Кіріспе
Герасин (, ) және fovea buccalis деп те аталатын көңке, адам денесінің бір бөлігіндегі, ең әсіресе жақ бетіндегі, табиғи түрде пайда болған кішкентай ойыс. Көптеген мәдениеттерде жақ көңкелері – сәттілік әкелетін белгі деп саналады, олар адамдарды физикалық тұрғыдан тартымды етеді, бірақ олар сонымен қатар батырлық пен әдемілікпен де байланысты, және осылар көп ғасырлар бойы әдебиетте кездеседі. Медициналық зерттеулер жақ көңкелері тұқым қуалай ма, немесе олардың қандай типтегі аллелі бар екенін талқылайды, бірақ жақ көңкелері бар адамдарда олар екі жақта да кездесуі мүмкін екені белгілі. Көңкелердің тереңдігі мен ұзындығына бас сүйегінің пішіні әсер етеді, және жасқа байланысты көңкелер пайда болып, жоғалуы мүмкін. Бетте төрт түрлі көңке бар, оның ішінде жақ көңкелері және екі жақ астындағы ойыс (кейде "жаңқа көңкесі" деп те аталады).
A dimple, also called a gelasin (, ), and a fovea buccalis, is a small natural indentation in the flesh on a part of the human body, most notably in the cheek. Numerous cultures believe that cheek dimples are a good luck charm that entices people who perceive them as physically attractive, but they are also associated with heroism and innocence, which has been included in literature for many centuries. Medical research debates whether cheek dimples can be inherited or which type of allele they are, but it is certain that humans with cheek dimples are more likely to have them in both cheeks. Depth and length appearances are affected by the shape of the skull and dimples can appear and disappear due to age. There are four types of facial dimples, including cheek, and the cleft chin (sometimes nicknamed a "chin dimple").
Шолу
Егер болса, жақшалар адам күлімдеген сияқты беттік әрекеттер жасағанда көрінеді, ал иек ойығы – иекте әртүрлі беттік әрекеттер жасамай тұрақты болатын кішкентай сызық. Жақшалар ұзақ уақыт бойы пайда болып, жоғалуы мүмкін; жақшаларымен туған нәресте өссе, нәресте майының азаюына байланысты оларды жоғалтуы мүмкін.
Анатомия
Қапсырмалар әдетте қозғалмалы тіндерде орналасады және, мүмкін, zygomaticus major деп аталатын бет бұлшық етінің құрылымындағы өзгерістерден туындайды. Нақтырақ айтқанда, екі немесе екі бөлікті зигоматикалық ірі бұлшық еттің болуы жақ көпіршіктерінің пайда болуын түсіндіруі мүмкін. Бұл бұлшық еттің екі бөліктік түрі жұлдызша сүйектен бір құрылым ретінде басталады. Алға қарай жылжығанда, ол ауыз бұрышының үстіндегі қалыпты орналасқан жерге енетін жоғарғы талшыққа бөлінеді. Төменгі талшық ауыз бұрышының астына бекітеді. Жақ көпіршіктері кез келген адамда болуы мүмкін, бірақ кейбір зерттеулер жақ көпіршіктерінің (жақ және иек көпіршіктерінің) әйелдерде жиі кездесетінін көрсеткен. Олар тұрақты немесе уақытша болуы мүмкін. Грецияда шамамен 20 жылға созылған зерттеуде ересектердің 34%-ында, ал 7 мен 15 жас аралығындағы грек жастарының 13%-ында көпіршіктер болған, бұл уақытша көпіршіктердің тұрақты көпіршіктерге қарағанда жиі кездесетінін көрсетеді. Профессор Джон Макдональд шектеулі зерттеулерге сілтеме жасай отырып, көпіршіктердің генетикалық тұрғыдан мұрагерлік және доминантты қасиет ретінде қате таңбаланғанын айтты. Жақ көпіршіктерінің гендері 5-ші хромосомада, ал иек көпіршіктерінің гендері 16-шы хромосомада орналасқан деп есептеледі. Алайда, Юта университеті көпіршіктерді "ретсіз" доминантты қасиет деп санайды, олар көбінесе бір генмен басқарылады, бірақ басқа гендердің де әсері бар.
Сипаттамалары
Екі жақты көпіршіктер (екі жаққа да көпіршіктер) – бұл ең көп кездесетін көпіршік түрі. 2018 жылы 18-42 жас аралығындағы 216 адамның біржақты (бір көпіршік) және екіжақты көпіршіктері зерттелді, нәтижесінде 120 адамның (55,6%) екі жағында да көпіршіктер болды. Бірақ кейінгі зерттеулер көрсеткендей, 53% көпіршіктер оң жақта орналасқан. Көпіршіктердің тереңдігі мен мөлшері де әртүрлі болуы мүмкін; біржақты көпіршіктер көбінесе үлкен болады, ал екіжақты көпіршіктердің 12,8%-ы асимметриялық түрде орналасуы мүмкін. Олар қырыққан иекпен байланысты емес: 2010 жылы Илорин университеті 500 йорубалық нигериялықты зерттеді, олардың тек 36-сында (7,2%) қырыққан иек те болды. Адамның бет пішіні де көрінісіне әсер етеді: лептопрозопиялық (ұзын және тар) беттерде ұзын, тар көпіршіктер, ал эврипрозопиялық (қысқа және кең) беттерде қысқа, дөңгелек көпіршіктер кездеседі. Сингапурлық пластикалық хирург Кху Бу Чай (1929–2012) көпіршіктердің ауыз бұрышы мен көздің сыртқы бұрышының қиылысу сызығында пайда болатынын анықтады (көпіршік хирургиясында "KBC нүктесі" деп аталады). Ауыз маңында пайда болатын тағы бір кең таралған көпіршік түрі үш түрге бөлінеді: төменгі пара бұрыш (ауыз бен еріндердің астында), пара бұрыш ("ауыз бұрышының маңында").
