Кіріспе

Персия мифологиясынан шыққан жын, зұлым немесе алып, ежелгі Иран жындылары. Даева (авеста тілінде: 𐬛𐬀𐬉𐬎𐬎𐬀 daēuua) – Зороастризмде жағымсыз қасиеттері бар табиғаттан тыс бірлік. Зороастризмнің ең көне мәтіндері – Гаталарда даевалар «қабылданбас құдайлар» деп сипатталады. Бұл мағына, түсіндіруге байланысты, б.з.б. 5 ғасырлық ежелгі парсы тіліндегі «дайва жазуында» да көрінеді. Жаңа Авестада даевалар – хаос пен тәртіпсіздікті қолдайтын құдайлар. Кейінгі дәстүр мен халық ауыз әңгімелерінде dēws (Зороастризмнің орта парсы тілі; жаңа парсы тіліндегі divs) – барлық ойға келген зұлымдықтың бейнесі. Уақыт өте келе, Даева мифы Див ретінде Исламға еніп кетті. Иран тіліндегі «Даева» термині индуизмдегі «Дева» терминімен бір түбірлі, ол латын тіліндегі deus («құдай») және грек тіліндегі Зевс сөзімен байланысты. Ведалық рухтар мен Зороастризмдегі бірліктер этимологиялық тұрғыдан байланысты болғанымен, олардың функциясы мен тақырыптық дамуы мүлдем өзгеше. Бастапқыда бұл термин, діни мәтіндерде қолданылғанға дейінгі мәдени халық ауыз әңгімелеріндегі тұлғаларды білдіру үшін қолданылған. Иран тілдеріндегі авесталық daeva сөзінің эквиваленттері: пашту, балучи, күрд dêw, парсы dīv/deev. Иран сөзі ескі армян тілінен dew, грузин тілінен devi, урду тілінен deo, түрік тілінен dev ретінде қарызға алынған, бұл тілдерде де теріс коннотациясы бар. Ағылшын тілінде бұл сөз daeva, div, deev түрінде кездеседі, ал 18 ғасырдың фантастикалық романдарының авторы Уильям Томас Бекфордтың шығармаларында dive деп аталады. Даевалардың зұлым күш ретінде скиф құдайларынан пайда болғаны туралы болжам бар.

Түсіндіру проблемалары

Ежелгі авеста тіліндегі даэууа немесе даэва көне иран тіліндегі *дайва сөзінен шыққан, ол өз кезегінде индоиран тіліндегі *дайва "құдай" сөзінен туындаған, бұл бір мағынаны білдіретін протоиндоевропалық *дейвос сөзін көрсетеді. Басқа индоевропалық туындылар үшін Dyeus бетіне қараңыз. Авестадағы даэууаның веда санскритіндегі туысы – дева, ол кейінгі индо-арий тілдерінде дева түрінде жалғасады. Ирандық *дайваның барлық туыстары оң мағынаға ие болғандықтан, бірақ "ескі ирандық *дайваның оң мағынасының сақталуын нақты және анық куәландыратын ешбір иран тілінің диалекті белгілі емес", 19 және 20 ғасырларда ғылыми пікірталас ирандық даеваның қалай теріс мағынаға ие болғаны төңірегінде өрбіді. Бұл "иран тіл білімінің негізгі фактісі" Гаталардың куәлігімен үйлеспейді, онда даевалар, қабылданбағандықтарына қарамастан, ізбасарлары бар құдайлар болып қала берді. Зороастрға жасалған бұл сілтеме 9/10 ғасырлардағы зороастрия дәстүрінің кітаптарында да кездеседі, ал Гершевич және Ломмельді ұстанған басқалар "ұлттық" құдайлардан демонға дейінгі эволюцияны "Зороастрдың генийіне" жатқызады. Сонымен қатар, Үндістандағы асуралардың демонға айналуы және Ирандағы даевалардың демонға айналуы екеуі де "өте кеш орын алғандықтан, байланысты терминдерді индоиран діни диалектологиясының ерекшелігі деп санауға болмайды". Жак Дюшесн Гильмен және Виденгреннің *асура/дайваның тарихи қарсылығы индоирандық тұлғалардың мәртебесі туралы "шексіз және толығымен болжамдық талқылауларды" қамтиды, бір мәдениетте олар асуралар/ахуралар, екіншісінде – девалар/даевалар болып табылады (мысалдарды Кіші Авестадан қараңыз).

