Делі Сұлтандығындағы Халжи әулетінің шығу тегі

Кіріспе

1290–1320 жылдар аралығында Дели сұлтандығының түркі-афған Халджи әулеті, 1290 мен 1320 жылдар аралығында Делиде орталасатын Халджи немесе Хилджи әулеті.

Халджи немесе Хилджи әулеті Дели сұлтандығын билеген екінші әулет болды және шамамен үш онжылдық бойы, 1290-1320 жылдар аралығында Үнді субконтинентінің кең аумағын қамтыды. Оны Жалал-уддин Фирүз Халджи құрған.

Шығу тегі

Халджи әулеті түркі-афған тегінен тараған, ал олардың ата-бабалары халадждар түркі халқы болған деп есептеледі. Олар 660 жылға дейін Орталық Азиядан Хундар мен Хефталиттермен бірге қазіргі Ауғанстанның оңтүстік және шығыс аймақтарына көшіп келген. Олар Кабул аймағын буддалық түркі шахилері ретінде басқарған. Р.С. Чуарасияның сөзіне сәйкес, халжилер афғандықтардың көптеген әдет-ғұрыптарын сіңіріп алған және Дели сұлтандығының түркі ақсүйектері оларды афғандар ретінде қарастырған. Олар тіпті Халджи революциясынан кейін Джалал-уд-диннің Дели тағына отыруына қарсы шыққан. "Исламның жаңа Кембридж тарихында" 13 ғасырда халжилер түркілерден өзге халық ретінде қарастырылған. "Халджи революциясы" – түрік билеуші элитасынан билікті түрік емес топқа беру болды. Дегенмен, Андре Винк халжилердің түркіленген топ және Кушан, Хефталиттер және сактар сияқты ертедегі үнді-еуропалық көшпелілердің қалдықтары болғанын, кейіннен олар афғандармен біріккенін айтады. Ол сондай-ақ, "сол кезде оларды түрік немесе моңғол деп санамаған. Заманауи тарихшылар халжилерді түріктерден аңғартпай айырады" дейді. Дьерфердің сөзіне қарағанда, халадждар түркіленген соғдилер болған. Бұл халадждар кейіннен афғандануға ұшырады және олардың Гилзай/Гилжи пуштундарының ата-бабалары деп есептеледі. С.Е. Босворттың пікірінше, Ауғанстандағы пуштундардың көпшілігін құрайтын гылзайлар – пуштундарға халадждардың ассимиляциялануының нәтижесі. 10-13 ғасырлар аралығында кейбір дереккөздерде халадж халқы түркі халқы ретінде көрсетілсе, ал кейбіреулері көрсетпейді. Минорский халадж тайпасының ерте тарихының түсініксіз екенін және халадж есімінің кімге тиесілі екенін әлі дәлелдеу қажет екенін айтады. Махмуд әл-Қашғари (11 ғасыр) халадждарды оғыз түркі тайпаларының қатарына жатқызбайды, бірақ оларды оғыз түркімендерінің қатарына қосады (түркімен "түрік сияқты" деген мағынаны білдіреді). Қашғари халадждар түрік тайпаларының түпкілікті тобына жатпайтынын, бірақ олармен байланыста болғанын және сондықтан тіл мен киімде "түріктерге ұқсайтынын" ойлады. Мұхаммед ибн Нажиб Бакранның "Жахан нама" кітабында оларды түркілер деп нақты сипаттаған, бірақ олардың терісінің түріктерге қарағанда қараңғырақ болғанын және тілдері ерекше диалектке айналу үшін жеткілікті өзгерістерге ұшырағанын атап өткен. Алайда, "Жахан нама" оларды В. Минорский қорытындылаған халадж диалектісінде сөйлейтін тілдік өзгеріске ұшыраған "түрік тайпасы" деп сипаттайды.

