Джанни Скикки: Пуччини комедиялық операсы

Кіріспе

1918 жылғы Джакомо Пуччинидің комедиялық операсы

Джакомо Пуччинидің операсы

Джанни Шикки – Джакомо Пуччинидің итальяндық либреттосы бойынша, 1917–18 жылдары жазылған бір актілі комедиялық опера. Либретто Дантенің «Құдайлық комедиясында» айтылған оқиғаға негізделген. Бұл шығарма Пуччинидің «Триптих» (The Triptych) операсының үшінші және соңғы бөлігі – әртүрлі тақырыптардағы үш бір актілі опера, бастапқыда бірге қойылған. Джанни Шикки кейде басқа триптих операларының бірімен немесе екеуімен бірге қойылса да, қазір көбінесе жеке немесе басқа композиторлардың қысқа операларымен сахналанады. «O mio babbino caro» ариясы Пуччинидің ең танымал туындыларының бірі және опера әлеміндегі ең сүйікті ариялардың бірі. Пуччини ұзақ уақыттан бері бір кешке арналған бір актілі опералар жинағын жазуды жоспарлаған, бірақ қолайлы сюжеттердің жетіспеуіне және баспагерлердің қарсылығына байланысты жобаны бірнеше рет тоқтатқан. Дегенмен, 1916 жылы Пуччини «Il tabarro» трагедиясын аяқтады, ал келесі жылы түрлі идеяларды қарастырғаннан кейін, әйелдер құрамындағы салтанатты, діни «Suor Angelica» операсының жұмысын бастады. «Джанни Шикки» комедиясы триптихті көңіл-күйдің контрастымен толықтырады. Партитура Пуччинидің заманауи гармониялық диссонанс стилін, Россини еске түсіретін лирикалық бөлімдермен үйлестіреді және оның шығармашылығы мен қиялы үшін мақталады. «Il trittico» 1918 жылдың желтоқсанында Нью-Йорктегі Метрополитен операсында тұңғыш рет қойылғанда, «Джанни Шикки» бірден сәттілікке ие болды, ал қалған екі операға көрермендердің ықыласы аз болды. Бұл үлгі Рим мен Лондон премьераларында да қайталанды, нәтижесінде коммерциялық қысымға байланысты, сәттілікке жете алмаған бөлімдерден бас тартуға тура келді. Өнерлік тұрғыдан Пуччини үш операны бастапқы триптих ретінде қоюға қарсы болғанымен, 1920 жылы ол оларды жеке қоюға келісім берді. «Джанни Шикки» кейіннен «Il trittico» операсының ең көп қойылған бөлігіне айналды және кеңінен жазылды.

Тарихи негіздер

Джанни Шикки де Кавальканти – XIII ғасырдағы итальяндық рыцарь, Дантетің "Тозақ" поэмасында айтылған флоренциялық тарихи тұлға. Онда Данте Өрнекшілер шеңберіне түсіп, бір адамның екіншісіне қатыгездікпен шабуыл жасағанын көреді: шабуыл жасағанның Буосо Донатидің орнына өзін таныстырғаны үшін тозаққа жіберілген Шикки екені айтылады. Шикки де, Буосо Донати да тарихи тұлғалар. Дантенің өлеңдері мен операсы XIII ғасырда Флоренцияда болған нақты оқиғаға негізделген. Данте Шиккиге қатал қарым-қатынас жасауының бірнеше себебі бар: Дантетің әйелі, Джемма, Донати әулетінен шыққан; ал ақынның өзі таза флоренциялық текті болған. Ол Шикки сияқты қара жұмысшылар тобының өкілдерін жек көретін. Дантетің топтық көзқарасы "Тозақ" поэмасының бірнеше эпизодында көрінеді: мысалы, үш флоренциялық ақсүйек, дүниеден өткен соң тозаққа түсіп, Дантеден туған қалаларының жай-күйі туралы сұрайды. Данте оларға қаланың қазір жаңа байлардың қолында екенін айтады. Бёртон Фишердің сөзіне сәйкес, Пуччини мен Форцано "Джанни Шикки" операсында комедия дель арте дәстүрінен көптеген элементтерді алған. Шиккидің өзі әлгі әйгілі Арлекинге ұқсайды, ал оның қызы Лоретта, романтикалық қабілеті Буосоның туыстарынан бұзылуға жақын, Колумбинаға еске түсіреді. Симоне Pantaloon образынан, ал кедейлікке ұшыраған Бетто – әзілші Занниден алынған. Туыстарын сәттік қорқытқан мавр мен оның капитаны – комедия дель артедегі стереотиптік кейіпкерлер.

