Кіріспе

Шотландия мифологиясы – Шотландия тарихы бойында пайда болған, кейде келесі буын тарапынан толықтырылған, ал кейде бас тартылып, басқа түсіндірулермен алмастырылған мифтер жинағы.

Табиғат туралы аңыздар

Шотландияның мифтері мен аңыздары "жергілікті бояуға" ие, себебі олар ежелгі замандағы өмір салтын сипаттайды, сонымен қатар жылдың әртүрлі мезгілдеріндегі елдің табиғатын көрсетеді. Елде Бейра, Қыс патшайымының қаңтар және ақпан айларында дауылдар көтеріп, жасыл шөптердің өсуіне кедергі келтіретініне сенетін еді. Ол Корриврканның қатыгез спиральдік қозғалысын тудырған, қар мен су тасқындарын шақырып, өзендердің арналарын толтырған қатал және қатыгез қарт әйел ретінде есептелді. Көлдер мен таулардың жаратылуы да оған байланысты болды. Шотланд мифологиясы грек және рим мифологиясынан өзгеше, себебі ол табиғаттың әртүрлі жақтарын қамтиды. Осы контексте, қыстың ең күшті және қорқынышты құдайы Бейра болып табылады, ол қыс маусымының барлық кезеңінде билік етеді. Белтанда ол Бригидке ерікті түрде мойынсұнады, ол Самхайнға дейін билік құрды. Бұл миф майялардың танымал мифімен ұқсас және "жаратылыс пен жыл санауының айналымындағы" әйелдер күшімен айналысады. Алайда, Дональд Маккензи өзінің "Миф және аңыздағы шотландиялық таңғажайып әңгімелер" кітабында шотланд мифтерінің құдайлары ежелгі Греция құдайлары сияқты мадақталмайды деп жазған. Шотландиядағы өзендер құдайлардың мекендері саналды, олардың есімдері өзеннің сипаттамасын көрсететін болды, мысалы, Форт өзені тыныш ағысы үшін "соқыр немесе үнсіз өзен" деп, ал Клайд өзені су тасқыны кезінде "пайымдаушы өзен" деп, "балшық пен сазды" алып жүргендігі үшін аталды.

Ұлы ана

Кельт құдайлары билікке ие болды және әйелдік құдайлық пен жермен байланысты әйелдердің өнімділігімен байланысты болды. Ежелгі заманда кельттердің жері мен ұлттық қоғамдары құдайдың денесімен байланысты болды (оны "тайпа құдайы" деп те атайды) және оның жер бетіндегі өкілі – патшайым болды. Шотланд мифтеріндегі тағы бір "қарсыласты" кейіпкер – "хаг", Құдай, гаэльдік Кайлеах және алып, зиян келтіретін құдай. Ол сонымен қатар "емші" және бала туғанда көмектесуші болып саналады, қасиетті және "ұзақ тарихы мен керемет ұзақ өмір сүруі" бар деп айтылады. Ол "бір уақытта жаратушы да, жойғыш та, мейірімді де, қатыгез де, ана да, күтуші де" деп те сипатталады.

