Кіріспе

Брас Кубастың өлімнен кейінгі естеліктері (Memorias Posthumas de Braz Cubas, қазіргі жазу Memórias Póstumas de Brás Cubas), сондай-ақ «Кіші жеңімпаздың епитафиі» деп аударылады, – бразилиялық жазушы Хоаким Мария Мачадо де Ассистің (Рио-де-Жанейро қаласында туған, сол кезде Бразилияның императорлық астанасы) романы. 1881 жылы жарық көрген бұл романның ерекшелігі – қысқа, көшпелі, стилі мен әуені жиі өзгеріп отыратын тараулары. Әдеттегі XIX ғасыр реалистік романдарының айқын және логикалық құрылымынан айырмасы, бұл роман метафораның сюрреалистік тәсілдерін және ойынға толы повествование құрылымын пайдаланады. Роман Бразилиядағы реализм қозғалысының тұңғыш романы саналады.

Контурлық

Романды қайтыс болған Брас Кубас баяндайды. Ол өзінің өмірін қабірден тыс жерден әңгімелейді, жасаған қателіктері мен сәтсіз махаббаттарын айтады. Өлгендігінің арқасында Брас Кубас бразилиялық қоғамды өткір сынға алып, өзінің көңілінің толуын ойлай алады, өкініш сезімсіз және кек алудан қорқып жатпайды. Брас Кубас кітабын былай арнайды: "Менің денеімнің суыған етін бірінші болып жеген құртқа, осы қабірден кейінгі естеліктерді ізгілікпен арнаймын" (сілтемелер жоқ), бұл оның өмірінде кездескен ешбір адамның кітабына лайық еместігін көрсетеді. Кубас өзінің оқиғасын соңынан бастап айтуға шешім қабылдайды (пневмониядан болған өлімі), содан кейін "осы оқиғадағы ең үлкен секірісті" жасап, бала кезінен бастап өмірін баяндайды. Роман Машадо де Ассистің тағы бір туындысы – "Квинкас Борба" романымен байланысты, онда "Естеліктер" романының кейіпкері (романның атына қарамастан, екінші дәрежелі кейіпкер ретінде) кездеседі, ал автордың басқа туындылары тараулардың атауларында қыстырма түрде айтылады. Бұл роман көптеген постмодернист жазушылардың, мысалы Джон Барт немесе Дональд Бартельм, сондай-ақ 20 ғасырдың бразилиялық жазушыларының маңызды ықпалы ретінде есте сақталады.

Сюжет

Автор әңгімені бастамас бұрын кітаптың стилін түсіндіреді, одан соң оның жерлеу рәсімі мен өлім себебі айтылады. "Брас Кубаның палитрасы" – оның соңғы құштарлығы болған, және "адамдар арасында даңққа ие болуына" кепілдік беретін медициналық панацея. Содан кейін ол бала кезіне қайта оралады. Брас – бай, ерке және жаман бала болған. Ол ерте жасынан-ақ өз тілегі орындалмағанда құлдарын ұрып-соғуы, немесе Пруденсио есімді жас құлдың үстінде атқа отырып ойнауы сияқты, бұзық мінезінің белгілерін көрсеткен. Он жеті жасында Брас Кубас Марсела есімді әйелге ғашық болады, бұл махаббат "он бес ай мен он бір конто" созылады және отбасының байлығын түгелдей жоқ етеді. Осы жүрек ауруын ұмыту үшін басты кейіпкер Коимбраға заң оқуға жіберіледі. Бірнеше жыл бойы "практикада романтизмді, теорияда либерализмді" ұстанғаннан кейін, анасының қайтысымен Рио-де-Жанейроға оралады. Ол Евгения есімді қызға ғашық болады, ол Дона Эузебияның қызы, отбасының кедей досы, және туғаннан ақсақ болып дүниеге келеді. Әкесі Консельейро Дутраның қызы Виргилиямен саяси мақсатта үйленуді жоспарлайды. Бірақ Виргилия саяси мансапқа талапкер Лабо Невесқа үйленуді жөн көреді. Брас Кубастың әкесі қайтыс болғаннан кейін, оның және әпкесі Сабинаның күйеуі Котримнің арасында мұраға байланысты жанжал туады. Виргилия, енді үйленген, би кешінде Брас Кубаспен кездеседі және олар арасында тойғақсыз махаббат басталады. Виргилия жүкті болады, бірақ бала дүниеге келмей қайтыс болады. Бұл жағдайды жасыру үшін Брас Кубас Виргилияның бұрынғы тігіншісі Дона Пласидаға пара беріп, Гамбоадағы шағын үйдің иесі болуға көндіреді, ол олардың кездесу орнына айналады. Кубас бала кезіндегі досы Квинкас Борбамен қайта табысады, ол қиын жағдайға түскен еді. Квинкас Кубастың сағатын ұрлап, кейін қайтарады. Ол Кубасқа өзінің философиялық жүйесі – гуманизмді таныстырады. Атақ-даңқ іздеп, Брас Кубас депутат болады. Лабо Невес провинцияның губернаторы болып тағайындалады және Виргилиямен бірге солтүстікке кетеді, осылайша олардың қарым-қатынасы аяқталады. Сабина Брас Кубасқа Котримнің 19 жасар қызы Нха Лолоны әйел ретінде табады, бірақ ол сары қызылшадан қайтыс болады, ал Брас Кубас өмір бойы үйленбеуге бейім болады. Ол мемлекеттік министр болуға және оппозициялық газет құруға тырысады, бірақ сәтсіздікке ұшырайды. Квинкас Борбаның есі дұрыс емес екенін көрсететін белгілер пайда болады. Қартайған Виргилия одан кедей Дона Пласидаға көмектесуін сұрайды, ол кейін қайтыс болады. Лабо Невес, Марсела және Квинкас Борба да қайтыс болады. Евгения кедейлікке түседі. Оның даңққа жетуге жасаған соңғы әрекеті – "Брас Кубаның палитрасы", барлық ауруды емдейтін дәрі. Алайда, өз жобасымен айналысу үшін сыртқа шыққанда, жаңбырға ұшырап, пневмонияға шалдығады, нәтижесінде 64 жасында қайтыс болады. Виргилия ұлымен бірге оның өлім төсегіне келеді. Өлгеннен кейін ол өмірін кері баяндай бастайды, соның нәтижесінде балалары болмағандықтан өмірінің сәл оң болғанына көз жеткізеді, себебі ол "ауыр мұра қалдырмады".

