Кіріспе

Түрку қамалы (фин. Turku Castle, Åbo slott) – Финляндиядағы Түрку қаласында орналасқан ортағасырлық ғимарат. Түрку соборымен бірге, қамал әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан ең көне ғимараттардың бірі және Финляндиядағы сақталған ең ірі ортағасырлық құрылыс. Ол 13 ғасырдың соңында салынды және Аура өзенінің жағасында тұр. Қамал, Финляндия Швецияның провинциясы болған кездегі Эстландтағы маңызды бекініс және әкімшілік орталық қызметін атқарды. Қамал бір рет қана мемлекеттің қорғанысына қатысты, ол 1318 жылы Новгородтан келген орыс басқыншылары Түркуді қиратқанда болды. Ол Швеция мен Кальмар одағы ішіндегі билік үшін күресте жиі рөл атқарды. Қамалдың өркендеген кезеңі 16 ғасырдың ортасында, Финляндия герцогы Иоанн мен Екатерина Ягеллон билік еткен жылдары болды. Осы кезде Ренессанс қабаты, Патша және Королева залдары, сондай-ақ басқа да құрылыстар салынды. Пер Браге Финляндияның генерал-губернаторы қызметін аяқтағаннан кейін 17 ғасырда қамал әкімшілік орталық ретіндегі мәртебесін жоғалтты. Бүгінде Түрку қамалы Финляндиядағы ең көп келушілерді қабылдайтын мұражай болып табылады, кейбір жылдары 200 000 адамға дейін келеді. Бұған қоса, қамалдың ірі залдары қалалық іс-шараларға пайдаланылады.

Тарих

Қамалдың құрылысы шамамен 1280 жылы басталды. Финляндияны жаулап алған шведтер бастапқыда оны әскери бекініс ретінде жоспарлаған. Келесі екі ғасыр ішінде оның қорғанысы күшейтіліп, тұрғын үйлер салынды. Сол кезде Финляндия Швецияның провинциясы ретінде танылғандықтан, қамал Истландтың маңызды бекінісі және әкімшілік орталығы болды. 16 ғасырда Густав Ваза швед тағына отырғаннан кейін және оның ұлы Джон герцог атағын алып, Финляндия әкімшілігін басқарғаннан кейін, қамалдың негізгі бөлігі едәуір кеңейтілді. Сонымен қатар, қақпаның оңтүстік-шығыс бұрышындағы дөңгелек мұнара да салынды. Одан бері қамалдың ешбір бөлігіне қосымша құрылыс жасалмады немесе кеңейтілмеді, тек жөндеу жұмыстары жүргізілді. Қамалдың тарихының әртүрлі кезеңдерінде қала шерифтері, қолбасшылары, регенттері, герцогтары немесе генерал-губернаторлары басқарды. Оның қорғаныс бекінісі және әкімшілік орталығы ретіндегі маңызы ғасырлар бойы саяси жағдайға қарай өзгеріп отырды. Қамал тек бір рет мемлекеттің қорғанысына қатысты, ол 1318 жылы Новгородтан келген орыс басқыншылары Түркуді қиратқан кезде болды. Алайда, ол Швеция мен Кальмар одағының ішкі билік күресінде жиі рөл атқарды. 16 ғасырдың соңына дейін ғана қамал тыныштыққа ие болды. 17 ғасырда Пер Браге Финляндияның генерал-губернаторы қызметтен кеткеннен кейін қамал әкімшілік орталығы мәртебесін жоғалтты. Орта ғасырларда Түрку қамалының «Виктуал ағайындары» деп аталатын әйгілі қарақшылардың базасы болғаны мүмкін, себебі оларға көмектесетін адамдар көп болды. 1395-1398 жылдары Түрку қамалының басшысы Кнут Бонпоика Грип болды, ол «Виктуал ағайындарымен» және олардың басшыларымен жақсы қарым-қатынаста болды. Орта ғасырлар туралы маңызды дереккөздердің бірінде, Паулюс Юстеннің епископтық жылнамасында, 15 ғасырдың басында қарақшылар мен орыстар Түрку соборына көп зиян келтіргені айтылады. Қамалға көптеген апаттар орын алды, әсіресе көптеген қоршаулар. 1614 жылы король Густав II Адольф қамалға келген кезде, үлкен өрт басты қамалдың ағаш құрылымын толығымен жойды. Осыдан кейін басты қамал тасталып, ішінара қойма ретінде пайдаланылды, ал қалғаны бос тұрды. 1941 жылдың жазында, Ұлттық соғыс басталғаннан кейін, басты қамалға орыс өртке қарсы бомбасы тиді, бұл қамалға тағы бір апат әкелді. Басты қамал бос тұрған кезде, қақпа әкімшілік орталық ретінде пайдаланылды. 17 ғасырда генерал-губернатормен қатар лорд-лейтенант та онда тұрды, ал Ұлы апаттан кейін провинциялық үкімет біраз уақытқа онда орналасты. Қамал тарихындағы ең қызықты кезеңдердің бірі – 18 ғасырдан 19 ғасырдың соңына дейін түрме ретінде пайдаланылған кезеңі. 1808 жылы Фин соғысы басталғанда, қамал Ресей теңіз күштерінің қолданысына берілді және бірнеше онжылдықтан кейін ғана Финляндия билігіне қайтарылды, содан кейін ел Ресей империясының құрамында автономия мәртебесін алды. 1881 жылы құрылған Түрку тарихи мұражайы, мұражай құрылғаннан кейін дереу қақпаны пайдалануға бастады, ал кейін қамалдың өзінде де орын берілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын басталған және Финляндияның Кеңес Одағымен екі соғысы кезінде тоқтатылған қамалдың қайта жаңарту жұмыстары 1987 жылы аяқталды. Толық қалпына келтірілген қамал 1993 жылдың 12 қазанында Финляндия мемлекетінің иелігіндегі Турку қаласына тапсырылды, ол қамалдың жұмысын жүргізуге міндетті. Ғимарат Финляндия мемлекетіне тиесілі және оны күтіп ұстау Турку қаласына сеніп тапсырылған. Қамал толығымен тарихи мұражай ретінде Түрку провинциялық мұражайының бөлігі ретінде жұмыс істейді. Қамалдың негізгі бөлігінде Турку қаласының банкет залдары, жергілікті қауымның шіркеуі, сондай-ақ басты қамал мен қақпадағы мейрамханалар орналасқан. Бүгінде қамал қайтадан гүлденуді бастан кешіріп, Финляндияның ең көп келушілерге арналған мұражайларының біріне айналды.