Ұлттық мифология

Шотландтардың шығу тегі туралы бірнеше аңыздар тарихи кезеңде пайда болды, түрлі мақсаттарға қызмет етті. Шотландиялықтардың шығу тегі туралы аңыз немесе шотланд халқының негізі туралы тарихи емес әңгіме, он ғасырдағы латын тіліндегі Метцтің Әулие Катросының өмірнамасында бейімделген түрде кездеседі. Онда Грек Ұлы Азиясынан келген қоныс салушылар теңіз арқылы жүзіп, «Ирландия тауы» Круахан Фелиге жеткені айтылады, бұл, әдетте, Круахан Эли (Кроаг Патрик, Мейо графтығы) үшін қолданылады, ол Тиреханның жинағынан бері Иберо-латын әулиелер тарихында белгілі бір орын. Олар Ирландияны аралап, Клонмаквизден, Армағдан және Килдареден Коркқа, соңында Бангорға дейін жеткенде, Пиктанимен үздіксіз соғыста болды. Кейбір уақыттан кейін олар Ирландия теңізінен өтіп, Рим Британиясының солтүстігіндегі Каледонияға шабуыл жасады, осы процесте бірінен соң бірі Ионаны, Ригмонат және Беллатор қалаларын басып алды. Бұл орындар Альба патшаларының жылнамасында Синнригмонаид пен Синнбелатоирдың пайда болуымен қайталанады. Осылайша жаулап алынған аймақ Спарта қолбасшысы Нелдің (Ниул) египеттік әйелі Скотаның құрметіне Скотия деп аталды, ал Әулие Патрик халықты христиан дініне өткізді. Пикттер гаэль мәдениетін қабылдап, олардың нақты ерекшеліктері естен шығып кеткеннен кейін, фольклорлық элементтер тарихтың бос орындарын толтырды. Олардың «күрт жоғалуы» Кеннет МакАльпин (халықаралық фольклорлық мотив) ұйымдастырған той кезінде болған қырғынмен түсіндірілді, оларға жұлдыздар сияқты күш-қуаттар берілді, құпия рецепттер бойынша жусан қайнатып, жер асты палаталарында өмір сүрді. XVIII ғасырда пикттер «германдық» тайпа ретінде қарастырылды. Шотландияның кельт аймақтарында, сондай-ақ Гейдхелтад деп аталатын, ежелгі христиандық емес құрылымдар болған. Шотландияның ең солтүстік-батыс бөлігінде Льюис аралындағы Калланш тастарында тік тұрған тастар бар, олар Стоунхенджге ұқсас; олар Стоунхенджден де көне деп саналады және 5000 жылдан астам уақыт бойы тұр, күнге табынуды білдіреді деп айтылады.

Ольстер циклі

Ольстерден Шотландияның батысына адамдардың қоныс аударуы, Ольстер мен Шотландияның батысы арасындағы тілдік байланыстардың қалыптасуына себеп болды, сол арқылы көптеген гель мифологиясы Шотландияға әкелінді, ал кейбіреулері тіпті Шотландияда туған болуы мүмкін. Христиан дәуірінің басында орын алған Ольстер циклы, Ольстердің патшасы Конхобар мак Несса, ұлы батыр Кухулин және олардың достары, жақындары мен жауларының өмірінен құралған батырлық әңгімелер жиынтығынан тұрады. Бұл – Улайдтар, яғни Ирландияның солтүстік-шығыс бөлігінің халқы, ал оқиғалар қазіргі Армаг қаласына жақын орналасқан Эмен Махадағы патша сарайының маңында өтеді. Улайдтардың гель тілді Шотландиямен тығыз байланысы болды, және Кухулиннің соғыс өнерін осы жерде үйренгені айтылады. Цикл батырлардың тууы, балалық шағы мен оқуы, құда түсулері, шайқастары, тойлары мен өлімдері туралы әңгімелерден тұрады және негізінен жекелеген айқастардан тұратын және байлық малмен өлшенетін жауынгерлік қоғамды көрсетеді. Бұл әңгімелердің көп бөлігі проза түрінде жазылған. Ольстер циклының орталық бөлігі – Тайн Бо Куаилнге. Ольстер циклының басқа да маңызды әңгімелері: Айфенің жалғыз ұлының трагикалық өлімі, Флед Брикренн "Брикриудың тойы" және Тогайл Бруйдне Да Дерга "Да Дерганың қаруханасының қирауы". Бұл цикл, белгілі бір жағынан, гель тілінде сөйлейтін әлемнің қалған бөлігінің мифологиялық циклына ұқсас. Кейбір кейіпкерлер сонда да кездеседі, және сол сияқты түрлену сиқыры, қатал және кейде бейкүнә реализммен қатар айқын байқалады. Медб немесе Ку Рой сияқты кейбір кейіпкерлердің бұрын құдайлар болғаны болжануы мүмкін, әсіресе Кухулиннің адамнан асып түсетін қабілеттерін ескеретін болсақ, бірақ кейіпкерлер белгілі бір уақыт пен орынға байланысты, толығымен өлімге ұшырайтындығы айқын. Ольстер циклының шотландтық гель тіліндегі бейімдемелері Гленмасан қолжазбасында кездеседі.

