Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Парамара патшасы (шамамен 1010–1055) – 11 ғасырдағы Парамара патшасы.
Paramara king (c. 1010–1055)
the 11th century Paramara king
Бхожа (шамамен 1010–1055 ж.б.) – Парамара әулетінен шыққан үнді патшасы. Оның патшалығы Орталық Үндістандағы Малва аймағында орналасқан, астанасы Дара-нагара (қазіргі Дхар) қаласы болған. Бхожа патшалығын кеңейту үшін дерлік барлық көршілерімен соғыс жүргізді, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Гүлденген шағында оның империясы солтүстікте Читтордан бастап, оңтүстікте Жоғарғы Конканға дейін, батыста Сабармати өзенінен шығыста Видишаға дейін созылған. Бхожа ғалымдарға көрсеткен қамқорлығы үшін үнді тарихындағы ең танымал патшалардың біріне айналды. Ол қайтыс болғаннан кейін, әділ және білімді патша ретінде көптеген аңыздарда бейнеленді. Оның айналасындағы аңыздар саны император Викрамадитьяның аңыздарымен салыстыруға болады. Бхожа өнер, әдебиет және ғылымдардың меценаты ретінде белгілі. Санскритті зерттеу орталығы – Бхож-шаланың құрылуы оған байланысты. Ол көп салалы ғалым болған және көптеген тақырыптарды қамтитын бірнеше кітаптың авторы ретінде танылады. Ол көптеген Шива храмдарын салғаны да айтылады, бірақ Бходжпурдағы Бходжешвар храмы (оның құрған қаласы) оған тиесілі деп сенімді түрде айтуға болатын жалғыз ғибадатхана.
Bhoja (reigned c. 1010–1055 CE) was an Indian king from the Paramara dynasty. His kingdom was centered around the Malwa region in central India, where his capital Dhara nagara (modern Dhar) was located. Bhoja fought wars with nearly all his neighbours in attempts to extend his kingdom, with varying degrees of success. At its zenith, his empire extended from Chittor in the north to upper Konkan in the south, and from the Sabarmati River in the west to Vidisha in the east. Because of his patronage to scholars, Bhoja became one of the most celebrated kings in the Indian history. After his death, he came to be featured in several legends as a righteous scholar king. The body of legends clustered around him is comparable to that of the Emperor Vikramaditya. Bhoja is best known as a patron of arts, literature, and sciences. The establishment of the Bhoj Shala, a centre for Sanskrit studies, is attributed to him. He was a polymath, and several books covering a wide range of topics are attributed to him. He is also said to have constructed a large number of Shiva temples, although Bhojeshwar Temple in Bhojpur (a city founded by him) is the only surviving temple that can be ascribed to him with certainty.
Ерте өмір
Бхожаның әкесі және оның ізашары Синдхураджа болды. Бхожа Прабандха бойынша, оның анасының аты Савитри еді. Бхожаның ғалым патша ретіндегі беделі оның бала кезінде жақсы білім алғанын көрсетеді. Бхожа Прабандхада оның қамқорларымен қатар басқа да білімді ғалымдар оқытқаны айтылады. Бхожа Прабандхаға сәйкес, Бхожа өмірінің басында қатыгез бас ауруларына ұшыраған. Уджайын қаласынан келген екі брахман дәрігер моха чурна аталған жансыздандыру ұнтағын қолданып, оны есінен шығарды, бас сүйегін ашып, ісікті алып тастады, содан кейін санживани деп аталатын тағы бір ұнтақпен оның есін қайтарды.
Bhoja's father and predecessor was Sindhuraja. According to Bhoja Prabandha, his mother's name was Savitri. Bhoja's reputation as a scholar king suggests that he was well educated as a child. The Bhoja Prabandha states that he was educated by his guardians as well as other learned scholars. According to Bhoja Prabandha, early in his life, Bhoja suffered from intense headaches. Two Brahmin surgeons from Ujjain made him unconscious using an anaesthetic powder called moha churna, opened his cranial bone, removed a tumor, and then made him regain his consciousness by administering another powder called sanjivani.