Зороастрдың аян кітабында

Зороастризмнің ең көне мәтіндері саналатын Гатталарда, Зороастрға жатқызылатын, девалар әлі кейінгі зороастризмдегі шайтандарға айналмаған, бірақ олардың жобалануы Гатталардың өзінде байқалады. Гатталарда девалар бір топ ретінде сипатталады және жеке девалардың есімдері аталмайды. Бұл ежелгі мәтіндерде "даэвуас" (daevas) термині (кейде 'daēuuas' деп те жазылады) 19 рет кездеседі; онда девалар – "шынайы құдайлардың" бөлек санаты, бірақ олар бас тартқандар. Ясна 30.6 бойынша, деваға табынушы дін қызметкерлері Зороастрмен жиі пікір таластырып, оны өз тарапына бұра алмаған.

Жас Авестада

Жас Авестада даевалар ашық жауыры тұлғалар болып табылады. Керісінше, даэваясна (әдеби мағынасында, "даеваларға құрбандық шалушы") сөзі басқа діндердің жақтастарын білдіреді, сондықтан да даева префиксі әлі де "басқа" құдайларды білдіретіндіктен, бастапқы мағынасының қалдықтарын сақтайды. Бірақ, Яшт 5.94-те даэваясна – қараңғылық сағаттарында, яғни даевалар тығырықтап жататын уақытта Анахитаға құрбандық шалушылар, және даэваясна қабылданған дәстүрден тайып, немесе діни мақұлдаудан айырылғандарға қолданылатын атауға айналады. Вендидад, vi daevo dāta, "даеваларға қарсы берілген" деген сөздің қысқартылған түрі, негізінен даевалардың өзімен, не олардың түрлі көріністерімен және оларды жеңу жолдарымен айналысатын кеш Авеста мәтіндерінің жинағы. Vi. daeva "даеваларды қабылдамау" – маздаясна ("Маздаға табынушы") сияқты, адал зороастриктерді анықтайтын маңызды сөз. Вендидад көбінесе түннен кейін оқылады, себебі күндіздің соңғы бөлігі демон уақыты деп есептеледі. Вендидад оларды жою құралы болғандықтан, бұл мәтін күн бату мен күн шығу аралығында оқылғанда ғана тиімді деп саналады.

Жазбаларда

Ежелгі парсы тіліндегі дайва Ксеркстің дайва жазуында екі рет кездеседі (XPh, б.з.б. 5 ғасыр). Бұл үш тілді мәтінде сондай-ақ даиваданаға – "дайвалардың үйіне" бір сілтеме бар, ол әдетте киелі орынға немесе ғибадатханаға сілтеме ретінде түсіндіріледі. Ксеркс өзінің жазуында: "Ахура Мазданың құдайымен, мен дайвалардың орнын жойдым және 'Дайваларға табынба!'" деп жарияладым, – деп жазған. Бұл мәлімдеме екі түрлі жолмен түсіндірілді. Біріншіден, бұл мәлімдеме идеологиялық болуы мүмкін, яғни дайвалар – қабылдамауға тиіс құдайлар, екіншіден, бұл мәлімдеме саяси себептермен туған, ал дайвалар – мемлекет дұшпандарының (немесе олардың болуы мүмкін дұшпандарының) құдайлары.