The Khalji dynasty was of Turko Afghan origin whose ancestors, the Khalaj, are said to have been initially a Turkic people who migrated together with the Hunas and Hephthalites from Central Asia, into the southern and eastern regions of modern day Afghanistan as early as 660 CE, where they ruled the region of Kabul as the Buddhist Turk Shahis. According to R. S. Chaurasia, the Khaljis slowly inherited many Afghan habits and customs, and that they were treated as Afghans by the Turkic nobles of the Delhi Sultanate. Even to the point where Turkic nobles in the Delhi Sultanate opposed Jalal ud din's ascension to the throne of Delhi after the Khalji Revolution. According to The New Cambridge History of Islam in the thirteenth century the Khalji were regarded as a separate people distinct from the Turks. The so called “Khalji revolution” was the transfer of power from a Turkish ruling elite to a non Turkish one. André Wink however, states that Khaljis were a Turkicized group and remnants of early Indo European nomads such as Kushans, Hephthalites, and Sakas who later merged with the Afghans. Also, stating that "at that time they were not perceived as Turks or Mongols. Contemporary historians clearly distinguish the Khaljis from the Turks" The Khalaj are, according to Doerfer, perhaps of Sogdians who were Turkicized. These Khalaj were later Afghanized and are believed to be the ancestors of Ghilzai/Ghilji Pashtuns. According to C. E. Bosworth, the Ghilzai, who make up the majority of the Pashtuns in Afghanistan, are the modern result of the Khalaj assimilation into the Pashtuns. Between the 10th and 13th centuries, some sources refer to the Khalaj people as of Turkic, but some others do not. Minorsky argues that the early history of the Khalaj tribe is obscure and adds that the identity of the name Khalaj is still to be proved. Mahmud al Kashgari (11th century) does not include the Khalaj among the Oghuz Turkic tribes, but includes them among the Oghuz Turkman (where Turkman meant "Like the Turks") tribes. Kashgari felt the Khalaj did not belong to the original stock of Turkish tribes but had associated with them and therefore, in language and dress, often appeared "like Turks". Muhammad ibn Najib Bakran's Jahan nama explicitly describes them as Turkic, although he notes that their complexion had become darker (compared to the Turks) and their language had undergone enough alterations to become a distinct dialect. However, the Jahan nama describes them as "tribe of Turks" going through a language shift, speaking the Khalaj dialect, which was summarized by V. Minorsky.

Жалал-уд-дин Халджи

Халжилер Делінің мамлюк әулетінің вассалдары болды және мұсылман ақсүйектерінің кішігірім бөлігі ретінде Делі сұлтаны, Гияс уд-дин Балбанға қызмет етті. Түрік елінің соңғы ірі билеушісі Балбан, өзінің мойынсұнбаған түрік офицерлері үстінен билік күресінде, "Қырық" әскерінің күшін жойды. Бірақ бұл, түрік еместердің билігіне қарсы тұрған ақсүйектердің түрік бірлігіне жанама түрде зиян келтірді. Бұл оларды қастандықтар арқылы билікті басып алған Халжи фракциясының ықпалына сезімтал қылды. Мамлюк офицерлері бірінен соң бірі өлтірілді, ал түркі мамлюк әулетінің соңғы билеушісі, 17 жасар Муиз уд-дин Қайқабад, Жалал уд-дин Фируз Халжи жасаған, "Халжи революциясы" деп аталатын төңкеріс кезінде Кайлу-гери сарайында қаза тапты. Өзінің билікке келу кезінде шамамен 70 жаста болған Жалалуддин Фируз Халжи, жалпы халық арасында жұмсақ мінезді, қарапайым және мейірімді монарх ретінде танымал болды. Жалалуддин түрік ақсүйектерінің қарсылығын жеңіп, 1290 жылдың қаңтарында Делі тағына отырды. Жалал уд-диннің билігіне барлығы келіспеді: оның алты жылдық билігі (1290–96) кезінде Балбанның жүрегі ауыр туысы, оның билікке келуіне және мамлюк әулетіне қызмет еткен ақсүйектер мен қолбасшыларды ысырап етуіне байланысты көтеріліс жасады. Жалал уд-дин көтерілісті басып, бірнеше қолбасшыларды жазалап өлімге кесті, содан кейін Рантамбхорға қарсы сәтсіз жорыққа шықты. Жалал уд-дин Делі маңындағы Килохридегі ауған анклавын өзінің де-факто астанасы ретінде пайдаланды.