Муньяның қуғын-сүргін туралы аңызы
Бхожаның замандасы Дханапала жазған "Тилика Манжари" кітабында Бхожаның аяқтарында патша болуға лайық екенін көрсететін сәтті туылған белгілер болғаны айтылады. Оның қарындасы Мунья (әкесінің ізінен келген) оны қатты жақсы көріп, патша етіп тағайындады. Дегенмен, кейінгі бірнеше аңыздық әңгімелерде Муньяның бастапқыда Бхожаға қызғанышпен қарағаны және оның патша болуына кедергі келтіруге тырысқаны айтылады. Мысалы, 14 ғасырдағы "Прабандха Чинтамани" кітабында Мунья билік еткен кезде бір жұлдыз білуші Бхожаның ұзақ билігін болжайды. Өз ұлының патша болғанын қалаған Мунья Бхожаны өлтіруге бұйрық береді. Мунья қайтыс болғаннан кейін, патшалық кеңесшілер Бхожаны патша етіп тағайындайды. "Расмала" кітабындағы гужарат аңызында Мунья Бхожаны өлтіруге бұйрық береді, бірақ кейіннен оны тақ мұрагері етіп тағайындайды. "Бхожа Прабандха" кітабында Муньяның Ватсараджаға Бхуванешвари орманүндөгі Махамая храмында Бхожаны өлтіруді бұйырғаны айтылады. Бхожаның мәдениетті сөйлеуін естіген Ватсараджа және оның серіктері кісі өлтіру жоспарынан бас тартады. Олар Бхожаның өлімін жалған көрсетіп, Муньяға оның кесілген басын және Бхожаның өлеңін сыйлайды. Өлеңде Мандхата, Рама және Юдхиштхира сияқты ұлы патшалардың дүниеден өткенде барлық мүлкін қалдырғаны суреттеледі; содан кейін сарказммен Муньяның дүниелік иеліктері одан кейін ешкімге тимейтіні айтылады. Бұл өлең Муньяның көзін жасқа толтырып, қателігін түсінуге көмектеседі. Бхожаның тірі екенін білген соң, ол оны сарайға шақырады. Өз күнәсіне өкініп, ол Дхармараньяға қажылық сапарға шығып, Мунджапурам деген қала салады. Бхожаның Муньяға арнаған деген сарказмды өлең "Шарнғадхара паддхати" (1363 ж.) кітабында антонимдік үзінді ретінде де кездеседі. Бхожаның Муньяның қуғынына қатысты бұл әңгімелер көбінесе миф болып табылады. Бұл аңыз Мунья, Синдхураджа және Бхожаның замандастары жазған еңбектерде кездеспейді. Мысалы, "Нава сахасанка-харита" кітабында бұл оқиға туралы ештеңе айтылмаған. Бұл аңыз кейінгі авторлардың поэтикалық қиялынан туған сияқты. "Айн и Акбари" кітабында да осы оқиғаның нұсқасы бар, бірақ аңызды толығымен бұрмалап, Муньяны Бхожаның қуғыншысы деп көрсетеді. Бұл оқиға тарихи тұрғыдан да сенімсіз.