Зороастризм дәстүрінде

Зороастрий дәстүрінің орта парсы мәтіндерінде дэвтер әрқашан арамейлік идеограммамен ŠDYA немесе одан да көп таралған көпше түрі ŠDYAʼn арқылы беріледі, бұл тіпті жекеше түрде де «шайтан» дегенді білдіреді. Девтер 12-шы ғасырда аяқталған «Бундахишн» космогониялық драмасында маңызды рөл атқарады, ол зороастрийлік жаратылыс көзқарасы болып табылады. Бұл мәтінде зұлым рух Ахриман (Авестаның Ангра Майньюға теңестірілген орта парсы тілі) Ормазддың (Авестаның Ахура Мазда) жаратылысына қарсы тұру үшін өз дэвтерін жасайды. Бұл ұғым «Вендидадта» (жоғарыдағы жас авеста мәтіндерін қараңыз) айтылған, бірақ «Бундахишн» ғана толыққанды дамытады. Атап айтқанда, Ахриман алты дэв жасайды, олар зороастрий дәстүрінде Амеша Спенталардың (Авестаның Амеша Спенталары) антитезасы болып табылады. Ахура Мазданың жаратылысын жүзеге асырған Амеша Спенталардың міндетін бейнелейтін алты антитеза – Ангра Майнью әлемдегі барлық қорқынышты жасайтын құрал. Бұдан басқа, «Вендидад» 10.9 және 19.43 аркалық дайвалары Амеша Спенталардың қарама-қарсы аналогтары ретінде анықталады. «Задспрам хаттарында» (WZ 35.37) және «Үлкен Бундахишнде» (GBd. 34.27) мыналар тізімделген: «жаман ой» Акоман «жақсы ой» Вахман/Бахманға қарсы (Ав. Ака Манах пен Воху Манах), «ең жақсы шындық» Ардауахиштқа қарсы келетін, әділдердің санасын тоңазытатын Индар (Ав. Индра Аша Вахиштаға қарсы), «қасиетті адалдыққа» қарсы шыққан наразылық Нангайт (Ав. Нангайтхья/Наонгайтхья Спента Армаитиге қарсы), «тиісті билікке» қарсы Савар/Сарвардың қысымы (Ав. Саурва Кшатра Вайрьяға қарсы), «толықтыққа» қарсы Тауриз/Таурихтың жойқылық (Ав. Таурви Хаурвататқа қарсы), «өлімсіздікке» қарсы тұрып, өсімдіктерді улайтын Зариз/Зарих (Ав. Заури Амерэтатқа қарсы). Бұл қарама-қайшылықтар кітаптағылардан ерекшеленеді, онда моральдық принциптерге (әрбір Амеша Спента білдіретін) моральдық емес принциптер қарсы тұрады. Бұл толық бұзушылық емес, өйткені «Гаттас» ашасында принцип абстрактті друджға қарсы болса, зороастрий дәстүрінде бұл Ашаның гипостазы Ардавахшт, ол Индарға қарсы тұрады, ол жаратылыстардың санасын «әділдікке» (аша) үйренуден тоңазытады. «Үлкен Бундахишн» 34.27 Амеша Спенталарға қарсы емес тағы екі арк-дэв қосады: (осыны да қараңыз: Ахриман: Зороастрий дәстүрінде). «Шайест не Шайест» және «Арда Вираз кітабы» сияқты мәтіндердің басқа жиынтығы үшін Ахриман мен дэвтер өте нақты болды және олар әлеуетті апатты деп сипатталды. Мұндай философиялық емес бейнелеулерде дэвтер – әр түрлі жеке күштерге ие жын-шайтанның отряды, олар қайтсе де қайырлыдан ең зияндыға дейін. Олар түнгі уақытта өздерінің ең жаман ісін жасауға ұмтылады, оның ішінде адам өмірінің барлық деңгейлерінде сыбайлас жемқорлықтың барлық мүмкін түрлерін қамтиды. Олардың бүлдіруші күші ауру, ауырсыну және қайғы-қасірет кезінде ғана емес, сонымен қатар ғаламдық оқиғаларда, мысалы, құлап жатқан жұлдыздар мен құрғақшылық, циклон және жер сілкінісі сияқты климаттық оқиғаларда да айқын көрінеді. Кейде олар адам тәрізді қасиеттері бар, мысалы, бет және аяқ, немесе тырнақ және дене шашы сияқты жануарларға ұқсас қасиеттер берілген деп сипатталады. Олар тұқым шығарады, тіпті адамдармен жұптасады, мысалы, Джам мен Джамг (Бундахишн 14В.1). Бірақ Арда Вираз кітабын қоспағанда, дэвтер қорқынышты күш ретінде сипатталмайды. Мәтіндерде шынайы оптимизммен дэвтерді қалай ұстауға болатыны сипатталады, оларды қарғыстан бастап жақсы ойлар, сөздер мен іс-әрекеттер арқылы өмірге белсенді қатысуға дейін. Орта ғасырлық мәтіндердің көбісі «Вендидадта» («шайтандарға қарсы берілген») айтылған идеяларды дамытады. Өрт (сағ. Адур) – дэвке қарсы тиімді қару, ал отты жалындатып ұстау – үйді қорғаудың бір жолы. Девтер «адамның органикалық өнімдері, яғни нәжіс шығару, ұрпақ алу, жыныстық қатынас және өлім арқылы тартылған». Жын-шайтандар тамақтану кезінде әңгімелесу арқылы тартылған, ал үндеу бұзылған кезде жын-шайтандар адамның жанындағы періштенің орнын алады. 9.8 санында айтылғандай, түнде жын-перілер пайда болғандықтан, түн түскеннен кейін тамақ ішуге болмайды. 9 ғасырдағы ривайаттарда (65.14) жын-шайтандар түнде бүлік шығарып, күн шыққанда құдайлық даңқ (хваренах) арқылы жер астына қайта оралады деп сипатталған. Орта ғасырлық мәтіндердің зороастризмінде қай күштің басым екендігі анық айтылған. Жамандық жаратып алмайды, сондықтан ол ғаламдық тәртіпте (аша) төменгі басымдыққа ие. «Дэнкард» 5.24.21а-ға сәйкес, язаталардың қорғауы ақыр соңында жындардың күшінен әлдеқайда күшті. Девтер – Ахриманның (Авестаның Ангра Майнью) агенттері, уақыт соңына дейін жалғасатын сынақтарда, сол кезде шайтан көрінбейді және (Құдайдың) жаратылыстары таза болады. (Dadestan i Denig 59).

