Кіріспе
Hydrangea macrophylla – гидранжия тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктердің түрі, Жапонияда өседі. Бұл жапырақты бұта жазда және күзде ірі қызғылт немесе көк гүлдерімен 1-3 метр биіктікке дейін және 1-3 метр еніне дейін өседі. Оның жалпы атаулары: үлкен жапырақты гидранжия, француз гидранжиясы, торапты гидранжия, шар тәрізді гидранжия және гортензия. Ол әлемнің көптеген аймақтарында, түрлі климаттық жағдайларда кеңінен өсіріледі. Оны H. aspera 'Macrophylla' (Макрофилла) гидранжиясымен шатастырмау керек.
Hydrangea macrophylla is a species of flowering plant in the family Hydrangeaceae, native to Japan. It is a deciduous shrub growing to tall by broad with large heads of pink or blue flowers in summer and autumn. Common names include bigleaf hydrangea, French hydrangea, lacecap hydrangea, mophead hydrangea, and hortensia. It is widely cultivated in many parts of the world in many climates. It is not to be confused with H. aspera 'Macrophylla'.
Сипаттама
Макрофила термині үлкен немесе ұзын жапырақты дегенді білдіреді. Қарсы жапырақтары 5 см-ге дейін ұзын болуы мүмкін. Олар қарапайым, мембраналы, дөңгелек немесе эллипстік және сүйір ұштарлы болып келеді. Көбінесе тісті жиекті болады. Гидрангия макрофилланың гүлшоғыры – сыпыртқы, барлық гүлдер бір жазықтықта немесе жарты шар пішіндес орналасқан, ал мәдени өсімдіктерде – толық шар пішіндес болуы мүмкін. Екі ерекше гүл түрін ажыратуға болады: орталық, сәндік емес, бес мүшелі және шеткі, сәндік, төрт мүшелі гүлдер. Соңғыларында тұқым түзбайтын аналық тораптары және тұқым түзетін аталық тораптары болады. Сәндік гүлдердің төрт тостаған жапырағының түсі ақшыл қызғылттан қызыл фуксияға дейін, тіпті көк түске дейін өзгереді. Сәндік емес гүлдерде бес кішкентай жасыл тостаған жапырақшасы және бес кішкентай гүл шошасы болады. Гүлдеу жаздың басында басталып, қыстың басына дейін жалғасады. Жемісі – жарты шар пішіндес қапшық.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Гортензия макрофилла Шығыс Азияға тән. Жапониядағы жағалау және таулы жерлерде кездеседі, Хонсю аралынан оңтүстікке қарай тараған. Бұл түр Қытай, Корея, Сібір, Жаңа Зеландия және Америкада жабайыланған. Азор және Мадейра аралдарында бұл түр шабуылшыл түр ретінде танылған.
Түстер және топырақтың қышқылдық деңгейі
Гортензия макрофилланың гүлдері көк, қызыл, қызғылт, ашық күлгін немесе қою күлгін түсті болуы мүмкін. Түсіне топырақтың pH әсер етеді. Қышқыл топырақ (pH 7-ден төмен) көк түске жақын гүлдерді, ал сілтілі топырақ (pH 7-ден жоғары) қызғылт гүлдерді тудырады. Бұл алюминий иондарының қатысуында гүл пигменттерінің түсінің өзгеруіне байланысты, оларды гипераккумуляциялайтын өсімдіктер сіңіре алады. Ғалымдар бұл құбылыстың себебін – ол жыртқыштардан қорғану үшін ме, әлде тозаңдаушыларды тарту үшін ме – әлі түсінбеді.
Жерді абаттандыру
Гидрангия макрофилла гүлдейтін климаттарда аралас бұталардың жиегіне немесе гүлзардың артқы жағына отырғызыңыз. Оның қалың жапырақтары мен ірі көлемі ақ немесе ашық түсті гүлдерге, тіпті биік бойлы көпжылдық және біржылдық өсімдіктерге тамаша фон болады. Жылы аймақтарда H. macrophylla көлеңкелі орындарға және орманды бақтарға жаздың басында жарқын түс беруге өте жақсы. Көп гүлдеу үшін ең аз мөлшерде күтім жасау ұсынылады. Гүлдері ауада оңай кептіріледі және ұзақ сақталады. Гидрангия макрофилла өсіруге қиын өсімдік саналмаса да, гүлдемеуі мүмкін. Бұл қысқы суықтан гүл бүршіктерінің зақымдануына, жеткіліксіз күн сәулесіне, тым көп азотты тыңайтқыш қолдануға немесе жылдың қате уақытында күтім жасауға байланысты болуы мүмкін. H. macrophylla жаздың аяғында гүл бүршіктерін қалыптастырады. Сондықтан, жаздың соңында, күзде немесе қыста күтім жасау болашақ гүлдерді жоюы мүмкін.
Химия
Филодульцин, гидрагенол және олардың 8-O глюкозидтері, сондай-ақ A және F тунбергинолдары H. macrophylla-да табылады. Тунбергинол B, дигидроизокумариндер тунбергинол С, D және Е, дигидроизокумарин гликозидтері тунбергинол G 3'-O глюкозиді және (-) гидрагенол 4'-O глюкозиді, төрт каемпферол және кверцетин олигогликозидтері H. macrophylla var. тунбергии өңделген жапырақтарында, яғни Hydrangeae Dulcis Folium-да кездеседі. Жапырақтарда стильбеноид – гидраген қышқылы да бар. H. macrophylla-дағы қызыл, күлгін, лаванды, бирюза және көк түстердің алуан түрлілігі бір ғана қарапайым антоцианин – дельфинидин 3-глюкозидінен (миртиллин) пайда болады, ол металл иондарымен кешен құрап, металлоантоцианин деп аталады. Лунуляр қышқылы, лунуларин, 3,4'-дигидроксистильбен және лунуляр қышқылының гликозиді H. macrophylla тамырларында анықталған. Гидрангин – кумарин умбеллиферонның тағы бір атауы, және бұл өсімдіктің болуы мүмкін уыттылығына себеп болуы мүмкін.