According to Tilaka Manjari, composed by Bhoja's contemporary Dhanapala, Bhoja's feet had auspicious birthmarks indicating that he was fit to be a king. His uncle Munja (and his father's predecessor) loved him greatly, and appointed him as the king. However, several later legendary accounts state that Munja was initially jealous of Bhoja, and tried to prevent him from becoming a king. For example, the 14th century Prabandha Chintamani states that during the reign of Munja, an astrologer prophesied Bhoja's long reign. Munja, who wanted his own son to become the king, ordered Bhoja's killing. Bhoja was appointed as the king by the royal ministers after Munja's death. According to a Gujarati legend documented in Rasmala, Munja ordered Bhoja's murder, but later appointed him as the crown prince. Bhoja Prabandha states that Munja ordered one Vatsaraja to kill Bhoja at the Mahamaya temple in Bhuvaneshvari forest. On hearing Bhoja's cultured manner of talking, Vatsaraja and his men abandoned the murder plan. They faked Bhoja's death, and presented to Munja a fake head and a verse from Bhoja. The verse described how great kings like Mandhata, Rama and Yudhishthira died leaving behind all their property; it then sarcastically added that Munja would be the only one whom the earthly possessions would follow. The verse moved Munja to tears, and made him realize his mistake. When he learned that Bhoja was still alive, he invited Bhoja to back to his court. To repent for his sin, he also went on a pilgrimage to Dharmaranya, where he established a town called Munjapuram. The sarcastic verse, purportedly written by Bhoja to Munja, also appears as an antonymous extract in Sharngadhara paddhati (1363 CE). These stories of Bhoja's persecution by Munja are essentially mythical. This legend is not found in the works composed by the contemporaries of Munja, Sindhuraja and Bhoja. For example, the Nava sahasanka charita makes no mention of this story. The legend appears to be the poetic imagination of later composers. Ain i Akbari also contains a variation of this account, but completely distorts the legend, naming Munja as the one who was persecuted by Bhoja. This account is also completely unreliable from a historical point of view.
Майлау
Кейбір әдебиеттер Бхожаның өзінің інісі Мунжадан кейін Парамара патшасы болғанын көрсетеді. Осы еңбектердің ішінде Тилака Манджари, Прабандха Чинтамани және Расмала бар. Дегенмен, басқа да көптеген еңбектер мен эпиграфикалық деректер Бхожаның әкесі Синдхураджадан кейін таққа отырғанын көрсетеді. Бұл фактіні Синдхураджа мен Бхожаның сарай ақыны Падмагупта да қолдайды. Бхожа Прабандха бойынша, Мунжа әскери жорыққа шығар алдында Парамара басқаруын Синдхураджаға тапсырған. Мунжа осы жорықта күтпеген жерден қаза тапты, соның салдарынан Синдхураджа патша болды. Синдхураджаның сарай ақыны Падмагупта "Нава Сахасанка Чарита" еңбегінде Мунжа Амбика қаласына аттанғанға дейін "әлемді Синдхураджаның қолына тапсырды" деп жазған. Бұл оның Тайлапа II-ге қарсы соғысқа шығар алдында басқаруды Синдхураджаға бергенін көрсетеді. Удайпур Прашасти жазуы да осыны растайды.
Some literary works suggest that Bhoja succeeded his uncle Munja as the Paramara king. These works include Tilaka Manjari, Prabandha Chintamani, and Rasmala. However, several other works as well as epigraphic evidence indicate that Bhoja succeeded his father Sindhuraja. Padmagupta, the court poet of Sindhuraja and Bhoja, also supports this fact. According to Bhoja Prabandha, Munja left the Paramara administration in hands of Sindhuraja before departing on a military expedition. Munja unexpectedly died in this campaign, and as a result, Sindhuraja succeeded him as the king. Sindhuraja's court poet Padmagupta, in his Nava Sahasanka Charita, states that Munja "placed the world in Sindhuraja's hands" before leaving for Ambika's town. This indicates that he left the administration in Sindhuraja's hands before leaving for his fatal expedition against Tailapa II. Udaipur Prashasti inscription seems to confirm this.