Алғашқы өнер көрсетулері

Джанни Шиччи алғаш рет 1918 жылғы 14 желтоқсанда Метрополитен опера театрында Роберто Моранцонидің дирижерлігімен «Il trittico» операсының соңғы бөлігі ретінде қойылды. «Кешкі күнде» деген рецензиясында В. Дж. Хендерсон оны «Мет сахнасындағы ең тартымды көріністердің бірі» деп атады. Оның сөзінше, «кештің маржаны» – Лореттаның «O mio babbino caro» ариясы болды, ол қоғамға тыйым салынған сайын, көрермендердің талабымен қайта орындалды. «Il trittico» 1918/19 маусымда тағы бес қойылым үшін Нью-Йоркке оралғанға дейін 17 желтоқсанда Филадельфия опера үйінде сол актерлік құраммен қойылды. Пуччини үшін Нью-Йорктегі әлемдік премьерадан да маңызды болған Италиялық премьера 1919 жылғы 11 қаңтарда өтті. Джанни Шиччи бұрынғысынан жылы қабылдалды, тіпті «Il trittico» операсының алғашқы екі бөлімінен де артық. Римдегі премьерада Ринуччо рөлін канадалық тенор Эдвард Джонсон орындады, ол кейін Меттің бас директоры болды. Джонсон кейін композитордың тілегі бойынша, сахнаның артынан тартысып тұрған Пуччиниді, көрерменнің ықыласына риза болу үшін шығарғанын еске алды. Бұл оқиға 1920 жылғы 18 маусымда болды; Король Георг V және Королева Мэри қатысты, олар Пуччиниді құттықтау үшін өз ложаларына шақырды. Тосканиниге мүмкіндік бермеген Пуччини, премьераны сэр Томас Бичем дирижерлік етеді деп үміттенеді, бірақ ол бас тартты, ал Гаэтано Бавагноли дирижерлік етті. Тағы да, тек Джанни Шиччи ғана жылы қарсы алынды. Басқа ерте қойылымдардың бірі – 1920 жылғы қазан айында Вена мемлекеттік операсында неміс тілінде «Il trittico» қойылымы болды. Пуччини «Il trittico» Ковент-Гарден репертуарына енетініне сеніммен Лондонды қалдырды, бірақ опера театрының директоры Генри В. Хиггинс «Суор Анжеликаны» алып тастады, себебі ол көрерменге ұнамайды деп ойлады. Шындығында, Хиггинс оны ешқашан қайта қоймады. Пуччини бұған қарсы күресті, сондай-ақ оның көп жылдық лондондық досы Сибил Селигман да қарсылық білдірді, бірақ ешқандай нәтиже болмады. Содан кейін Хиггинс «Иль-табарроны» алып тастап, Джанни Шиччини орыс балетімен бірге қоюға шешім қабылдады. Пуччини: «Бұл нағыз сатқындық!» деді, бірақ ақырында келісіп, қойылымға рұқсат берді. Дегенмен, Пуччини үш туындыны бірге қою керектігіне және оның бастапқы идеясы «қатыгездікпен бөлініп жатқанына» сенімді болды.