Алауддин Халжи

Алаудин Халжи – Жалал уд-диннің немере інісі және күйеу баласы. Ол Декан түбегіне және Махараштра штатының сол кездегі астанасы Деогириге шабуыл жасап, олардың қазынасын тонады. 1296 жылы Делиге оралып, Жалал уд-динді өлтіріп, сұлтандық билікті өз қолына алды. Ол өзінің одақтастары ретінде Зафар хан (соғыс министрі), Нусрат хан (Делидің уәзірі), Айн әл-Мулк Мултани, Малик Кафур, Малик Туглак және Малик Найк (ат шебері) тағайындады. Билік етуінің басында Жаран Манжур шайқасында (1298) моңғолдардың ірі шабуылын жеңді. Бұл жеңіс Алаудиннің билігі мен беделін нығайтып, Дели тағында оның орнын бекітті. Гуджараттың сауда портына жол ашу үшін Айн әл-Мулк Мултаниді Парамараның Малва патшалығын жаулап алуға жіберді. Оның Раи үлкен Раджпут әскерімен қорғанысқа келді, бірақ ол провинцияның губернаторы болған Мултаниден жеңілді. 1299 жылы Нусрат хан Гуджаратты басып алуға жіберілді, ол ондағы Соланки патшасын жеңді. Нусрат хан оның маңызды қалаларын тонады, сондай-ақ XII ғасырда қайта салынған әйгілі Сомнат ғибадатханасын қиратты. Осы жерде Нусрат хан кейін әскери генерал болған Малик Кафурды тұтқынға алды. Алаудин Дели сұлтандығын Оңтүстік Үндістанға кеңейтуді жалғастырды, Малик Кафур және Хусрав хан сияқты генералдардың көмегімен жеңілгендерден үлкен соғыс олжасын (анватан) жинады. Оның қолбасшылары жаулап алынған патшалықтардан соғыс олжасын жинап, хан қазынасына соғыс олжасының бестен бірін (хумс) төледі, бұл Халжи билігін нығайтуға көмектесті. Алаудин Халжи 20 жыл билік жүргізді. Ол Раджпутананы жаулап алды, Жайсалмер (1299), Рантамбор (1301), Читторгарх (1303), Малва (1305) штаттарына шабуыл жасап, басып алды. Ол сондай-ақ Гуджаратты жаулап алды және оңтүстіктегі шабуылдары кезінде Девагиридің бай мемлекетін тонады. Ол екі моңғол шабуылына да тойтарыс берді. Алаудин соғыстан кейін шабуылға ұшыраған патшалықтарға қатыгездікпен қарағанымен де танымал болды. Тарихшылар оны тиран деп сипаттайды, себебі Алаудин Халжи өзінің билігіне қауіп төндіретін деп күдіктенген кез келген адамды, сондай-ақ олардың отбасының әйелдері мен балаларын өлтірді. 1298 жылы, көтеріліс қаупі болғандықтан, Дели маңында ислам дінін қабылдаған 15 000 мен 30 000 аралығындағы адам бір күні ішінде қырғынға ұшырады. Ол 1299–1300 жылдары өзінің отбасы мүшелері мен немерелерін бүлік шығаруға тырысқан деп күдіктенгеннен кейін, алдымен олардың көздерін жойып, содан кейін басын шапты.

Alauddin Khalji was the nephew and son in law of Jalal ud din. He raided the Deccan peninsula and Deogiri then the capital of the state of Maharashtra, looting their treasure. He returned to Delhi in 1296, murdered Jalal ud din and assumed power as Sultan. He would appoint his allies such as Zafar Khan (Minister of War), Nusrat Khan (Wazir of Delhi), Ayn al Mulk Multani, Malik Kafur, Malik Tughlaq, and Malik Nayk (Master of the Horse). At the beginning of his reign, defeated a major Mongol invasion, at the Battle of Jaran Manjur (1298). The victory consolidated Alauddin's power and prestige, thus stabilizing his position on the throne of Delhi. To secure a route to Gujarat's trading ports, Ayn al Mulk Multani was sent to conquer the Paramara kingdom of Malwa. Its Rai defended it with a large Rajput army, but he was defeated by Multani who became the governor of the province. Then in 1299 Nusrat Khan was sent to conquer Gujarat itself, where he defeated its Solanki king. Nusrat Khan plundered its chief cities and sacked its temples, such as the famous temple of Somnath which had been rebuilt in the twelfth century. It was here where Nusrat Khan captured Malik Kafur who would later become a military general. Alauddin continued expanding Delhi Sultanate into South India, with the help of generals such as Malik Kafur and Khusraw Khan, collecting large war booty (Anwatan) from those they defeated. His commanders collected war spoils from conquered kingdoms and paid khums (one fifth) on ghanima (booty collected during war) to Sultan's treasury, which helped strengthen the Khalji rule. Alauddin Khalji reigned for 20 years. He conquered Rajputana, attacking and seizing the states of Jaisalmer (1299), Ranthambhor (1301), Chittorgarh (1303), Malwa(1305), he also conquered Gujarat and plundered the wealthy state of Devagiri during his raids in the south. He also withstood two Mongol raids. Alauddin was also known for his cruelty against attacked kingdoms after wars. Historians note him as a tyrant, and that anyone Alauddin Khalji suspected of being a threat to this power was killed, along with the women and children of that family. In 1298, between 15,000 and 30,000 people near Delhi, who had recently converted to Islam, were slaughtered in a single day, due to fears of an uprising. He also killed his own family members and nephews, in 1299–1300, after he suspected them of rebellion, by first gouging out their eyes and then beheading them.