Билік ету мерзімі
Модаса мыс тақталары (1010–11 жж.) – Бхожаның билеу кезеңінің ең ерте тарихи жазбалары. «Шыңтамани сарникасы» (1055 ж.) Бхожаның сарай ақыны Дасабаланың туындысы. Бхожаның ізбасары I Жаясимханың жазуы да 1055 жылы жасалған. Осылайша, 1055 жылды Бхожаның билеу кезеңінің соңғы жылы деп қарастыруға болады. Осы деректерге сүйене отырып, Пратипал Бхатия сияқты ғалымдар Бхожаның билеу кезеңін 1010–1055 жылдарға жатқызады. Дегенмен, кейбір ғалымдар жазулар мен аңыз әңгімелерді түсіндіру негізінде Бхожаның билеуге кірген кезеңін 1000 және 1010 жылдар аралығында қарастырады. Мысалы, Мерутунганың «Прабандха Чинтамани» еңбегінде Бхожа 55 жыл, 7 ай және 3 күн билік еткендігі айтылады. Осыған сүйене отырып, Д.К. Гангули және К.К. Джайн сияқты ғалымдар Бхожаның билеу кезеңін 1000–1055 жылдарға жатқызады. Алайда, К.М. Мунши айтқандай, Мерутунганың баяндамаларындағы «ең осал тұс» – күндердің көрсетілуі. А.К. Уордер Мерутунганы «толық сенімсіз» деп есептейді және оның баяндамаларын «көбінесе қияли» деп санайды, Бхожаның билеу кезеңі 1010 жылдан ертерек басталғанына ешқандай дәлел жоқ деп тұжырымдайды.
The Modasa copper plates (1010–11 CE) are the earliest historical record of Bhoja's reign. The Chintamani Sarnika (1055 CE) was composed by Bhoja's court poet Dasabala. An inscription of Bhoja's successor Jayasimha I is also dated 1055 CE. Thus, 1055 CE can be taken as the last year of Bhoja's reign. Based on these evidences, scholars such as Pratipal Bhatia assign Bhoja's reign to 1010–1055 CE. However, some scholars assign the beginning of Bhoja's reign variously between 1000 CE and 1010 CE, based on their interpretations of inscriptions and legendary texts. For example, Merutunga's Prabandha Chintamani states that Bhoja ruled for 55 years, 7 months and 3 days. Based on this, scholars such as D. C. Ganguly and K. C. Jain assign Bhoja's reign to 1000–1055 CE. However, as K. M. Munshi states, dates are "the weakest point in Merutunga's narratives". A. K. Warder, who dismisses Merutunga as "completely unreliable" and his narratives as "essentially fiction", believes there is no evidence that Bhoja's reign began much earlier than 1010 CE.
Атаулары мен лауазымдары
Парамара жазбаларында Бхожа Бхожа-дева деп есімделген. Қазіргі солтүстік үнді тілдерінің кейбірінде, мысалы, хиндиде ол «Бходж» деп те аталады (әуелігі жойылғандықтан). Бхожаның жазбаларында оның лақаптары Парама бхаттарака, Махараджахираджа және Парамешвара деп көрсетілген. Вардамананың грамматикаға арналған еңбегі – Гараратна Маходадхи (1140 ж.), «Трибхуван Нараяна» немесе «Трилока Нараяна» («үш әлемнің иесі») атағының да Бхожаға тиесілі болғанын айтады. Бұл эпиграфикалық деректермен расталады: Читтор бекінісіндегі Бхожаға жатқызылған Шива храмында «Бхожасваминдева» және «Трибхуван Нараяндева» есімдерімен белгіленген мүсін табылды.
In the Paramara inscriptions, Bhoja is mentioned as Bhoja deva. In some modern north Indian languages such as Hindi, he is also known as "Bhoj" (because of schwa deletion). Bhoja's inscriptions mention his titles as Parama bhattaraka, Maharajadhiraja and Parameshvara. Ganaratna Mahodadhi (1140 CE), a work on grammar by Vardhamana, suggests that "Tribhuvan Narayana" or "Triloka Narayana" ("Lord of the three worlds") was also a title of Bhoja. This is corroborated by epigraphic evidence: the Shiva temple ascribed to Bhoja in the Chittor fort has an idol which was named "Bhojasvamindeva" as well as "Tribhuvan Narayanadeva".