Финн мен Фианна

Финн (Ескі, Орта, Қазіргі Ирландия тілінде: Find, Finn, Fionn) мак Камхайл және оның әскер тобы Фианна туралы әңгімелер шамамен 3-ші ғасырда Гейл Ирландиясы мен Шотландияда болған сияқты. Олар басқа гэль мифологиялық циклдерінен Шотландиядағы гэль тілінде сөйлейтін қауыммен байланысының күшімен ерекшеленеді және сол елден көптеген мәтіндер сақталған. Бұл циклдер Ольстер циклынан да өзгеше, себебі әңгімелер көбінесе өлең түрінде айтылады және олардың мәнері эпостық емес, романтикалық дәстүрге жақын. Фениан циклының ең маңызды көзі – Acallam na Senórach (Ежелгілердің сөйлесуі), ол 15-ші ғасырға жататын екі қолжазбада – Лисмор кітабы мен Laud 610-да, сондай-ақ 17-ші ғасырға жататын Киллиней (Дублин округі) қолжазбасында кездеседі. Тілдік деректерге сүйенсек, мәтін 12-ші ғасырда жазылған. Мәтінде Фианнаның соңғы тірі қалған мүшелері мен Әулие Патрик арасындағы әңгімелер тіркелген, олардың көлемі шамамен 8000 жолға жетеді. Қолжазбалардың кейінгі мерзімі Фениан әңгімелері үшін ұзақ ауызша дәстүрдің бар екенін көрсетеді, дәл сол ауызша дәстүрді Джеймс Макферсон Оссиан әңгімелерінде гэль тілінен ағылшын тіліне аударған. Фианналар Фионнгалл басқаратын Клан Байскне және оның жауы Голл мак Морна басқаратын Клан Морнаға бөлінеді. Голл Фионнхолдың әкесі Камхалды шайқаста өлтірді, ал Fionn бала кезінде жасырын тәрбиеленді. Жастық шағында поэзия өнерін үйрену кезінде ол білімді ласын пісіргенде кездейсоқ түрде саусағын күйдіріп алды, бұл оған керемет даналыққа ие болу үшін саусағын соруға немесе тістеуге мүмкіндік берді. Ол өзінің тобының жетекшісі болды және олардың ерліктері туралы көптеген әңгімелер айтылады. Гейл тіліндегі ең ұлы екі ертегі – Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne (Диармуид пен Грайнеге жасалған қысқаша шабуыл) және Tír na nÓg-тағы Оисин осы циклдың бір бөлігін құрайды. Диармуид пен Грайне туралы әңгіме – Фениан әңгімелерінің сирек кездесетін прозалық түрі. Фениан циклының әлемінде кәсіби жауынгерлер уақыттарын аң аулау, шайқасу және рух әлеміндегі оқиғаларға қатысумен өткізеді. Топқа жаңадан кіргендер поэзияны білуі керек, сондай-ақ бірнеше физикалық сынақтардан немесе қиындықтардан өтуі керек. Бұл әңгімелерде діни элемент жоқ, егер батырларға табыну болмаса.

