Кіріспе

Оңтүстік Африкада 1960 жылғы 5 қазанда республика болу туралы референдум өтті. 1948 жылы билікке келген, африканерлер басымдығын құрған оңшыл Ұлттық партия ашық түрде республиканы жақтады және королева Елизавета II-нің Оңтүстік Африка монархы лауазымын британ империализмінің қалдығы деп есептеді. Ұлттық партия үкіметі одан кейін Оңтүстік Африка Одағының республикаға айналуы жөніндегі референдумды ұйымдастырды. Бұл сайлауға тек ақ адамдар ғана қатысты – Одақтағы алғашқы ұлттық сайлау. Сайлаушылардың 52,29 пайызы оны мақұлдады. Оңтүстік Африка Республикасы 1961 жылғы 31 мамырда құрылды.

Африкандар республикашылдығы

Екі Буер республикасының – Оңтүстік Африка Республикасының (Трансваал деп те аталады) және Оранж еркін мемлекетінің жеңіліске ұшырауына қарамастан, республикашылдық көзқарас Оңтүстік Африка одағындағы африкандар арасында мықты қалды. Д.Ф. Малан премьер-министр Дж.Б.М. Герцогтың Оңтүстік Африка партиясымен бірігуінен бас тартып, Ян Смутстың бастамасымен Гесуиверде Насионале партиясын (немесе «Тазаланған ұлттық партия») құрды. Бұл партия африкандардың бақылауындағы Оңтүстік Африка республикасын жақтады. Бұл идеяны құпия Afrikaner Broederbond ұйымы қолдады, оның төрағасы Л. Дю Плессис былай мәлімдеді:

«Оңтүстік Африка халқы конституциялық жағынан барлық шетелдік байланыстарды үзбесе, ұлттық мәдениет пен ұлттық игілігі толыққанды дамымайды. Мәдени және экономикалық қажеттіліктерді қанағаттандырғаннан кейін, африкандар халқымыздың конституциялық қажеттіліктеріне көңіл бөлгені жөн. Осы мақсатқа толық тәуелсіз, шынайы африкаанс үкіметі құру қажет – мұндай үкімет біздің жеке мемлекет басшымыз арқылы, біздің сүйегіміздің сүйегі, етіміздің еті арқылы бізді бірлікке және күшке шақыруы керек». 1940 жылы Малан Герцогпен бірлесіп «Британдық тәж мен империядан тәуелсіз, еркін республика» үшін күресуге және «ұлттық бостандықтың толыққанды білдірілуіне кедергі келтіретін барлық кемшіліктерді бірте-бірте жоюға» уәде берген «Еркін ұлттық партияны» (немесе «Біріккен ұлттық партияны») құрды. Сол жылы Бродербонд тағайындаған комиссия республика үшін конституция жобасын дайындау үшін жиналды, оған болашақ Ұлттық партия министрлері, мысалы, Хендрик Верворд, Альберт Герцог және Эбен Дёнгс кірді. 1942 жылы африкаанс тіліндегі Die Burger және Die Transvaler газеттерінде республикалық конституция жобасының егжей-тегжейі жарияланды. Онда ақ азаматтар ғана сайлайтын Мемлекет Президенті қарастырылды, ол «өзінің міндеттерін орындаудағы іс-әрекеттері үшін тек Құдайға ғана жауапты болады», оған кеңес беру өкілеттігі бар Қоғамдық Кеңес көмектеседі, ал африкаанс тілі бірінші ресми тіл, ал ағылшын тілі – қосымша тіл болар еді. Комонвелтте қалу мәселесі бойынша Бродербондтың пікірі «Коммонвелттен мүмкіндігінше тезірек шығу – республикалық мақсатымыздың ең маңызды аспектісі болып табылады». 1947 жылы король Георг VI және оның отбасы Оңтүстік Африкаға келген кезде, Верворд редакторы болған африкаанс тіліндегі Die Transvaler газеті корольдік сапарға назар аудармады, тек Йоханнесбургтегі «құрбы-құрбы көшелерге» ғана сілтеме жасады. Ал, оңшыл «Осева Брандваг» газеті бұл сапарды ашық түрде айыптады, «Бұл монархияның атынан 27 000 буер әйелдері мен балалары алтын мен отаны үшін өлтірілді» деп мәлімдеді.