Өлім
Бхожаның билігінің соңғы жылы немесе оның қайтысынан кейін көп ұзамай Чаулукья патшасы Бхима I және Калачури патшасы Карна оның мемлекетіне шабуыл жасады. 14 ғасыр авторы Мерутунганың мәлімдеуінше, Бхожа бір кезде Бхиманы бағындыруды жоспарлаған, бірақ Бхиманың дипломаты Парамара шапқыншылығынан сақтау үшін Бхожаны Кальяни шалукийлеріне қарсы қоса білген. 1031 жылға дейін Бхима Абудағы Парамара тармағына жорық ұйымдастырып, оның билеушісі Дхандукканы Бходжадан пана іздеуге мәжбүр еткен. Чаулукьялардың қолдауында болған Хемачандра, Бходжаның генералы Кулачандра бір кезде Бхима Синд шебінде соғыс жүргізіп тұрғанда Чаулукья астанасын тонағанын айтады. Кейін Бхима Малваға бірнеше рет шабуыл жасап, әскер жіберген. Мерутунганың "Прабандха Чинтамани" еңбегінде бірде екі сарбаз оның астанасы Дараның жанында Бходжаға шабуыл жасаған, бірақ Парамара патшасы жарақат алмаған. Мерутунга сондай-ақ Карна бірде Бходжаны соғысқа немесе сарай салу сайысына шақырғанын хабарлайды. Осы кезде қарт болған Бходжа екінші нұсқаны таңдаған. Бходжа бұл сайыста жеңіліске ұшырады, бірақ Карнаның үстемдігін мойындаудан бас тартты. Осының салдарынан Карна Бхимамен бірігіп, Малваға шабуыл жасады. Мерутунганың айтуынша, Бходжа одақтас әскерлер оның мемлекетіне шабуыл жасаған сәтте аурудан көз жұмған. Чаулукьялардың қолдауымен жазылған бірнеше әдеби шығармалар Бхиманың Бходжа тірі кезінде оны бағындырғанын көрсетеді. Дегенмен, мұндай мәлімдемелер тарихи деректермен расталмаған.
During the last year of Bhoja's reign, or shortly after his death, the Chaulukya king Bhima I and the Kalachuri king Karna attacked his kingdom. According to the 14th century author Merutunga, Bhoja had once thought of subjugating Bhima, but Bhima's diplomat avoided a Paramara invasion by instigating Bhoja against the Chalukyas of Kalyani instead. Sometime before 1031 CE, Bhima launched an expedition against the Paramara branch at Abu, forcing its ruler Dhandhuka to seek shelter with Bhoja. Hemachandra, who was patronized by the Chaulukyas, states that Bhoja's general Kulachandra once sacked the Chaulukya capital while Bhima was fighting a war at the Sindh frontier. Bhima later dispatched his soldiers to raid Malwa several times. Merutunga's Prabandha Chintamani states that once two such soldiers attacked Bhoja in the vicinity of his capital Dhara, but the Paramara king escaped unhurt. Merutunga also states that Karna once challenged Bhoja to either a war or a palace building contest. Bhoja, who was an old man by this time, chose the second option. Bhoja lost this contest, but refused to accept Karna's suzerainty. As a result, Karna, in alliance with Bhima, invaded Malwa. According to Merutunga, Bhoja died of a disease at the same time the allied army attacked his kingdom. Several literary works written under Chaulukya patronage suggest that Bhima subjugated Bhoja while Bhoja was still alive. However, such claims are not corroborated by historical evidence.