Gianni Schicchi was first performed at the Metropolitan Opera on 14 December 1918, with Roberto Moranzoni conducting, as the final part of Il trittico. While the sold out house In the Evening Sun, W. J. Henderson called it "one of the most delightful bits ever put upon the Met stage". The undoubted "pearl of the evening", he said, was Lauretta's aria "O mio babbino caro" which, despite a public notice forbidding encores, was repeated through popular insistence. Il trittico was performed at the Met's Philadelphia opera house on 17 December with the same cast, before returning to New York for five more performances during the 1918/19 season. The Italian premiere, more important to Puccini than the New York world premiere, took place on 11 January 1919. Gianni Schicchi was again warmly received, more so than the first two operas of Il trittico. At the Rome premiere, the part of Rinuccio was sung by the Canadian tenor Edward Johnson, a future general manager of the Met. Johnson later recalled that, at the composer's request, he had dragged a mock reluctant Puccini from the wings to acknowledge the house's applause. This took place on 18 June 1920; King George V and Queen Mary were present, and called Puccini to their box to give him their congratulations. With Toscanini not considered, Puccini hoped that Sir Thomas Beecham would conduct the premiere, but he declined and Gaetano Bavagnoli conducted. Once again, only Gianni Schicchi was received with real warmth. Other early performances included the October 1920 production of Il trittico in German, at the Vienna State Opera. Puccini had left London confident that Il trittico would gain a place in the Covent Garden repertoire, but soon learned that the opera house's director, Henry V. Higgins, had removed Suor Angelica, feeling that the audience disliked it. In fact, Higgins would never stage it again. Puccini vociferously objected, as did his longtime London friend, Sybil Seligman, to no avail. Higgins then decided to remove Il tabarro, and stage Gianni Schicchi together with a Russian ballet presentation. Puccini retorted, "This is a real betrayal", but in the end gave in and permitted the performance. Puccini, however, was still convinced that the three works should be performed together and that his original conception was being "brutally torn to pieces".

Кейінгі орындалуы

Джанни Шиччи 1926 жылы Пуччини қайтыс болғаннан кейін Мет театрына оралды, опералық триптихінің қалған екі бөлігінен айырылып, бірақ оның орнына Руджеро Леонкаваллоның екі актілі операсы «Паглиаччимен» жұптастырылды. Гобби 1969 жылы Флоренциядағы Коммуналь театрында қойылымды сахналады және өзі орындады, содан кейін сол жылы 1969 жылғы тамызда Эдинбург фестивалінде дәл сол нұсқада орындады және режиссерлік жасады. 1974 жылы Мет 1926 жылдан бергі алғашқы жаңа қойылымын «Джанни Шиччиге» арнады. Фабрицио Меланоның қойылымы Бартоктың «Көксақалдың қамалы» операсының Меттегі тұңғыш көрсетілімімен бірге ұсынылды. Келесі жылы Мет «Триптихті» бастапқы түрінде қайта жаңғыртты, Меланоның қойылымын сол режиссердің қалған екі операсының жаңа қойылымдарымен біріктірді. 1975 жылы «Джанни Шиччи» қойылымында Рената Скотто Лоретта рөлінде ойнады. Скотто сондай-ақ «Il trittico» триптихінің қалған екі қаһармандық рөлін де орындады, ол сол маусымда гастрольдік сапарда және 1981 жылы Метте үш операны қайта қойғанда қайталады. Лили Чокасиан барлық үш операда меццо-сопраноның басты рөлін орындады (Джанни Шиччидегі Зита), ал Корнелл МакНейл Шиччиниң рөлін сомдады. 2007 жылы Лос-Анджелес операсы 2008/2009 жылғы маусымда «Il trittico» триптихін қоятынын жариялады, Вуди Аллен «Джанни Шиччиде» опералық режиссерлік дебютін жасайды. Баритон сэр Томас Аллен, сопрано ро және тенор Саймир Пиргу басты рөлдерді орындады. 2015 жылы Мэтью Даймонд режиссерлік еткен және Пласидо Доминго басты рөлде ойнаған қойылым теледидарға түсіріліп, Westdeutscher Rundfunk, ARTE және NHK сияқты халықаралық телеарналармен бірлесіп таратылды. 2007 жылы Ричард Джонстың Корольдік опера театрындағы қойылымы 1940 жылдардың шалапқы Италиясын «бұзылмаған науалар, жарқыраған гүлді қағаз жабын және ылғалды төбелермен» бейнеледі, ал Брин Терфел басты рөлде «ұлы елікпешілік шедеврі» болды. Бұл қойылымның 2009 жылғы қайта жаңғыруында Шкиччини рөлін Томас Аллен орындады, ал Гвин Хауэлл Симон рөлімен Корольдік операдағы 40 жылдығын тойлады.