Гебрид мифтері мен аңыздары

Минчтің көк адамдары (сонымен қатар дауыл кельпилері деп те аталады), Льюис аралы мен материктік Шотландия арасындағы су кеңістігін мекендейді, теңізшілерді батыруға және апатқа ұшыраған қайықтарды қырып салуға тырысады. Кельпи – Шотландияның төмендіктеріндегі аңызға толы су рухтары. Олар көбінесе жылқы түрінде пайда болады. Көлдер мен өзендерді "кезіп", адамдарды суға батырып құшақтайтын су кельпи деп аталатын тағы бір рух бар. Сонымен қатар, олар түнде диірмендерді іске қосуға көмектеседі деген әңгімелер де бар. Кельпилер көлдер мен өзендердің жағасында тыныш, жақымды болып тұрып, құрбандарын күтеді, олардың суды кесіп өтуге ниеттенгенін сезеді. Кельпилер жас жігіттерді алдау үшін әдемі бойжеткен қызының кейпіне де ене алады. Кельпилер туралы ең көп таралған оқиғалардың бірі – он баланың өліміне себеп болуға тырысқан кельпи туралы. Мистикалық су рухы олардың тоғызын арқасына мінгізіп алды, ал оныншы бала жылқының мұрнын сипағанда, оның саусақтары жылқының терісіне жабысып қалды, бұл оларды сиқырмен байланыстырғандай болды. Бала саусақтарын кесіп тастау арқылы құтқарылды, ал жылқы барлық құрбандарын сулы қабірге апарып тастады. Бүгін Шотландияның Фолкирк қаласында әлемдегі ең үлкен жылқы мүсіні орналасқан, екі жылқы басы 30 метр биіктікте тұр, Шотландиядағы суларды күзеткен кельпилерді және елдегі жылқы күшімен жұмыс істейтін өнеркәсіптік мұраны бейнелейді. Сеонаид – Льюис тұрғындары бір стақан сыра сыйлаған кезде құдай санаған келт су рухы. Доктор Мартиннің айтуынша, бір күні Льюис халқы Сеонаидты ырыздандырды. Олар Сент-Мулвей шіркеуінде жиналды, әр адам құдайға арнап әкелген азық-түлік пен қажетті заттарын ұсынды. Содан кейін әр отбасыдан жиналған малдан сыра пісірілді. Сосын қауымның бір өкілі сыраға толы кесемен белге дейін теңізге кіріп, Сеонаидқа сыра ұсынды: "Саған осы сыраны сыйлаймын, келер жылы жерімізді байыту үшін көптеген теңіз шөптерін жіберсің деп үміттенемін". Бұл оқиға түнде болды. Сыйлық берілгеннен кейін, сыйлық берген адам жағаға қайтып келді, ал жиналғандардың бәрі шіркеуге көшті, онда құрбандық тақтасында жарық шам жанды. Біраз уақыттан кейін, уақыт жеткенде, шам сөндірілді. Содан кейін тұрғындар шіркеудің артындағы далаға жиналып, сыра ішіп той жасады. Олар келер маусымда мол өнімге ие болатынына үмітпен үйлеріне қайтты. Өзгермелілік – әуедегі ертегі, онда пери сәбиді бесіктен алып, орнына өзге периді қояды. Ол көбінесе балаға ұқсаса да, қалыпты және өскен болады.

Оркни мен Шетланд фольклоры

Селькилер теңізде түлендер ретінде өмір сүреді, бірақ құрлыққа шыққанда терісін шешіп, адамға айналады, көбінесе толық айдың жарығында билеу үшін. Егер олар адам түрінде жүргенде терісін жоғалтса, онда мәңгілікке адам болып қалады. Адам кейпіне келгенде олардың әдемі жасыл шаштары болады. Олар көбінесе адамдардан қорғану үшін толқындардың арасында жасырынған жартастар мен аралдарда мекендейді. Селькилер – өлшеулі жандар. Бұл аңыз, ең көп Оркней және Шетланд аралдарында таралған, және ол аққу қыздары туралы аңызға өте ұқсас.