Соңғы халжи сұлтандары

Алаудин Халжи 1316 жылғы қаңтарда қайтыс болды. Одан кейін сұлтандық хаосқа, төңкеріске және өлтірістерге толы кезеңді бастан кешірді. Мәлік Кафур сұлтан болды, бірақ әмірлердің қолдауына ие болмады және бірнеше айдан кейін өлтірілді. Мәлік Кафурдың өлімінен кейінгі үш жылдың ішінде тағы үш сұлтан билікке күшпен келді немесе төңкеріс кезінде қаза тапты. Біріншіден, әмірлер алты жасар Шиһабуддин Омарды сұлтан, ал оның жасөспірім інісі Құтб уд-Дин Мұбарак Шаһты регент етіп тағайындады. Құтб кіші інісін өлтіріп, өзін сұлтан деп жариялады; әмірлер мен Мәлік руының адалдығын қамтамасыз ету үшін ол Гази Маликке Пенджаб армиясының қолбасшысы лауазымын ұсынды. Басқаларына түрлі лауазымдар мен өлім жазасы арасында таңдау жасалды. Өз атынан төрт жылға жетпей билік еткен Мұбарак Шаһ 1320 жылы өзінің генералы Хусрав Ханнан өлтірілді. Әмірлер Гази Маликті, ол әлі де Пенджаб армиясының қолбасшысы болған, төңкеріс жасауға көндірді. Гази Малик әскерлері Делиге шабуыл жасап, Хусрав Ханды тұтқынға алып, басын шапты. Сұлтан болғаннан кейін Гази Малик өзін Ғиясуддин Туғлақ деп атады, осылайша Туғлақ әулетінің алғашқы билеушісі болды. Ол сондай-ақ Делидегі кіріс жинаушыларына, жергілікті мұсылман жагирдарларымен, хуттармен, муқаддимдермен, чоудхарилермен және заминдармен бірге, шаруалар өндірген өнімнің жартысын күшпен алып, астық қоймаларын толтыру үшін тұрған егіске салық салуға бұйрық берді. Оның қызметкерлері ауылдық салық жинауға жауапты делдалдарды ұрып-соғып, салық төлеуді міндеттеді. Сонымен қатар, Алауддин Халжи өзінің "сарайдағы даналарынан" жалғыз халықты кедейлікке түсіру және оларды байлықтан және бүлікке себеп болатын кез келген мүліктен айыру үшін "ережелер мен ережелерді" жасауды талап етті. Сондықтан, Кулке мен Роттермунд айтуынша, "әркім күнкөріспен айналысып, ешкім бүлік туралы ойлай алмады". Бұл манди ережелерін бұзғандарға қатысты қатты жазалар қолданылды, мысалы, олардың дене мүшелерін кесіп тастау. Уақыт өте келе, шаруалар егіншілікті тастап, күнкөріс үшін жеңіл шаруашылыққа көшті, Солтүстік Үндістанда азық-түлікпен қамтамасыз ету нашарлады, тапшылық көбейді және Дели сұлтандығында ашаршылықтың ұзақ мерзімді кезеңдері күшейді. Осы ашаршылықтар кезінде Халжидің сұлтандық астық қоймалары мен бағаны бақылаумен жұмыс істейтін көтерме сауда жүйесі армиясының, сарай шенеуніктерінің және Делидегі қалалық халқының жеткілікті тамақпен қамтамасыз етілді. Халжи енгізген бағаны бақылау бағаны төмендетті, бірақ сонымен қатар жалақыны төмендетіп, қарапайым халықтың төмен бағадан пайда көруіне мүмкіндік бермеді. Алауддин Халжидің қайтысынан кейін бағаны бақылау жүйесі күйреп, бірнеше жылдың ішінде әртүрлі ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы мен жалақы екі еседен төрт есеге дейін өсті. Әскери жағынан алғанда, тарихшылар Хилжи әулеті кезінде сұлтандықтың тұрақты армиясы 300 000-400 000 атты әскерден және 2500-3000 соғыс пілінен тұрғанын айтады. Бұл оның ізбасары Туғлақ әулеті құраған армиядан кем, оның құрамында 500 мың атты әскер болды. Халжи және кейінгі исламдық әулеттер кезінде Үндістандағы құлдыққа екі топ адам кірді: әскери науқандар кезінде ұсталғандар және салық төлеуден бас тартқандар. Құлдық және құлдықтағы еңбек институты Халжи әулеті кезінде кеңінен таралды; ер құлдар банда, кайд, гулам немесе бурда деп аталатын, ал әйел құлдар банди, каниз немесе лаунди деп аталатын.