Gianni Schicchi returned to the Met in 1926, after Puccini's death, shorn of the other two parts of its operatic triptych, but instead mated to Ruggero Leoncavallo's two act opera Pagliacci. Gobbi directed and sang in the 1969 production at the Teatro Comunale di Firenze, and later that year performed in and directed the same version at the August 1969 Edinburgh Festival. In 1974, the Met gave Gianni Schicchi its first new production since 1926. The production, by Fabrizio Melano, was paired with the Met debut of Bartók's Bluebeard's Castle. The following year, the Met revived Il trittico in the original form, combining the Melano production with new productions for the other two operas by the same director. The 1975 performance of Gianni Schicchi featured Renata Scotto as Lauretta. Scotto also played the two other Il trittico heroines, a feat she repeated later that season, on tour, and when the three operas were again presented by the Met in 1981. When the production was revived again by the Met in 1989, Teresa Stratas sang the "trittico hat trick". Lili Chookasian sang the mezzo soprano leads in all three operas (Zita in Gianni Schicchi) and Cornell MacNeil played Schicchi. In 2007, Los Angeles Opera announced that it would be staging Il trittico in the 2008/2009 season, with Woody Allen making his operatic directing debut in Gianni Schicchi. The production starred baritone Sir Thomas Allen, soprano ro, and tenor Saimir Pirgu. A 2015 performance, then directed by Matthew Diamond and starring Plácido Domingo in the title role, was filmed for television in association with various international broadcasters, such as Westdeutscher Rundfunk, ARTE, and NHK. The 2007 Royal Opera House production by Richard Jones updated the action to a shabby 1940s Italy of "unemptied chamber pots, garish floral wallpaper and damp ceilings", with Bryn Terfel in the title role "a masterpiece of monstrous vulgarity". In the 2009 revival of this production, Schicchi was sung by Thomas Allen, while Gwynne Howell, as Simone, celebrated 40 years with the Royal Opera.

Сыни қабылдау

Нью-Йорк премьерасын қарастырған кезде сыншылар Джанни Шиччини жылы қарсы алды; көптеген сыншылар оны үш операның ең жақсысы деп тапты. «Нью-Йорк Геральд Трибьюн» газетінің сыншысы Генри Крехбиел оны «күлкіге толы, өмірмен қайнаған, әзіл-қалжың мен тапқырлыққа толы» деп сипаттады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің сыншысы Джеймс Хунекер операны «қуанышпен шаттандыратын, асыққан шекерцо, көңілді әуесқойлықтармен толы, ал соңғылар бірінші болады» деп санады. «Таймс» газетінің сыншысы Марто Малатестаны «ашулы отбасының сабап жатқан «Бала» Герардиносы» деп әжуалады. Гаско сондай-ақ, көптеген сыншылар алғашқы екі операны күтіп отырғанда, Джанни Шиччи осы «жалдамалы қаскөйлерді» «бір қараумен» қарусыздандырғанын айтты. «L'idea nazionale» басылымының анонимді сыншысы үш туындының біртұтас нәрсе құрайтынын сезінді, бірақ Пуччинидің шығармашылығының азайып бара жатқанынан қаушады. «L'idea nazionale» – ұлттық газет, ол Пуччиниді «көптеген нәтижесіз жапондық, американдық, париждік тебіреністерден кейін» итальяндық тақырыпқа оралғаны үшін мақтады. Қазіргі заманғы қойылымдар, тіпті жаңа контекстегі қойылымдар да жақсы қабылданады. 2004 жылы «Глиндеборн» мен «The Miserly Knight» операларын «бір монетаның екі жағы» деп сипаттаған «The Independent» газетінің сыншысы Эдвард Секкерсон «Шиччи» қойылымын «ансамбль режиссурасы мен ойнауының жарқын жеңісі, зұлымдықпен байқалған, өткір, назарлы және күлкілі» деп бағалады. «The New York Times» газеті Вуди Алленнің 2008 жылғы қойылымын оң пікірмен қарсы алды, ол Герардиноның пышақ тастауды жаттықтыратын тығыз үйлерде өтеді. Алайда, сыншы Алленнің өзгерткен аяғына күмән келтірді, онда Шиччини көрермендерге сөйлеген кезде Зита оны пышақтап жаралайды. «Los Angeles Times» газетінің сыншысы Марк Свед Алленнің қойылымын 2008 жылғы классикалық музыкадағы ең жақсы он сәттің бірі деп атады және оны «күлкілі зиялылық және тартымды музыкалық шеберлік» үшін мақтады. «Variety» журналының авторы Аллен Рич бұл туындыны жоғары бағалады, бірақ ол Алленнің операны ескі фильмдерден жасалған монтажбен бастау идеясын, сондай-ақ итальяндық есімдері бар титрлерді ұнатпады.