Мәдениет саласы
Бхожа ең алдымен зиялы қабілетімен және мәдени шараларға демеушілік жасауымен есте қалады. Оның замандағы белгілі ақындары мен жазушылары оның қолдауын іздеді. Кашмирлік жазушы Билхана Бхожа өзінен бұрын қайтыс болғанын айтып өкінді, себебі ол патшаның қамқорлығын сұрауға үлкермеді. Кейінгі патшалар да Бхожаның үлгісімен өмір сүрді. Мысалы, Виджаянагара империясының Кришнадеварайя өзін Абинава Бхожа ("жаңа Бхожа") және Сакала Кала Бхожа ("барлық өнердің Бхожасы") деп атады. Бхожа өзі де көп білімді ғалым болған. Оның билігінде Мальва және оның астанасы Дара Үндістанның маңызды интеллектуалдық орталықтарының біріне айналды. Ол халқының біліміне ерекше мән берген, тіпті мемлекеттегі қарапайым тоқымашылардың да санскрит тілінде өлеңдер жазғаны айтылады. Бхожа Бхожпур қаласын құрған деген сенім тарихи деректермен расталады. Бхожешвар ғибадатханасынан басқа, сол аймақтағы үш бұзылған бөгеттің құрылысы оған жатқызылады. Ғибадатхана бастапқыда 18,5 шақырым ұзындығы және 7,5 шақырым ені бар су қоймасының жағасында орналасқан. Бұл су қоймасы Бхожаның билігінде 3 топырақ және тас бөгеттер салу арқылы құрылды. Бірінші бөгет, Бетва өзеніне салынған, өзен суын төбелермен қоршалған ойысқа тоқтатып тұрды. Екінші бөгет қазіргі Мендуа ауылының жанындағы төбелер арасындағы кеңістікте салынды. Үшінші бөгет, қазіргі Бопалда орналасқан, кішкентай Калиясот өзенінен Бетва бөгетінің су қоймасына көбірек су бұрды. Бұл қолмен жасалған су қоймасы 15 ғасырға дейін сақталды, содан кейін Хошанг-шах екі бөгетті бұзып, көлді құрғатып жіберді. Бхожа санскритті зерттеу орталығы және қазіргі Дхардағы Сарасвати ғибадатханасы болған Бхож шаласын құрды. Халық арасындағы әңгімелерге сәйкес, Бхопал қаласын ол құрып, өзінің атымен атаған ("Бхожпал"), бірақ қаланың аты басқа патшадан, атақты Бхупаладан (немесе Бхупалдан) шыққан болуы да мүмкін.
Bhoja is best remembered for his intellect and patronage to cultural activities. Noted poets and writers of his time sought his sponsorship. The Kashmiri writer Bilhana famously rued that Bhoja died before him, because of which he failed to seek the king's patronage. Several later kings also emulated Bhoja. For example, Krishnadevaraya of the Vijayanagara Empire styled himself as Abhinava Bhoja ("the new Bhoja") and Sakala Kala Bhoja ("Bhoja of all the arts"). Bhoja was himself a polymath. Under his rule, Mālwa and its capital Dhara became one of the chief intellectual centres of India. He is said to have paid great attention to the education of his people, so much so that even humble weavers in the kingdom are supposed to have composed metrical Sanskrit kavyas. Bhoja is said to have founded the city of Bhojpur, a belief supported by historical evidence. Besides the Bhojeshwar Temple there, the construction of three now breached dams in that area is attributed to him. The temple originally stood on the banks of a reservoir 18.5 long and 7.5 miles wide. This reservoir was formed through construction of 3 earth and stone dams during Bhoja's reign. The first dam, built on Betwa River, trapped the river waters in a depression surrounded by hills. A second dam was constructed in a gap between the hills, near present day Mendua village. A third dam, located in present day Bhopal, diverted more water from the smaller Kaliasot river into the Betwa dam reservoir. This man made reservoir existed until 15th century, when Hoshang Shah emptied the lake by breaching two of the dams. Bhoja established the Bhoj Shala which was a centre for Sanskrit studies and a temple of Sarasvatī in present day Dhar. According to folklore, the Bhopal city was established by and named after him ("Bhojpal"), but it is possible that the city derives its name from another king called Bhupala (or Bhupal).