Alauddin Khalji died in January 1316. Thereafter, the sultanate witnessed chaos, coup and succession of assassinations. Malik Kafur became the sultan but lacked support from the amirs and was killed within a few months. Over the next three years following Malik Kafur's death, another three sultans assumed power violently and/or were killed in coups. First, the amirs installed a six year old named Shihab ud din Omar as sultan and his teenage brother, Qutb ud din Mubarak Shah, as regent. Qutb killed his younger brother and appointed himself sultan; to win over the loyalty of the amirs and the Malik clan he offered Ghazi Malik the position of army commander in the Punjab. Others were given a choice between various offices and death. After ruling in his own name for less than four years, Mubarak Shah was murdered in 1320 by one of his generals, Khusraw Khan. Amirs persuaded Ghazi Malik, who was still army commander in the Punjab, to lead a coup. Ghazi Malik's forces marched on Delhi, captured Khusraw Khan, and beheaded him. Upon becoming sultan, Ghazi Malik renamed himself Ghiyath al Din Tughluq, becoming the first ruler of the Tughluq dynasty. He also decreed that his Delhi based revenue officers assisted by local Muslim jagirdars, khuts, mukkadims, chaudharis and zamindars seize by force half of all produce any farmer generates, as a tax on standing crop, so as to fill sultanate granaries. His officers enforced tax payment by beating up middlemen responsible for rural tax collection. Furthermore, Alauddin Khalji demanded, state Kulke and Rothermund, from his "wise men in the court" to create "rules and regulations in order to grind down the common man, so as to reduce them to abject poverty and deprive them of wealth and any form of surplus property that could foster a rebellion; Henceforth, state Kulke and Rothermund, "everybody was busy with earning a living so that nobody could even think of rebellion." Those found violating these mandi rules were severely punished, such as by cutting out their flesh. Over time, farmers quit farming for income and shifted to subsistence farming, the general food supply worsened in north India, shortages increased and Delhi Sultanate witnessed increasingly worse and extended periods of famines. During these famines, Khalji's sultanate granaries and wholesale mandi system with price controls ensured sufficient food for his army, court officials and the urban population in Delhi. Price controls instituted by Khalji reduced prices, but also lowered wages to a point where ordinary people did not benefit from the low prices. The price control system collapsed shortly after the death of Alauddin Khalji, with prices of various agriculture products and wages doubling to quadrupling within a few years. Regarding the military, historians states the standing army of sultanate during Khilji dynasty consist of 300,000 400,000 horse cavalry and 2500 3000 war elephant. Which is less than its successor state, the Tughlaq dynasty whose fielding to 500,000 horse cavalry in their force. Slavery in India during the Khalji dynasty, and later Islamic dynasties, included two groups of people persons seized during military campaigns, and people who defaulted on their taxes. The institution of slavery and bondage labor became pervasive during the Khalji dynasty; male slaves were referred to as banda, qaid, ghulam, or burdah, while female slaves were called bandi, kaniz or laundi.

Сәулет

Алауддин Халжиге ертедегі Үнді-Мұхаммедтік сәулет өнерінің негізін салу және Туғлак әулеті кезінде гүлденген құрылыс науқаны еңбек етеді. Халджи әулеті тұсында салынған еңбектердің ішінде Құтб кешенінің оңтүстік қақпасы – Алай Дарваза, Рапридегі Идга және Делидегі Джамат Хана мешіті бар. 1311 жылы аяқталған Алай Дарваза 1993 жылы Құтб-Минар және оның ескерткіштері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. Ескерткіштердегі парсы-араб жазулары Халджи әулеті дәуірімен байланыстырылған.