In reviewing the New York premiere, the critics greeted Gianni Schicchi warmly; most reviewers found it to be the best of the three operas. New York Herald Tribune critic Henry Krehbiel described it as "so uproariously funny so full of life, humor, and ingenious devices". The New York Times reviewer James Huneker considered the opera to be "a rollicking, madcap scherzo, overflowing with merry deviltries And the last shall be first." The Times critic was also amused by Marto Malatesta as "The 'Kid' Gherardino, who is spanked by the irate family". Gasco also stated that while many critics were waiting for the first two operas with their fists drawn, Gianni Schicchi disarmed these "hired assassins" with a "single glance". An anonymous reviewer in L'idea nazionale felt that the three works comprised a unified whole, but feared that Puccini was becoming less inventive. L'idea nazionale was a nationalist newspaper, and praised Puccini for returning to an Italian subject "after so many useless Japanese, American, Parisian digressions". Modern productions, including those in an updated context, have been generally well received. Describing the 2004 Glyndebourne pairing with The Miserly Knight as "flip sides of the same coin", reviewer Edward Seckerson in The Independent found the Schicchi performance "a triumph of ensemble directing and playing, wickedly observed, sharp, focussed and funny". The New York Times gave a positive review to the Woody Allen 2008 production, which is set in a crowded tenement in which the boy Gherardino is practising knife thrusts. However, the critic questioned Allen's altered ending, in which Schicchi is stabbed by Zita as he addresses the audience. Los Angeles Times critic Mark Swed deemed Allen's production one of the top ten moments in classical music for 2008, and applauded it for "hilarious wit and engaging musicality". Allen Rich of Variety praised the piece, though he disliked Allen's idea of beginning the opera with a montage of old film clips, with credits featuring mock Italian names.

Музыка

Джузеппе Верди Пуччинидің карьерасының басында оның музыкасында "симфониялық элемент үстемдік танытады" деген, ал кейінгі зерттеушілер Джанни Шиччини үш бөлімді симфонияның соңғы престо бөлімімен салыстырған. Сахнада commedia dell'arte-қа сілтемелер арқасында, бастапқыда әзіл-қалжың атмосферасы қалыптасады. Дегенмен, музыканың өзі 20-ғасырға тән; Эдвард Гринфилд оның "диссонанстық заманауилығын" атап, бір мезгілде қақтығысатын аккордтардың "Пуччини битональдық тұрғыда ойлана бастағанын" көрсетеді. Осы диссонанстық үзінділермен қатар, опера зерттеушісі Джулиан Бадден "жаман, мектептік диатоника" деп сипаттайтын үзінділер де бар. Бұл музыка тез арада Донати туыстарының екі жүзді қайғысын бейнелейтін, жоқтау әуеніне айналады. Опердағы әзіл-қалжың мен салтанаттылықтың қатарласуы басым; сыншы Эрнест Ньюман "бізді комикалық пен трагедия арасында үнемі күдікпен ұстап тұрады" дейді. Басты мотивтердің бірі – Ринуччо мен Лореттаға арналған тақырып, ол Ринуччоның алғашқы солистік әні "Salvati! Salvati!"-де ұсынылады, сондай-ақ Донатидің өсиетнамасын көрсететін қысқа, ресми, ағаш аспаптарының ойнауы. Ринуччо "Gianni Schicchi" есімін Шиччидің жеке мотивіне айналған төрт ноталық фразамен айтады. Драмалық және музыкалық тұрғыдан тағы бір маңызды кедергі – Доктор Спинеллоччоның пайда болуы. Доктордың диссонанстық гармониясы Шиччидің музыкасымен күрт контрастқа түсіп, Спинеллоччоның операның драмалық оқиғаларына сырттан келуін көрсетеді. Музыка тарихшысы Дональд Джей Гроут осы операда Пуччинидің комедиялық шеберлігінің "кейінгі кезеңіндегі барлық гармониялық тәсілдерін біріктіретін ең спонтанды түрде көрінетінін" жазды. Гринфилд партитураның тапқырлығына, қиялына және қателеспейтін уақытына назар аударады. Көптеген сыншылар Джанни Шиччини Вердидің Фальстафымен салыстырды, өйткені екеуі де трагедиямен көбірек байланысты композиторлардың опералық комедия шедеврлері. Чарльз Осборн әсіресе үш әйел дауысы үшін арналған трио "Spogliati, bambolino" туралы айтады, оны Фальстафтағы кез келген туындымен теңестіріп, "оның тамаша гармониясы көзге түспейтін әйелдерді Вагнердің Рейн қыздарына айналдырады" және оның Россини әуеніне ұқсас әуенін атап көрсетеді.