Брас Кубастың философиясы

Кубас өмірін есептеу тәсілімен қарастырады, ешқандай жақсы немесе жаман жақтарын таба алмайды; бірақ ол бала тумағандықтан, өмірдің "қайғысын" әрі жалғастырмағанын түсінеді. Осы себепті ол өмірін сәтті деп есептейді. Ассис еңбегін 1881 жылы жариялаған, ал оған әсер еткен – неміс философы Артур Шопенгауэрдің философиясы, оның философиялық шедеврi "Ерiк ретiнде әлем және оның бейнеленуi" алғаш рет 1818 жылы жарық көрген. Шопенгауэрдің роман философиясына тигізген әсері, Кубастың жәндіктердi сипаттауы мен жануарларға деген қатынасын салыстырғанда күмәнсіз, бұл Шопенгауэрдiң философиялық көзқарасының ерекшелiгi; Шопенгауэр өз жазбаларында философиялық шындықты көрсету үшiн жануарлар әлемiнен мысалдар келтіредi (әсiресе, Австралиялық бұқа құмырсқасы). Ассистің Шопенгауэр философиясына жасаған сілтемесі де "формальды": "Өлiмнен кейiнгi естелiктер" кітабының тарау құрылымы Шопенгауэрдiң "Ерiк ретiнде әлем және оның бейнеленуi" кітабының құрылымын қайталап көрсетедi; романның "Брас Кубас" әдiсi, атап айтқанда, алдыңғы тараулардағы оқиғаларды тарау нөмiрiмен атау амалы – еліктеу болып табылады. Шопенгауэрдi көбiне пессимистердiң "патшасы" немесе "күңке философы" деп атайды; оның көзқарасы буддизммен тығыз байланысты. Ассис Бразилия әдебиетiнде кең таралған позитивизмдi сынға алу үшiн философиялық теория жасағанын атап өту қажет. Бұл теорияны Кинкас Борба, Брас Кубастың досы, өлер алдында ақылдан адасқан, өз кітаптарында жасаған. Осылайша, Ассис қазiргi философиялық теорияларды қатаң сынға алып, оларға тек ақылсыз адамдар ғана сенедi деп көрсетедi. Гуманизм – бұл Гуманитасқа сену, ол Борбаның айтуынша, "барлық адамдарда тең үлес етiлген адамның қағидасы". Сондықтан, егер барлық адамдар тең Гуманитас болса, қылмыскердi өлтiруге сотталған адамды өлтiру – "Humanitas Humanitas заңдарын бұзғаны үшін Humanitas-ты түзетедi". Қызғаныш – "Humanitas үшiн Humanitas-қа қарсы күресетiн құрмет", және осылайша "соғыс адамзаттың ұлы қызметi болғандықтан, барлық жанжалшыл сезiмдер бақытқа ең лайықты. Осыдан мен: "Қызғаныш – жақсы қасиет" деген қорытындыға келдім". Егер қызғаныш – жақсылық болса, онда цинизм, мақтанқорлық және өзiмшiлдiк заңды болып саналады. Ассис, тапқырлықпен, қызғаныш оң жаққа бұрылғанын көрсеттi, дәл сол сияқты көптеген теориялар бүгiнгi күндегi көзбен қарағанда анық абсурдты "дәлелдей алады".

Қабылдау

The Guardian газетінде жазылған мақалада Вуди Аллен бұл туындыны өзінің сүйікті туындыларының бірі деп атады. Ол газетке берген сұхбатында былай деді: "Нью-Йорк Таймс" газетінде Парул Сехгал кітаптың жаңа аудармамен жаңа басылымын мақтап, оның ирониясы мен тартымдылығын да жоғары бағалады, сонымен қатар оқырмандарға "Бұл жылы жарық көрген ең заманауи, ең таңғажайып авангардтық роман 1881 жылы жарық көрген болуы мүмкін бе?" деп сұрақ қойды. Сол 2020 жылғы басылымда The New Yorker журналынан Дейв Эггерс кітапты "ең өткір, ең ойыншыл, сондықтан да ең жанды және уақытқа бағынбаған кітаптардың бірі" деп сипаттады.

Аудармалар

Көп аудармалар жасалған. Алғаш рет 1952 жылы Уильям Л. Гроссман оны "Шағын жеңімпаздың эпитафиясы" деген атпен ағылшын тіліне аударған. 1997 жылы Грегори Рабасса "Брас Кубастың өлімнен кейінгі естеліктері" деп аударды. 2020 жылы Флора Томсон ДеВэо (Penguin Classics) және Маргарет Джулл Коста мен Робин Паттерсон (Liveright) авторлары екі жаңа аударма жасады. "Нью-Йорк таймс" газеті Жулл Коста мен Паттерсонның аудармасын "ең жақсы аударма" деп атады (Парул Сехгал, "Нью-Йорк таймс").