Қоғам және мәдениет
Жақ қаңғыраулары көбінесе жастық пен сұлулықпен байланыстырылады және адамның бетінің тартымды қасиеті ретінде қарастырылады, күлімсіреуді күшейтеді және оны көңілді әрі есте қалтарлы етеді. Сан алуан мәдениеттер мен тарих бойына қаңғырауларға байланысты түрлі ырым-сенімдер болған: қытай мәдениеті жақ қаңғырауларын бақыт әкелетін белгі санайды, ал мақал (көбінесе Папа Павел VI-ға қате атрибуцияланады) былай дейді: «Жақтағы қаңғырау – көп жүректі іздейсің, иектегі қаңғырау – ішіндегі шайтан». Candy Bites: The Science of Sweets кітабында айтылғандай, Junior Mints-тегі ойық осы сенімге негізделген, бір жақты қаңғырау екі жақтыға қарағанда тартымды деп есептеледі. Ричард Стил жазғандай, қаңғыраулы күлімсіреу «бетке сүйкімділік сыйлайтын және көбінесе ғашықтарды баурап алу үшін қолданылатын тәсіл; ежелгілер оны Чиан күлімсірету деп атаған». «Сіз әдемі баланың бетінде қаңғыраусыз көрдіңіз бе? Жақтағы тартымды қаңғыраулар және бетке сұңғылық сыйлайтын иектегі қаңғырау!» Британ боксшысы, кейіннен Голливуд актеріне айналған Реджинальд Деннидің жақ қаңғыраулары Photoplay журналында жарияланды, ал профессор Майкл Уильямс «жас грек құдайының дене бітімімен қатар қаңғыраулары бар Денниге қаңғыраулар да адамгершілік сезім сыйлайтын» деген тұжырым жасады. Бұл оларды жасанды түрде жасауға әрекет етуге әкелді: Огайо штатындағы Dolly Dimpler компаниясы Photoplay журналында клиенттердің жақтарында қаңғыраулар жасауға арналған құрылғы туралы жарнама берді; 1936 жылы Изабелла Гилберт Dimple Maker-ді ойлап тапты, бұл құрылғы бетке бекітіліп, жақтарға қысым жасап қаңғырауларды имитациялайтын, бірақ жасанды қаңғыраулар осылайша сақталуы мүмкін бе, әлде жоқ па белгісіз (Америкалық медициналық қауымдастық жиі пайдаланушылардың қатерлі ісікке шалдығуы мүмкін деп мәлімдеді); ал 21-ғасырда адамдар қаңғырау жасау үшін операция жасайды.
Көркем шығармаларда
Бұл сезімдер көркем әдебиетте де кездеседі: авторлар ғасырлар бойы кейіпкерлерінің қақпақтарын сұлулықты көрсету үшін сипаттап келді, әсіресе әйелдерде, олардың әдемілігінің және тартымдылығының бір бөлігі ретінде қарастырылды. Осы себепті беттегі қақпақтар көбінесе әйел кейіпкерлермен байланыстырылады: "Жасыл шатырлы Анна" романында Анна басқа әйел кейіпкерлердің қақпақтарына қызғаныш білдірсе, "Жұбайлар мен қыздар" шығармасында Молли айнаға қарап өзін әдемі деп ойлап, былай деді: "Егер ол өзін осылай салтанатты түрде қарастырудың орнына, көңілді күлімсіреп, тістерінің жарқырауын және қақпақтарының сүйкімділігін көрсеткенде, ол әдемі екеніне көз жеткізер еді". Скарлетт О'Хара "Желмен кеткендер" романында өзіне қалаулысын алу үшін флирт жасағанда бет қақпақтарын пайдаланды, тіпті Ретт оның ниетін сезгені айтылады. Шекспир де жиі жақ қақпақтарын, көбінесе балалардың қақпақтарын атап өткен, мысалы, "Қысқы ертегіде" "[баланың] иек пен жағындағы әдемі қақпақтар" немесе "Антоний мен Клеопатрадағы" "күлімдеген Купидтер сияқты әдемі қақпақты ұлдар". Алайда, "Венера мен Адонис" шығармасында Адонис туралы айтылғанда, ол Венераның, флиртке құштар әйелдің көзқарасынан баяндалған. Оның танымал әйел кейіпкерлерінің де қақпақтары болған деген болжамдар бар, мысалы Джульетта Капулетти, "Джессика мен Мария [және] Розалинда".