Giuseppe Verdi said of Puccini, early in the latter's career, that "the symphonic element dominates in him", and Gianni Schicchi has been compared by later analysts to that of the final presto movement of a three movement symphony. On stage, with the commedia dell'arte references, a humorous atmosphere is established from the very beginning. However, the music itself is of the 20th century; Edward Greenfield refers to its "dissonant modernity", with simultaneous clashing chords suggesting that "Puccini was beginning to think in bi tonal terms". Alongside these dissonant passages are others which opera scholar Julian Budden calls "bland, schoolroom diatonism". which quickly transforms into a mock solemn dirge depicting the hypocritical grief of the Donati relatives. This juxtaposition of the humorous and the solemn pervades the opera; critic Ernest Newman suggests that it "keeps us perpetually suspended between the comic and the tragic". Other principal motifs include the theme associated with the lovers Rinuccio and Lauretta, introduced in Rinuccio's first solo "Salvati! Salvati! ", and a short, formal woodwind statement that represents Donati's will. Rinuccio sings the name "Gianni Schicchi" to a jaunty four note phrase which becomes Schicchi's personal motif, Another interruption, both dramatically and musically, is that provided by the appearance of Doctor Spinelloccio. The doctor's dissonant harmonies contrast sharply with the scena music for Schicchi and symbolise Spinelloccio's place as an outsider to the dramatic action of the opera. The music historian Donald Jay Grout has written that in this opera Puccini's comic skill is "seen at its most spontaneous, incorporating smoothly all the characteristic harmonic devices of his later period." Greenfield remarks on the score's inventiveness, imagination and flawless timing. Several critics have likened Gianni Schicchi to Verdi's Falstaff, as both are masterpieces of operatic comedy from composers more usually associated with tragedy. Charles Osborne cites in particular the trio for three female voices, "Spogliati, bambolino", as equal to anything in Falstaff, "its exquisite harmonies almost turning the unprepossessing women into Wagnerian Rhine maidens", and its lilting melody reminiscent of Rossini. First linesTranslationPerformed byAvete torto! Firenze è come un albero fiorito"You're mistaken! ", followed by "Florence is like a blossoming tree"RinuccioO mio babbino caro"Oh, my dear papa"LaurettaAh, che zucconi! Si corre dal notaio "Oh, what blockheads! Run to the notary "Gianni SchicchiTrio: Spogliati, bambolino"Undress, little boy"Nella, La Ciesca, ZitaPrima un avvertimento"First, a word of warning"Gianni SchicchiDuet: Lauretta mia, staremo sempre qui! "Lauretta mine, here we'll always stay"Rinuccio, Lauretta

Жазбалар

Сахналық қойылым ретінде танымал болғанына қарамастан, Джанни Шиччи Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана жазылған, ал «Gramophone» журналының сыншысы осы жағдайды «ерекше кешірімсіздік» деп сипаттады. Ең алғашқы жазбалардың бірі – 1950 жылы Турин радиосының WD=Q23876772 дирижерлік етуімен тікелей эфирде орындалған нұсқасы, оның көтеріңкі орындалуы үшін мақталып, бірақ сыншы Филип Хоуп Уоллес оны «жылы ұсынуға қиын, өте нашар сапалы жазба» деп бағалады. Ал 1958 жылы Габриэле Сантини жетекшілігімен, Тито Гобби мен Виктория де лос Анхелес сияқты актерлердің қатысуымен жазылған нұсқа, 50 жыл өткен соң да классикалық орындау ретінде талқыланып, Гоббидің ән өнері сирек кездесетін деңгейде екені айтылды. Соңғы жазбалардың арасында Антонио Паппаноның жетекшілігімен Лондон симфониялық оркестрімен толық «Триптих» (1998) жинағы ең көп ұсынылып келеді. Қазір көптеген бейнежазбалар қолжетімді.