері бар.) Дегенмен, еврейлікке жатқызылатын кейбір дәстүрлерді тамил және сингал қауымдастықтарынан алынған немесе сақталған мұра ретінде де түсіндіруге болады, олармен көптеген Бургер отбасылары да тегі мен мәдениетін бөліседі. Мысалы, қыздың алғашқы айынан кейін тазару ваннасы – Шри-Ланка мен көршілес Үндістанның тамил және сингал қауымдастықтарының ортақ мәдени ерекшелігі. Сондықтан, Шри-Ланканың кейбір Бургер отбасылары арасында оның кең таралғандығы міндетті түрде еврей тегінен емес. Кейбір сарапшылар Бургерлердің аралас тегі олардың мәдениетін толерантты және ашық еткеніне сенеді. Шри-Ланканың қазіргі өмірінде қауымдық келіспеушіліктер жиі кездеседі, бірақ кейбір Бургерлер басқа этностармен жақсы қарым-қатынас орнату үшін жұмыс істейді. 2001 жылы Бургерлер мұрагерлік қауымдастық, Бургерлер қауымдастығын құрды, штаб-пәтері Коломбодағы Юнион Плейс қаласында орналасқан.