Діни мифология

Миф кейде фольклордың бір аспектісі болып табылады, бірақ барлық миф фольклор емес, сондай-ақ барлық фольклор миф немесе мифологиялық емес. Мифологияға қызығушылық білдіретін адамдар көбінесе адам емес (кейде "құдайларға жатқызылатын") жандарға назар аударады. Шотландия мәдениетінде мұндай жандардың көптеген топтары болды, олардың кейбіреулері нақты этникалық топтарға тән (гел, норвег, герман және т.б.), ал басқалары Шотландияның ерекше жағдайларынан пайда болған болуы мүмкін. Аос сидхе, сидихеан немесе "Перілер" бастапқыда Шотландияның гел аймағының христиан дініне дейінгі құдайлары болған. Христиандық көне мифологияның көп бөлігін ығыстыра бастады, нәтижесінде мифтердің күші мен маңызы азайды. Ортағасырлық гел әдебиетшілері оларды Туатха Де Дананн деп біріктірді, олар кельт әдебиетіндегі басқа кейіпкерлермен кейбір ортақ белгілерге ие. Банши туралы халық сенімдері де осы жандардың кейбір ерекшеліктерін көрсетеді. Әлемдік фольклордан мәдени үлгілері бар басқа да құдайларға жатқызылатын жандар бар. Ата-баба рухтары және ландшафтты қалыптастыруға көмектесетін, сондай-ақ табиғат күштерін бейнелейтін алыптар кең таралған және мифологияның элиталық емес деңгейлеріне сілтеме жасай алады.

Лох-Несс жырткышы

Лох-Несс жындысы – көптеген жылдар бойы көптеген кездесулерден хабарланған, аңызға толы су жануары. Көпшілік бұл жануардың "көптен бұрын жойылған плезиозаврлардың" жалғыз қалған өкілі деп санайды. Жаратылыстың кездесуі туралы хабарлар 6 ғасырда айтылған, бірақ соңғы кезде көлдің айналасына жол салынғаннан кейін оның туралы хабарлар көбейді. Нессинің құрлықта көрінгені туралы алғашқы хабар 22 шілдеде 1933 жылы Спайсер және оның әйелі тарапынан берілді, ол кезде жануар көлге қарай бет алып бара жатқан, көлден шамамен 20 метр қашықтықта. 1934 жылдың сәуір айында Лондондық хирург Инвернесске жол тартқанда фотосурет түсірді, бірақ оның түпнұсқалығы күмәнді. Тіпті екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1943 жылдың мамыр айында Патшалық бақылаушылар корпусының өкілі С. Б. Фаррел де оны көргенін хабарлады. Лох-Несс көлінің ұзындығы және ең кең жерінің ені көрсетілген. Оның тереңдігі 754 фут (230 метр) және көлдің түбі "боулинг алаңы" сияқты тегіс. Лохтың көлемі Ұлыбританиядағы ең ірі көлемді. Лох-Несс жындысын алғаш рет 565 жылы Несс өзенінде байқаған. Ирландиялық монах Сент-Колумба серіктерімен бірге пиктілер жерінде болғанда, жергілікті тұрғындардың Несс өзенінің жағасында адамды жерлейтінін көрді. Олар бұл адам өзенде жүзіп келе жатқанда "су жануарының" шабуыл жасап, оны суға сүйреп кеткенін түсіндірді. Олар оны қайықпен құтқаруға тырысты, бірақ тек денесін ғана таба алды. Бұл жайтты естіген Колумба пиктілерді таң қалдырып, өзінің ізбасары Луин Мокку Минды өзенді жүзіп өтуге жіберді. Жануар оның соңынан қуалады, бірақ Колумба қолмен крест жасап: "Бұдан әрі барма! Адамға тиіспе! Дер кезінде қайт!" – деп бұйырды. Жануар дереу тоқтады, "арқанмен тартылғандай" кері шегінді және үрейлене қашты. Колумбаның серіктері мен пиктілер бұл кереметке Аллаға шүкірлік айтты.

Артур аңызы

Шотландияға тән Артур мифологиясы ауызша дәстүрлерде кездеседі. Мысалы, шотландтық гэль тіліндегі "Am Bròn Binn" ("Сұзғырт қайғы") әні "шотландтық гэль тіліндегі Артур балладасы" деп аталады. Артур аңызында Мордред, король Артурдың жүрегі жақын туысы, Оркнейде өскен және Стирлингширдегі Камелон түпнұсқа "Камелот" болған болуы мүмкін деп есептеледі. Артурдың Смерви Мор есімді шотланд ұлы болғаны туралы әңгіме бар.