"Өзгерістің желдері" баяндамасы

Осы жылдың ақпан айында британ премьер-министрі Гарольд Макмиллан Кейптаундағы парламентте сөйлеген сөзінде Африканың отаршылдықтан азатылуының сөзсіз екенін айтты және Оңтүстік Африканың апартеид саясатын сынады. Бұл Вервордты Парламентте былай деп мәлімдеуге итерді:

"Бізге, Оңтүстік Африка Республикасына 'Біз сізді осы мәселеде қолдамаймыз' демеді. Бұл сөздер Оңтүстік Африка монархиясына айтылды, бірақ біздің монархымыз осы сөздерді бізге айтқан британдықпен бір адам. Бұл ағылшын және африкаанс тілінде сөйлейтін, республикашыл және республикашыл емес баршамызға ескерту болды. Бұл мәселелерде біз өзіміздің күшімізбен қана тұруға тиіс екеніміз баршамызға анық болды. Британияны рухани отаны санайтын көптеген ағылшын тілді ақ адамдар көңілі қалып, үлкен шығынға ұшырады, соның ішінде Наталдағы Біріккен партияның жетекшісі Дуглас Эдгар Митчелл де осы сезімді бастан өткерді. Вервордтің республика құру жоспарына қарсы болғанына қарамастан, Митчелл Макмилланның сөзінің көптеген тұстарына қарсы күресті.

Натальдағы республикаға қарсылық

[[Файл:Дурбан қала залы. jpg|thumb|right|275px|Дурбан қалалық әкімдігі, 1955 жылы Натал келісімі осы жерде басталды. Федералды партия төрағасы Артур Селби құрған Лига, республика құру жоспарларына қарсылығын білдіре отырып, 33 000 наталик қол қойған Натал келісімін іске қосты. Дурбанда 2000, ал Питермарицбургте 1500 адамды қамтитын шаруашылық жиындарды өткізіп, Лига Наталдағы ең ірі саяси ұйымға айналды, провинция бойынша 28 бөлімшесі бар. Селби Келісімге 80 000 қол қоюшы шақырып, 1912 жылғы Ольстер келісімінен шабыттанған Натал келісімінде былай делінген:

Біздің санамызда республика Наталдың және бүкіл Оңтүстік Африканың материалдық әл-ауқатына зиян келтіретініне, біздің бостандығымызды жоқ ететініне және азаматтығымызды құртатынына көз жеткізгендіктен, төменде қол қойған аты-жөні жазылған Наталдың ерлері мен әйелдері, Ұлыбританияның Мейірімді Елизавета ІІ патшайымының адал поддандылары, осы уақытта қауіп төнген жағдайда, тәжді қорғауда бірігіп тұруға және Оңтүстік Африкада республика құру ниетін жеңу үшін барлық мүмкін және қажетті шараларды қолдануға солемді түрде уәде береміз. Егер республика бізге күштеп таңылса, біз оның билігін мойындаудан бас тартамыз деп әрі солемді және өзара уәде береміз. Құдайдың әділдікті қорғайтынына нық сеніммен, осыған қол қоямыз. ҚҰДАЙ ПАТШАНЫ САҚТАСЫН. 1956 жылдың мамырынан 1958 жылдың маусымына дейін Джон Ланг құрған республикаға қарсы "Азаттық радиосы" Наталдың орталық аймағынан хабар таратты, кейіннен 1960 жылғы қазан айындағы референдумға дейін және 1961 жылғы мамырда республика жарияланғанға дейін хабар таратуды қайта бастады.