Құрылыс

Қалдықтың құрылымы ортағасырлық (päälinna) және Ренессанс дәуіріндегі (esilinna) бекіністерден тұрады. Қалқа – екі шаршы қақпа мұнарасы бар төртбұрышты бекініс, оның қабырғаларының қалыңдығы негізінде бірнеше метрге жетеді. Орта ғасырларда қамал Аура өзенімен жалғасқан ормен қоршалған, нәтижесінде қамал дерлік аралда орналасқан. Қалқа 15 ғасырдың басында аяқталды. Бейлінің құрылысы 15 ғасырдың соңында басталып, 16 ғасырда аяқталды. Бейлі қалқадай мықты бекінілмеген, бірақ бірнеше мұнарасы бар. Ренессанс кезеңіндегі құрылыс жұмыстары қамалдың ескі ортағасырлық бөлігіндегі барлық бөлмелерді кеңейтіп, жаңартты. Ренессанстан бері қамалға қосымша жаңа құрылыстар салынған жоқ. Алғашқыда қарапайым әскери бекініс болған қамал, қазірде күмбезді тас қамалға айналды, оның берік қабырғалары скандинавия тарихындағы көптеген маңызды оқиғалардың куәсі болды. Қамал көптеген қоршауларға ұшырады және оның қабырғаларының жанында бірнеше шайқастар өтті. Финляндиядағы барлық қамалардың ішінде Түрку қамалы, Выборг қамалы мен Олавинлинна қамалымен қатар, ең соғысқа толы тарихы бар. Қамалдың өркендеген кезеңі 16 ғасырдың ортасында, Финляндия герцогы Иоанн мен Екатерина Ягеллонның билігінде болды. Осы кезде Ренессанс қабаты, Патша және Королева залдары, сондай-ақ басқа да ғимараттар салынды. Қамал – тарихи Финляндияның дербес провинциясының және бүкіл Финляндияның әкімшілік орталығы болды. Оның мықты қабырғалары мен түрмелері ғасырлар бойы мемлекеттік түрме ретінде пайдаланылды, тіпті бүгінгі күнге дейін түрме фин тілінде “линна” (қамал) деп аталады. Қамал көптеген тарихи оқиғаларға куә болды, мысалы, 1573–1577 жылдары Швецияның тақтан түскен королевасы Карин Мунсдоттер осы қамалға қамауға алынды. Қамал – Финляндиядағы ең көп келушілерді қабылдайтын мұражай, кей жылдары 200 000-ға жуық адам келеді. Сонымен қатар, қамалдың ірі залдары қалалық іс-шараларға пайдаланылады.

Танымал мәдениетте

Түрку қамалы 1849 жылы Захрис Топелиус жазған «Або қамалындағы Томтен» ертегісінің оқиғасының орын алған жері. Ол жазған кезде Түрку қамалы қирап, зақымдалған еді. Виктор Гюгоның «Нотр-Дамның қасіреті» романындағы Париждің Нотр-Дам соборы сияқты, Топелиус жазған оқиға Түркудың осы маңызды ескерткішін қайта жаңартуға үлкен ықпал етті. Қамалдың қабырғалары немесе қамалының өзі көптеген фин фильмдерінде де көрсетілген. Олардың ішінде Ильмари Унхоның 1951 жылы түсірген «Жүз қылыш адамы» (Sadan miekan mies) және Мика Каурисмакидің 2015 жылы түсірген «Қыз патша» (The Girl King) драмалық фильмі бар.