Бірақ әлемнің соңғы жаңартылуына дейін адамзат «язадтар мен дэвтердің арасында тұрады; [язадтар] мәні бойынша өлмес және денелерінен (мэног) ажыратылмайды, адамдар мәні бойынша өлмес, бірақ денелерінен ажыратылады (гэтигтен мэног жағдайына көшеді), бірақ дэвтер мәні бойынша өлшекті және денелерінен ажыратылмайды, оларды жоюға болады». Жоғарыда аталған Аз «ашкөздік», Кашм «ашу» (Авестаның Аешма), Нанг «намыссыздық», Ниаз «мұқтаждық» және Рашк «қызғанудан» басқа, эпикалық поэмада Кин «құдайлық кек», Наммам «әңгімеші», До руй «екі жүзді», напак дин «ересі» және (ашық айтылмаған) алғыссыздық кіреді. Орта парсы мәтіндеріндегі шайтандардың кейбірі «Шахнамеде» шайтандардың атрибуттары болып табылады, мысалы, варуна «кері» немесе «ішінде сыртқа», олар сұралғаннан өзгеше әрекет ететінін көрсетеді. Фердовси әдетте дивтерді адамдардан ерекшелейді, бірақ ақын осы сөзді «жаман адамдарды» білдіру үшін де қолданады. «Шахнамеден» ең танымал оқиғалардың бірі – Ростам мен Мазандаранның «ақ шайтаны» Дӣв е Сапид туралы, ол Ростамның адамдарын соқыр етеді (кейін шайтанның өттен алынған қанымен емделеді).