Оңтүстік Африканың қара нәсілді азаматтарының пікірі

Референдумда дауыс беру құқығынан айырылған қара нәсілді Оңтүстік Африкалықтар республика құруға принципіалды түрде қарсы емес еді, бірақ жаңа конституцияны «Азаттық Хартиясында» – Африка Ұлттық Конгресі мен оның Конгресс Альянсындағы одақтастары жасаған «бір адам – бір дауыс» принципін тікелей қабылдамау ретінде қарастырды. Монархия мен Ұлттар Достастығына қарсы болғанына қарамастан, АНК республикаға қарсы ақ және қара халықтың қарсылығын ұйымдастыруға тырысты, оны Вервордтың биліктің бағын ақтардың қолына толық беру әрекеті деп есептеді.

"Иә" деген дауыспен

thumb|320px|Референдумда қолданылған бюллетень қағазы. Жоғарғы қатардағы бюллетеньде: "IS U TEN GUNSTE VAN 'N REPUBLIEK VIR DIE UNIE?" деген жазу африкаанс тілінде, ал төменгі қатарда: "ARE YOU IN FAVOUR OF A REPUBLIC FOR THE UNION?" деген жазу ағылшын тілінде жазылған. Республиканы қолдау науқаны Африкадағы британдық отаршылдықтан құтылуға қарсы ақтардың бірігу қажеттілігіне және бұрынғы Бельгия Конгосының тәуелсіздік алғаннан кейін қанды азаматтық соғысқа ұшырауына назар аударды. Верворд ескерткендей, мұндай жағдай Оңтүстік Африкада да ұқсас хаос тудыруы мүмкін еді. Сондай-ақ, Оңтүстік Африканың британдық монархиямен байланысы елдің мәртебесіне қатысты жаңсақтықтарға әкелді, бір жарнамада: "Қазір нағыз республика болайық, екі арада қалудың орнына" деп жарияланды. Бір үгіт плакатында ағылшын тілінде "Оңтүстік Африканы қайта біріктіру және оны ақтардың қолында ұстау үшін, қазір республика!" деген ұран қолданылса, африкаанс тілінде бұл ұран "Ons republiek nou, om Suid Afrika blank te hou" ("Біздің республикамыз енді, Оңтүстік Африканы ақтардың қолында ұстау үшін") деп айтылды. Тағы бір плакатта екі қолды ұстасқан сурет және "Сенің халқың, менің халқым, біздің республикамыз" деген ұран бейнеленген. Кейде осы плакаттардың біреуіне қара бояумен сызықтар салынған, нәсілдік принципке қарсы Либералдық партияның белгісі пайда болатын.

Облыс бойынша

ПровинцияЖақтап дауыс бергенҚарсы дауыс бергенЖарамсыз/босЖалпы тіркелген сайлаушыларҚатысқандар%Дауыс%Дауыс%Жақын арадағы жағдайКап провинциясы271,41850.15269,78449.852,881544,083591,29892.02Натал42,29923.78135,59876.22688178,585193,10392.48Оранжевый Свободный штат110,17176.7233,43823.28798144,407160,84389.78Оңтүстік-Батыс Африка19,93862.3912,01737.6128032,23537,13586.80Трансвааль406,63255.58325,04144.423,257734,930818,04789.84Источник: Government Gazette Extraordinary (6557)

Сайлау округтері бойынша

Парламент Ассамблеясының 156 сайлау округінің 104-інде көпшілік республика үшін дауыс берді (барлығы 103 округті 1958 жылғы жалпы сайлауда Ұлттық партия жеңіп алды, сондай-ақ Біріккен партия Преториядағы Саннисайд округін сақтап қалды), ал қалған 52 округте көпшілік қарсы дауыс берді (барлығы Біріккен партия немесе Прогрессивті партия иеленген).

Мемлекеттік мерекелер

Оңтүстік Африканың конституциялық мәртебесінің өзгеруі елдің мемлекеттік мерекелерінде де өзгерістерге алып келді. Шілде айының екінші дүйсенбісінде тойланатын Королеваның туған күні Отбасы күнімен алмастырылды, ал 31 мамырда Одақтың құрылуын еске түсіретін Одақ күні Республика күні болып өзгерді. 24 мамырда тойланатын, бірақ көне дәуірдің қалдығы ретінде қаралатын Империя күні 1952 жылы жойылған еді.